STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 125
Chiến tranh Mùa Đông với Phần Lan bộc lộ nhược điểm gì của Hồng quân?
Chiến tranh Mùa Đông bộc lộ khoảng cách giữa số lượng và năng lực sử dụng lực lượng của Hồng quân: đánh giá thấp đối thủ, huấn luyện chưa đáp ứng địa hình, phối hợp binh chủng kém và hệ thống chỉ huy hạn chế sáng kiến. Tuy nhiên, chiến dịch cũng cho thấy khả năng sửa sai qua tái tổ chức và tập trung hỏa lực. Liên Xô buộc Phần Lan nhượng đất, nhưng thắng lợi lãnh thổ không xóa những tổn thất và thất bại ban đầu; Phần Lan giữ được nền độc lập với cái giá rất lớn.

Tổ súng máy Phần Lan ở khu vực khoảng 5 km phía bắc Lemetti, ngày 21/2/1940. Ảnh SA-kuva 3534 ghi một vị trí phòng thủ trong Chiến tranh Mùa Đông, không phải toàn bộ Phòng tuyến Mannerheim.
Tác giả/cơ quan: Nhiếp ảnh gia chưa xác định. Military Museum of Finland / SA-kuva 3534; CC BY 4.0; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Military Museum of Finland / Finnish Wartime Photograph Archive, SA-kuva3534 · CC BY 4.0
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 26–28/11/1939
- Cáo buộc về Mainila và phản hồi Phần Lan làm khủng hoảng ngoại giao trầm trọng hơn.
- 30/11/1939
- Liên Xô mở cuộc tiến công Phần Lan.
- 1–2/1940
- Tái tổ chức dưới quyền Timoshenko; tập trung lực lượng và đột phá trên eo đất Karelia.
- 12–13/3/1940
- Ký Hòa ước Moskva ngày 12/3; ngừng bắn ngày 13/3.
Một cuộc chiến 105 ngày, hai kết luận cần giữ cùng nhau
Ngày 30/11/1939, quân Liên Xô tiến công Phần Lan, mở đầu cuộc chiến kéo dài đến 13/3/1940. Việc kết thúc bằng một hòa ước nhượng đất không biến mọi trận đánh trước đó thành thành công của Hồng quân. Ngược lại, khả năng chống cự của Phần Lan cũng không có nghĩa nước này đạt một chiến thắng quân sự hoàn toàn hoặc không bị buộc chấp nhận những điều kiện nặng nề. Hai kết quả cùng tồn tại: sức kháng cự làm đảo lộn kỳ vọng của đối phương, nhưng ưu thế vật chất cuối cùng gây sức ép vượt khả năng chịu đựng của bên phòng thủ.
Đó là lý do không nên chỉ lấy một hình ảnh lính trượt tuyết hoặc xe tăng bị phá để đại diện toàn bộ chiến tranh. Cuộc chiến thay đổi theo thời gian và theo địa bàn. Các hướng rừng hồ phía bắc khác eo đất Karelia với hệ thống phòng thủ Mannerheim. Đội quân tiến công đầu chiến dịch cũng không giữ nguyên cách tổ chức đến ngày hòa ước. Muốn biết Hồng quân yếu ở đâu, phải theo dõi cả cách nó thất bại lẫn những điều nó thay đổi để đạt bước đột phá.
Sai lầm chính trị có thể đi vào kế hoạch quân sự như thế nào?
Moskva gây sức ép về lãnh thổ và căn cứ với lý do bảo vệ các hướng tiếp cận Leningrad. Sau khi thương lượng bế tắc, Stalin chọn sử dụng vũ lực. Nghiên cứu quân sự của Gregory Bozek nhấn mạnh đánh giá của phía Xô viết rằng xã hội Phần Lan chia rẽ và việc tiến công có thể được một bộ phận dân chúng chào đón. Chính phủ do Otto Kuusinen đứng đầu được dựng tại Terijoki là một phần của nỗ lực tạo tính chính danh cho sự can thiệp. Kết quả kháng cự không phù hợp với kỳ vọng ấy.
Nếu giả định đối thủ sẽ tan rã nhanh, người lập kế hoạch dễ chuẩn bị cho một cuộc biểu dương lực lượng hơn là chiến dịch kéo dài. Những dự trữ tưởng thừa, thời gian trinh sát tưởng lãng phí và việc luyện tập tưởng không cần thiết đều có thể bị cắt giảm. Đây là cơ chế phân tích, không phải khẳng định mọi mệnh lệnh xuất phát từ một ý nghĩ duy nhất của Stalin. Nó cho thấy tình báo về ý chí chính trị của đối phương quan trọng không kém bảng thống kê quân số và số lượng xe tăng.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Mainila: giữ rõ lời cáo buộc và sự kiện đã được xác nhận
Trước cuộc xâm lược, Liên Xô cáo buộc Phần Lan pháo kích gần Mainila ngày 26/11. Điện tín Mỹ ngày 28/11 chép phản hồi của Helsinki: phía Phần Lan phủ nhận đã bắn, mô tả quan sát từ biên giới và đề nghị điều tra chung. Tư liệu này xác nhận sự tồn tại của lời phủ nhận và đề nghị điều tra; nó không phải bản điều tra pháp y hoàn tất. Vì vậy, không thể chỉ lặp công hàm Moskva rồi trình bày như Phần Lan đã được chứng minh là bên mở chiến tranh.
Việc phân biệt này có ý nghĩa đối với phân tích quân sự. Lời giải thích chính thức về nguồn gốc một cuộc chiến có thể phục vụ huy động và tuyên truyền, trong khi khả năng tác chiến phải chịu kiểm nghiệm thực tế. Khi câu chuyện chính trị coi đối phương yếu, sai trái và sắp đổ vỡ, một báo cáo chuyên môn thận trọng dễ trở nên khó được tiếp nhận. Bài toán của Hồng quân vì thế không chỉ là đánh trong tuyết: nó còn là đánh giá đúng một xã hội đang bảo vệ nền độc lập trước sức ép từ bên ngoài.
Ở rừng hồ phía bắc, số đông bị khóa vào những trục đường
Phần lớn sức mạnh cơ giới chỉ phát huy tác dụng nếu có đường đi, nhiên liệu, tiếp tế và khả năng bảo vệ đội hình. Trong địa hình rừng hồ với mạng đường hạn chế, một đơn vị lớn có thể kéo thành cột dài. Bộ phận đi đầu, kho tiếp tế và lực lượng phía sau không còn dễ hỗ trợ nhau. Theo phân tích của Bozek, các đơn vị Phần Lan cơ động nhỏ đã đánh vào sườn và phía sau những lực lượng Xô viết bị hạn chế trên các tuyến đường. Ưu thế số lượng tại toàn chiến trường không tự thành ưu thế ở mỗi vị trí bị tiến công.
Chiến thuật chia cắt thường được gọi bằng thuật ngữ motti: cô lập các phần đội hình và làm suy yếu chúng từng bước. Không phải tuyết tự đánh bại một quân đội, cũng không phải lính Phần Lan miễn nhiễm với rét. Khác biệt nằm ở mức thích nghi, sử dụng địa hình và tổ chức lực lượng trong điều kiện ấy. Một đội quân có nhiều phương tiện hơn vẫn có thể phải dành phần lớn nguồn lực để giữ chúng hoạt động, trong khi đối thủ chọn đánh vào những mắt xích không được bảo vệ tương xứng.
Trước công sự, xe tăng và pháo không thay thế được hiệp đồng
Tại eo đất Karelia, nhiệm vụ lại là phá một hệ thống phòng thủ được chuẩn bị. Xe tăng tiến trước mà bộ binh không theo kịp có thể bị cô lập; bộ binh tiến khi hỏa lực chưa khống chế được vị trí đối phương phải chịu thương vong lớn. Pháo bắn nhiều cũng chưa đủ nếu mục tiêu không được xác định đúng và các bộ phận không biết lúc nào phải chuyển động. Sức mạnh của một đội quân nằm ở hiệu quả phối hợp, không phải tổng số khí tài được ghi trên sổ.
Bozek phân biệt học thuyết tác chiến với năng lực thực hiện học thuyết. Hồng quân đã phát triển tư duy về cơ động, chiều sâu và phối hợp binh chủng; sự tồn tại của những nguyên tắc ấy không bảo đảm đơn vị được huấn luyện thành thạo. Ông cũng chỉ ra hạn chế trong việc chuẩn bị cho đánh công sự và chiến tranh với mục tiêu giới hạn. Đây là nhận định của một nghiên cứu quân sự cần được đọc trong phạm vi của nó, thay vì biến thành kết luận rằng toàn bộ tư tưởng quân sự Xô viết đều vô giá trị hoặc mọi thất bại chỉ do một văn bản học thuyết.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Chỉ huy chịu sức ép chính trị, sáng kiến phải trả giá
Những tổn hại của thanh trừng làm suy yếu đội ngũ và môi trường tranh luận chuyên môn, nhưng giải thích riêng bằng thanh trừng sẽ bỏ qua các vấn đề huấn luyện, tổ chức và quyết định chiến dịch. Một người chỉ huy thiếu kinh nghiệm có thể cần hỗ trợ nhiều hơn; một người có kinh nghiệm nhưng sợ trách nhiệm có thể không dám thay đổi phương án. Trong cả hai trường hợp, thông tin từ trận địa phải đi qua một cơ chế có thể làm chậm hoặc méo phản ứng. Bổ sung quân số không tự chữa được sự đứt gãy ấy.
Bozek phê bình việc ban đầu thiếu một cấp chỉ huy chiến dịch phù hợp giữa Stalin và các tập đoàn quân. Nhận xét này giúp cụ thể hóa vấn đề thay vì chỉ nói Stalin can thiệp quá nhiều. Khi cấp cao xử lý chi tiết mà không có bức tranh kịp thời, còn cấp dưới thiếu quyền điều chỉnh, chỉ huy tập trung có thể mất cả tốc độ lẫn độ chính xác. Tuy vậy, không nên đồng nhất mọi đơn vị: một thất bại ở cơ chế chung vẫn cho phép xuất hiện những cá nhân hoặc bộ phận hoạt động hiệu quả hơn phần còn lại.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Timoshenko thay đổi điều gì trong đầu năm 1940?
Sau giai đoạn đầu bất lợi, Liên Xô tổ chức lại hệ thống chỉ huy, giao Timoshenko lãnh đạo Phương diện quân Tây Bắc và sử dụng tháng 1 để chuẩn bị. Trọng tâm được tăng cường ở eo đất Karelia, với huấn luyện, hỏa lực và sự phối hợp phục vụ nhiệm vụ phá tuyến phòng thủ. Điều đáng chú ý không chỉ là có thêm lực lượng, mà là những lực lượng đó được sử dụng tập trung hơn cho một yêu cầu cụ thể. Một vấn đề từng bị xem nhẹ nay nhận nhiều thời gian chuẩn bị hơn.
Đợt tiến công tháng 2 phá được tuyến phòng thủ chính; phía Phần Lan phải lùi về hướng Viipuri–Vuoksi. Bảo tàng chiến tranh Säkylä ghi nhận sức chịu đựng quốc gia đã gần cạn khi thương lượng hòa bình thành công. Điện tín Steinhardt từ Moskva rạng sáng 13/3 báo thông cáo về việc ký hòa ước và thời điểm ngừng bắn. Cần phân biệt hòa ước ký ngày 12 với ngừng chiến ngày 13, cũng như không lặp mọi chi tiết của một thông báo ban đầu khi chưa đối chiếu văn bản cuối cùng. Chiến trường và bàn đàm phán cùng quyết định cách cuộc chiến kết thúc.
Bài học thật sự: quân đội có thể học, nhưng học không đồng nghĩa đã sửa xong
Liên Xô giành những nhượng bộ lãnh thổ, còn Phần Lan giữ được nhà nước độc lập. Cách kết thúc ấy không cho phép tuyên bố mọi vấn đề Hồng quân đã được khắc phục trước năm 1941. Bài học đánh công sự trên một mặt trận có chuẩn bị không tự chuyển thành khả năng đối phó cuộc xâm lược lớn với nhịp độ và điều kiện khác. Ngược lại, dùng thất bại đầu chiến tranh để coi Hồng quân vĩnh viễn không có năng lực cũng bỏ qua khả năng tái tổ chức mà chính chiến dịch này thể hiện.
Một giả thuyết hợp lý là chuẩn bị kỹ hơn, đánh giá đúng đối thủ và phân quyền phù hợp có thể giảm một phần tổn thất. Nhưng không thể từ đó bảo đảm Liên Xô sẽ có chiến thắng nhanh hoặc Phần Lan chắc chắn chấp nhận điều kiện ban đầu. Những lựa chọn của bên phòng thủ cũng có tác động riêng. Chiến tranh Mùa Đông vì vậy cho thấy nhược điểm cốt lõi của một lực lượng lớn: nếu đánh giá, huấn luyện, hậu cần và chỉ huy không nối được với nhau, tiềm lực chưa thành sức chiến đấu. Sửa sự kết nối đó cần những thay đổi cụ thể, không chỉ một khẩu hiệu rút kinh nghiệm.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Winter War began 80 years ago today — Chính phủ Phần Lan — mốc 30/11/1939–13/3/1940
- Gregory J. Bozek, The Soviet-Finnish War, 1939–1940: Getting the Doctrine Right — U.S. Army Command and General Staff College, School of Advanced Military Studies — bản lưu HyperWar
- Thurston gửi Washington, 28/11/1939: phản hồi Phần Lan về Mainila — Office of the Historian, FRUS
- Summary: Winter War — Bảo tàng Chiến tranh Mùa Đông và Chiến tranh Tiếp diễn Säkylä
- Steinhardt gửi Washington, 13/3/1940: thông cáo hòa ước và ngừng bắn — Office of the Historian, FRUS
- Centennial Story of Finland, Part 4: Finland Fights Bravely for Her Independence, 1937–1947 — Đại sứ quán Phần Lan tại Hoa Kỳ / Bộ Ngoại giao Phần Lan