STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 124
Stalin tính toán thế nào về vùng đệm an ninh Đông Âu?
Stalin coi lãnh thổ và căn cứ ở phía tây là cách đẩy nguy cơ ra xa các trung tâm Liên Xô, hạn chế đối thủ sử dụng đất láng giềng và tăng quyền kiểm soát những cửa ngõ chiến lược. Nhưng một vùng đệm không tự tạo thành hệ thống phòng thủ: nó cần quân đội, hậu cần và quan hệ chính trị đủ bền. Chính sách 1939–1941 kết hợp lo ngại an ninh với mở rộng quyền lực; cái giá rơi vào chủ quyền và đời sống của các dân tộc bị đặt dưới sự kiểm soát Xô viết.

Bản đồ kèm Hiệp ước Biên giới và Hữu nghị Đức–Xô ngày 28/9/1939, có chữ ký Stalin và Ribbentrop; bản sao được chụp phục vụ hồ sơ Nuremberg năm 1946. Đây là điều chỉnh tháng 9, không phải bản đồ nguyên trạng nghị định thư ngày 23/8.
Người lập văn kiện nhà nước; người chụp bản sao chưa xác định / Wikimedia Commons / tư liệu Nuremberg Ảnh được thu nhỏ và chuyển WebP. · Nguồn: Wikimedia Commons / tư liệu Nuremberg · Public domain — PD-GermanGov và PD-RU-exempt
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 5/6/1939
- Hồ sơ ngoại giao ghi tranh chấp về quyền xác định nguy cơ và trợ giúp tại Baltic.
- 23/8/1939
- Nghị định thư Đức–Xô bí mật phân định phạm vi lợi ích ở Đông Âu.
- 30/11/1939
- Liên Xô tiến công Phần Lan, mở đầu Chiến tranh Mùa Đông.
- 22/6/1941
- Đức xâm lược Liên Xô; lãnh thổ mở rộng không ngăn được bất ngờ chiến dịch.
- 12/1941
- Stalin yêu cầu Anh công nhận các lợi ích lãnh thổ trong thương lượng với Eden.
Vùng đệm là khoảng cách hay quyền quyết định đối với láng giềng?
Trên bản đồ, một vùng đất nằm giữa trung tâm quốc gia và đối thủ có vẻ đem lại thời gian cảnh báo. Nhưng có nhiều hình thức rất khác nhau: láng giềng trung lập độc lập, đồng minh tự nguyện, nơi đặt căn cứ theo thỏa thuận, hoặc lãnh thổ bị chiếm và sáp nhập. Gọi tất cả là vùng đệm dễ che khuất ai nắm quyền và người dân có được đồng thuận hay không. Đối với Stalin, các bước mở rộng kiểm soát ở phía tây khiến khoảng cách địa lý gắn ngày càng chặt với quyền lực chính trị.
Phân tích giai đoạn 1939–1941 cần giới hạn rõ: đây chưa phải hệ thống chính quyền thân Liên Xô hình thành trên toàn Đông Âu sau chiến tranh. Trọng tâm là việc Moskva xử lý biên giới, căn cứ và những vùng nằm giữa mình với các cường quốc khác trong hai năm trước Barbarossa. Không thể lấy kết quả cuối thập niên 1940 rồi coi mọi hành động năm 1939 chỉ là thực hiện một bản thiết kế hoàn chỉnh đã có sẵn. Các quyết định phát triển trong điều kiện liên minh và nguy cơ liên tục thay đổi.
Nỗi lo Baltic: ai được xác định một hiểm họa an ninh?
Điện tín Bullitt ngày 5/6/1939 cho thấy vấn đề đã xuất hiện trước hiệp ước với Đức. Theo tài liệu phía Pháp cung cấp, Moskva lo một cường quốc có thể giành đặc quyền chính trị, quân sự hoặc kinh tế tại Estonia, kể cả dưới hình thức chính quyền Estonia tự chấp thuận. Phía Estonia khẳng định quyền tự đánh giá điều gì là hành động xâm lược chống mình. Đây là hai cách định nghĩa an ninh xung đột ngay từ gốc: bảo vệ không gian xung quanh Liên Xô và bảo vệ quyền quyết định của nước láng giềng.
Một quốc gia nhỏ có thể muốn trung lập để tránh bị kéo vào chiến tranh; một cường quốc có thể coi chính sự tự chủ ấy là rủi ro nếu đối thủ được phép thâm nhập. Điều đó giải thích sức ép, nhưng không chứng minh sức ép là lựa chọn duy nhất hoặc hợp pháp. Nhận định của giới chức Pháp trong hồ sơ cũng có thiên hướng riêng. Chứng cứ chắc chắn ở đây là các bên đang tranh luận về quyền can thiệp, chứ không phải người nghiên cứu đã tìm thấy toàn bộ suy nghĩ bí mật của Stalin.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Thỏa thuận với Đức biến không gian láng giềng thành phạm vi lợi ích
Nghị định thư bí mật ngày 23/8 phân định những phạm vi lợi ích trong trường hợp có biến đổi lãnh thổ và chính trị ở Đông Âu. Văn kiện không phải hiệp ước mà các nước bị tác động cùng ký. Nó cho thấy hai chính phủ lớn thảo luận tương lai những lãnh thổ khác như một đối tượng dàn xếp giữa họ. Các điều chỉnh tiếp theo cũng có nghĩa không được gộp bản đồ ban đầu với toàn bộ đường biên hình thành sau đó. Một phạm vi lợi ích trên giấy chưa tự là một vùng đất đã được sáp nhập.
Từ góc nhìn quyền lực, thỏa thuận làm giảm nguy cơ hai bên cản trở nhau trong một số bước mở rộng ảnh hưởng trước mắt. Nhưng nó chứa một giới hạn lớn: an toàn của Liên Xô được gắn với sự chấp thuận tạm thời của chính nước Đức đang bành trướng. Điều gì xảy ra nếu bên chấp thuận không còn cần thỏa thuận? Câu hỏi ấy không phủ nhận lợi thế khoảng cách có thể nhận được; nó chỉ nhắc rằng một vùng đệm được tạo bởi mặc cả với đối thủ phụ thuộc vào một quan hệ có thể đổ vỡ.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Phần Lan đưa ra một ý niệm an ninh cạnh tranh
Trong bài phát biểu ngày 23/11/1939 được nhà ngoại giao Mỹ Schoenfeld ghi lại, Thủ tướng Phần Lan Aimo Cajander lập luận rằng Leningrad có thể được bảo vệ tốt hơn bởi một Phần Lan hữu nghị, trung lập và sẵn sàng chống việc sử dụng lãnh thổ mình để đánh Liên Xô. Ông phản đối những yêu cầu làm tổn hại toàn vẹn và độc lập quốc gia. Đây là lập trường công khai của chính phủ Phần Lan trước chiến tranh, không phải bằng chứng rằng Moskva đã chấp nhận đánh giá ấy.
Sự khác biệt làm rõ hai mô hình vùng đệm. Một mô hình dựa vào khả năng và ý chí của nước láng giềng giữ trung lập; mô hình kia muốn tự nắm thêm đất hoặc vị trí quân sự để giảm lệ thuộc vào lời hứa của láng giềng. Mô hình thứ hai có thể tăng quyền kiểm soát trực tiếp nhưng gây kháng cự, chiến tranh và nhu cầu đồn trú. Cuộc tiến công Phần Lan cuối tháng 11 cho thấy sức ép không chỉ tồn tại trên bàn đàm phán. Phân tích quyết định ấy cần giữ rõ trách nhiệm của bên sử dụng vũ lực.
Thêm chiều sâu địa lý đồng thời tạo thêm công việc quân sự
Khoảng cách chỉ có giá trị khi biến thành thời gian có thể sử dụng. Một quân đội tiến vào vùng mới phải khảo sát, tổ chức thông tin, chuẩn bị kho tàng và đưa đường vận tải vào hệ thống của mình. Nếu tiến xa hơn mà không củng cố kịp, lực lượng có thể nhận thêm nhiệm vụ trước khi nhận đủ năng lực. Đây là lập luận về điều kiện quân sự của một vùng đệm, không phải phép tính khẳng định từng kilômét lãnh thổ thu được đều vô ích hoặc mọi công trình phòng thủ đều bị bỏ trống.
Đức xâm lược Liên Xô ngày 22/6/1941 và đạt những bước tiến lớn ban đầu. Kết quả ấy chứng minh mở rộng lãnh thổ không tự ngăn được bất ngờ chiến dịch. Nó không cho phép kết luận ngược rằng giữ nguyên biên giới cũ chắc chắn sẽ tốt hơn, bởi kịch bản đó còn thay đổi vị trí đối phương, đường tiếp tế và nhiều quyết định khác. Cách đánh giá chặt chẽ hơn là hỏi Liên Xô đã biến phần không gian mới thành khả năng cảnh báo, trì hoãn và phối hợp đến mức nào, đồng thời đặt câu hỏi ấy cạnh khủng hoảng chỉ huy và bố trí lực lượng.
Đối chiếu tư liệu: [6]
Kiểm soát dân cư: cái giá bị bỏ quên trên bản đồ an ninh
Những vùng nằm dưới quyền lực Xô viết không phải khoảng trống. Chúng có cộng đồng, cơ quan nhà nước, quyền sở hữu và ký ức về độc lập. Nghiên cứu lưu trữ của Nataliia Lebedeva về các cuộc trục xuất từ Ba Lan và Baltic giai đoạn 1939–1941 cho thấy việc mở rộng kiểm soát đi cùng những chính sách cưỡng chế đối với dân cư. Không thể mô tả toàn bộ quá trình bằng vài mũi tên quân sự rồi bỏ qua những người bị bắt, di dời hoặc mất điều kiện sống quen thuộc.
Cưỡng chế có thể phục vụ mục tiêu làm suy yếu các nhóm bị chính quyền coi là nguy hiểm. Nhưng nhãn an ninh do nhà nước sử dụng không chứng minh người bị nhắm tới thực sự có tội hoặc tạo nguy cơ quân sự. Hơn nữa, sự sợ hãi và bất mãn có thể làm quan hệ giữa chính quyền mới với xã hội trở nên mong manh. Đây là một hệ quả cần nghiên cứu riêng theo từng nơi, không phải lời khẳng định mọi cư dân có cùng phản ứng. Lợi ích chiến lược của cường quốc không thể đại diện cho trải nghiệm hoặc lợi ích của các dân tộc bị đặt dưới quyền nó.
Đối chiếu tư liệu: [4]
Tháng 12/1941: lãnh thổ vẫn là một đòi hỏi ngoại giao
Sau khi Đức tiến công, Stalin chuyển sang hợp tác với Anh, nhưng không vì thế bỏ các yêu cầu về biên giới. Bản ghi nhớ Mỹ ngày 4/2/1942 thuật lại việc ông gây sức ép với Anthony Eden trong chuyến thăm Moskva tháng 12/1941 để Anh công nhận các đường biên và phần lãnh thổ Liên Xô có trước cuộc xâm lược. Tài liệu ghi cả sự phản đối và giới hạn ủy quyền của Eden. Đây là báo cáo của phía Mỹ về thương lượng Anh–Xô, cần giữ rõ chuỗi truyền tin ấy.
Chi tiết này có giá trị vì nó cho thấy các lợi ích lãnh thổ không biến mất khi đối tác thay đổi. Tuy nhiên, không nên dùng yêu cầu cuối năm 1941 làm bằng chứng tự đủ về mọi động cơ trong năm 1939. Sau những tháng chiến tranh khốc liệt, Stalin còn phải tính tương lai sau chiến thắng và sự thừa nhận của đồng minh mới. Điều có thể xác nhận là Moskva muốn chuyển những biến đổi trước đó thành địa vị được công nhận lâu dài. Bài toán vùng đệm vì thế vừa nằm trên chiến trường vừa nằm trong cuộc thương lượng về trật tự chính trị.
Đối chiếu tư liệu: [5]
An ninh của ai, theo thước đo nào?
Nếu đo bằng khoảng cách tới Leningrad hoặc quyền tiếp cận một căn cứ, một bước mở rộng có thể đem lại lợi ích hữu hình. Nếu đo bằng khả năng ngăn chiến tranh, sự bền vững của liên minh và mức đồng thuận xã hội, kết luận cần nhiều dữ kiện hơn. Không có một đơn vị chung tự động quy đổi đất đai thành an toàn. Mọi đánh giá phải tính cả năng lực tổ chức vùng mới, phản ứng của các nước láng giềng và khả năng đối thủ thích nghi với bản đồ thay đổi.
Một phương án dựa nhiều hơn vào trung lập được bảo đảm và sự đồng thuận của láng giềng có thể giảm một số chi phí, nhưng đó là phản thực tế, không phải lời hứa rằng Hitler chắc chắn sẽ tôn trọng hệ thống ấy. Điểm cốt yếu là nhu cầu an ninh không xóa quyền lựa chọn phương tiện. Stalin tìm chiều sâu phòng thủ bằng cách tăng quyền kiểm soát; lựa chọn đó có những lợi ích trước mắt, những giới hạn quân sự và những hậu quả cưỡng chế. Giữ cả ba mặt giúp hiểu vì sao một cường quốc có thể mở rộng biên giới mà vẫn không có được sự an toàn nó mong muốn.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Hiệp ước Đức–Xô và nghị định thư bí mật, 23/8/1939 — German Historical Institute, GHDI
- Bullitt gửi Washington, 5/6/1939: Estonia và định nghĩa hành động xâm lược — Office of the Historian, FRUS
- Schoenfeld gửi Washington, 26/11/1939: lập trường trung lập của Phần Lan — Office of the Historian, FRUS
- Nataliia Lebedeva, Deportations from Poland and the Baltic States to the USSR in 1939–1941: Common Features and Specific Traits, Lithuanian Historical Studies 7 — Lithuanian Historical Studies — bản ghi và tóm tắt tại Lituanistika
- Hull gửi Roosevelt, 4/2/1942, kèm bản ghi nhớ đàm phán Anh–Xô và yêu cầu biên giới — Office of the Historian, FRUS
- Invasion of the Soviet Union, June 1941 — United States Holocaust Memorial Museum