BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 123

Vì sao Stalin ký hiệp ước bất tương xâm với Hitler năm 1939?

Stalin ký hiệp ước với Hitler vì phương án Đức đem lại một thỏa thuận nhanh, tránh đối đầu trực tiếp trước mắt và cơ hội phân chia phạm vi ảnh hưởng, trong khi đàm phán với Anh–Pháp mắc kẹt về nghĩa vụ tương trợ, chủ quyền và quyền quá cảnh. Đó là một lựa chọn có tính toán, không phải kết quả bắt buộc của hoàn cảnh. Hồ sơ cho thấy Moskva chủ động mặc cả; chúng không chứng minh Stalin biết chính xác chiến tranh sẽ kéo dài bao lâu hoặc chỉ có một động cơ duy nhất.

Joseph Stalin và Joachim von Ribbentrop bắt tay ở Điện Kremlin năm 1939

Stalin và Joachim von Ribbentrop tại Điện Kremlin, Moskva, ngày 23/8/1939, sau khi ký hiệp ước bất tương xâm. Ảnh ghi kết quả thương lượng; người ký văn kiện phía Liên Xô là Molotov, không phải Stalin.

Tác giả/cơ quan: Helmut Laux (theo mục Photographer tại Commons). Bundesarchiv, Bild 183-H27337 / Helmut Laux / CC BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE

Những mốc cần đặt cạnh nhau

16/5/1939
Hồ sơ Bullitt ghi yêu cầu của Moskva về bảo đảm tương hỗ và thỏa thuận quân sự.
19/8/1939
Phía Đức báo cáo dự thảo Liên Xô gắn hiệp ước với một nghị định thư đặc biệt.
20/8/1939
Hitler thúc chuyến đi cấp cao tới Moskva chậm nhất ngày 23/8.
23/8/1939
Molotov và Ribbentrop ký hiệp ước và nghị định thư bí mật.

Câu hỏi của Stalin: liên minh nào thực sự cải thiện vị thế Liên Xô?

Năm 1939, nguy cơ từ Đức đã vượt khỏi những tuyên bố đòi sửa biên giới. Hitler chiếm phần đất Czech còn lại vào tháng 3, còn khủng hoảng với Ba Lan tiếp tục tăng. Với Stalin, lựa chọn không đơn giản là có yêu thích chính quyền nào hơn. Ông phải tính một thỏa thuận sẽ buộc Liên Xô làm gì, các đối tác phải làm gì và ai có thể đẩy gánh nặng chiến tranh sang người khác. Chính sách đối ngoại vì thế vừa là phòng ngừa nguy cơ vừa là cuộc mặc cả về vị trí của Moskva.

Từ góc nhìn phân tích, có ba tiêu chí cần tách riêng: mức an toàn trước mắt, khả năng thực thi cam kết quân sự và lợi ích lãnh thổ. Một phương án có thể tốt hơn theo tiêu chí thứ nhất nhưng gây tổn hại dài hạn ở tiêu chí khác. Điều này giúp tránh lối kể rằng Stalin chỉ chọn hòa bình hoặc chỉ chọn bành trướng. Các văn bản đàm phán cho thấy những lợi ích ấy có thể cùng xuất hiện, nhưng mức ưu tiên chính xác trong suy nghĩ riêng của ông không được ghi lại đầy đủ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [6]

Anh–Pháp đề nghị hỗ trợ, Moskva đòi nghĩa vụ có đi có lại

Điện tín của Đại sứ Mỹ William Bullitt ngày 16/5 ghi lại phản ứng Liên Xô trước đề xuất Anh. Theo nội dung phía Pháp cung cấp, Moskva cho rằng đề xuất thiếu bảo đảm tương hỗ, có thể để Đức chuyển hướng tiến công qua Baltic. Phía Liên Xô muốn các bên bảo đảm lẫn nhau và có thỏa thuận quân sự khiến lời hứa thành khả năng hành động. Nguồn này ghi một yêu cầu cụ thể, không chỉ một thái độ chung được người kể chuyện suy ra về sau.

Thủ tướng Pháp Daladier nói với Bullitt rằng cần một tập hợp lực lượng đủ mạnh để răn đe Hitler, dù ông không tin tưởng chế độ Xô viết. Hai điểm có thể đồng thời đúng: một đối tác bị nghi ngờ vẫn có giá trị quân sự; một lời bảo đảm chống xâm lược vẫn có thể bị đánh giá là thiếu cân xứng. Bởi vậy, sự trì trệ không thể chỉ quy về tính cách của một nhà lãnh đạo. Các bên chưa thống nhất ai chịu rủi ro, trong tình huống nào và bằng phương tiện nào.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Quyền bảo vệ một nước nhỏ có thể biến thành quyền can thiệp

Đến ngày 5/6, Bullitt báo cáo một trở ngại khác. Đề xuất Liên Xô mở rộng những tình huống cần hành động, trong khi phía Pháp lo hỗ trợ có thể được tiến hành cả khi nước được bảo vệ không yêu cầu. Điện tín ghi nhận Estonia khẳng định quyền tự xác định có hành động xâm lược chống mình hay không. Đây là một khác biệt có nội dung pháp lý và chiến lược rõ ràng: ai quyết định một tình huống đã đủ để quân đội bên ngoài tiến vào?

Với Moskva, một nước láng giềng rơi vào ảnh hưởng Đức có thể tạo nguy cơ ngay trước biên giới. Với chính nước ấy, để Liên Xô tự quyết định điều gì được coi là nguy cơ có thể làm mất quyền tự chủ. Pháp cũng có động cơ riêng khi diễn giải đề xuất Xô viết. Vì thế, nhận xét gay gắt của Bonnet trong điện tín phải được đọc như lập trường của một bên thương lượng. Tuy nhiên, tranh chấp chủ quyền là có thật; nó không biến mất chỉ vì cả ba cường quốc cùng sợ một đối thủ.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Bế tắc quân sự làm phương án thay thế của Đức hấp dẫn hơn

Thương lượng một liên minh không kết thúc ở thông cáo chính trị. Quân đội cần lộ trình tiếp cận chiến trường, phối hợp và trách nhiệm cụ thể. Ba Lan không muốn chấp nhận lực lượng Xô viết trên lãnh thổ mình. Trong điện tín ngày 23/8, Steinhardt thuật lời Đại sứ Pháp quy phần trách nhiệm chính cho Warsaw về sự bế tắc. Nhưng đó là lời đánh giá của nhà ngoại giao Pháp được người Mỹ ghi lại, không phải một phán quyết trung lập buộc Ba Lan chịu trách nhiệm cho lựa chọn sau đó của Stalin.

Điểm đáng chú ý hơn là Steinhardt cho rằng ngay cả nhượng bộ lúc ấy cũng có thể quá muộn để ngăn thỏa thuận Đức–Xô. Đến một thời điểm, sức hấp dẫn của lựa chọn bên ngoài thay đổi cách bên thương lượng đánh giá việc chờ đợi. Việc đàm phán với Anh–Pháp có thật không chứng minh Moskva chỉ dùng nó làm màn kịch từ đầu; việc liên hệ với Đức có thật cũng không chứng minh thỏa thuận đã được định sẵn nhiều tháng. Cần theo dõi những cam kết cụ thể thay vì gán một kế hoạch bất biến cho toàn bộ quá trình.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Ngày 19/8: Moskva đặt điều kiện của mình lên bàn

Một tư liệu đặc biệt quan trọng là điện tín Schulenburg gửi Berlin tối 19/8, chép dự thảo hiệp ước do phía Liên Xô đưa ra. Bản dự thảo chứa nghĩa vụ không tiến công, không hỗ trợ bên thứ ba tấn công đối tác và giải quyết tranh chấp hòa bình. Phần cuối quy định hiệp ước chỉ có hiệu lực nếu một nghị định thư đặc biệt về những vấn đề đối ngoại cùng được ký. Chi tiết ấy cho thấy Stalin và Molotov không chỉ thụ động nhận một đề nghị sẵn có của Hitler.

Nghị định thư vì thế là một điều kiện thương lượng, không phải phần trang trí được thêm sau cho đủ nghi thức. Moskva có một thứ Berlin đang cần: sự bảo đảm tạm thời ở phía đông. Đổi lại, phía Liên Xô đòi thảo luận các lợi ích của mình. Không nên lẫn dự thảo ngày 19 với bản ký ngày 23: chẳng hạn, dự thảo nêu thời hạn ban đầu năm năm, còn văn bản cuối cùng là mười năm. Sự khác biệt nhắc rằng thỏa thuận được tạo thành qua quyết định và sửa đổi, không xuất hiện nguyên vẹn trong một khoảnh khắc.

Đối chiếu tư liệu: [4] [6]

Hitler cần tốc độ; Stalin có thể dùng thời gian làm đòn bẩy

Trong thông điệp ngày 20/8, Hitler chấp nhận dự thảo Liên Xô, đề nghị Ribbentrop tới Moskva chậm nhất ngày 23 và nhấn mạnh tình hình Ba Lan có thể biến thành khủng hoảng bất kỳ lúc nào. Cách ông đổ lỗi cho hành vi Ba Lan là lời biện hộ của bên chuẩn bị xâm lược. Nhưng yêu cầu tốc độ là bằng chứng hữu ích về nhu cầu của Berlin. Stalin có thể thấy đối tác đang cần đạt thỏa thuận rất gấp và do đó có lý do nhượng bộ ở những vấn đề khác.

Không thể từ đó suy ra Stalin kiểm soát toàn bộ lịch trình của Hitler hoặc có thể đặt bất cứ điều kiện nào. Quyền mặc cả vẫn phụ thuộc phương án thay thế và khả năng đối tác rút lui. Tuy nhiên, hồ sơ làm rõ một bất cân xứng: Berlin thúc chuyến đi cấp cao vì khủng hoảng sắp tới; Moskva có thể cân nhắc giá trị của việc đồng ý. Đây là mưu lược ở cấp đàm phán có thể nhận diện từ văn bản, khác với những suy đoán không kiểm chứng về một kế hoạch dùng Đức đánh kiệt sức toàn bộ phương Tây.

Đối chiếu tư liệu: [5]

Lợi ích nhận được và cái giá được chuyển sang láng giềng

Ngày 23/8, Molotov và Ribbentrop ký văn kiện không xâm phạm kèm nghị định thư bí mật về Đông Âu. Đối với Stalin, thỏa thuận tạm giảm nguy cơ chiến tranh trực tiếp với Đức và mở phạm vi ảnh hưởng ở phía tây. Nhưng phần bí mật chứng tỏ lựa chọn vượt khỏi việc bảo vệ biên giới hiện có. Tương lai những quốc gia khác bị đem ra mặc cả mà họ không có quyền đồng thuận. Lý do an ninh không thể tự biến sự phân chia đó thành chính đáng.

Cũng không nên gọi thời gian nhận được là một món lợi chắc chắn và độc lập với những gì đối thủ làm. Cả hai bên đều có thể sử dụng khoảng trì hoãn để củng cố lực lượng. Trong những tháng sau, tương quan châu Âu biến đổi mạnh; việc tránh giao chiến ngay không đồng nghĩa duy trì môi trường chiến lược thuận lợi. Đây là tiêu chí đánh giá kết quả, không phải bằng chứng Stalin đã dự đoán được sự thất thủ của Pháp hay diễn biến năm 1941 khi đặt bút chấp thuận thỏa thuận năm 1939.

Đối chiếu tư liệu: [6]

Một lựa chọn khác có khả thi không?

Một liên minh Anh–Pháp–Xô sớm hơn có thể tăng sức răn đe, nhưng đó là giả thuyết cần điều kiện: bảo đảm có đi có lại, kế hoạch quân sự thực hiện được và cách giải quyết quyền quá cảnh tôn trọng chủ quyền. Một hiệp ước không xâm phạm với Đức không kèm phân chia lãnh thổ cũng có thể được hình dung về mặt pháp lý; chưa thể khẳng định Berlin sẽ chấp nhận nó hoặc Moskva coi nó đủ hấp dẫn. Nêu phương án khác không có nghĩa tuyên bố chắc chắn phương án ấy sẽ ngăn được chiến tranh.

Giá trị của hồ sơ là giúp xác định trách nhiệm ở đúng chỗ. Stalin đứng trước những khó khăn có thật, song vẫn lựa chọn điều kiện, đối tác và lợi ích cần lấy. Những khiếm khuyết của thương lượng phương Tây giải thích sức hấp dẫn của phương án Đức; chúng không xóa tính chủ động của Liên Xô trong nghị định thư bí mật. Hiểu quyết định tháng 8/1939 vì thế phải giữ đồng thời hai điều: một môi trường an ninh nguy hiểm và một nhà lãnh đạo sẵn sàng cải thiện vị thế của mình bằng thỏa thuận gây hậu quả nghiêm trọng cho các nước khác.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Bullitt gửi Washington, 16/5/1939: đề nghị và bảo đảm tương hỗ — Office of the Historian, FRUS
  2. Bullitt gửi Washington, 5/6/1939: bảo đảm, yêu cầu trợ giúp và chủ quyền — Office of the Historian, FRUS
  3. Steinhardt gửi Washington, 23/8/1939: bế tắc đàm phán quân sự — Office of the Historian, FRUS
  4. Schulenburg, điện 19/8/1939: dự thảo hiệp ước do Liên Xô đề xuất — Yale Law School, Avalon Project — hồ sơ Bộ Ngoại giao Đức
  5. Thông điệp Hitler gửi Stalin, 20/8/1939 — Yale Law School, Avalon Project — hồ sơ Bộ Ngoại giao Đức
  6. Hiệp ước Đức–Xô và nghị định thư bí mật, 23/8/1939 — German Historical Institute, German History in Documents and Images