BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 28

Vai trò của Liên Xô trong an ninh tập thể châu Âu trước 1939

Liên Xô vừa là một đối tác tiềm năng để kiềm chế Đức Quốc xã, vừa là một cường quốc mà nhiều nước láng giềng không tin tưởng. Trước năm 1939, Moskva tham gia ngoại giao an ninh tập thể; đến tháng 8/1939, Stalin chọn thỏa thuận không xâm phạm kèm phân chia phạm vi lợi ích với Hitler. Hiểu bước chuyển ấy cần xem xét cả nỗi lo an ninh của Liên Xô, những thất bại trong phối hợp chống xâm lược và trách nhiệm của Moskva đối với lựa chọn chia cắt Đông Âu.

Nhà ngoại giao Liên Xô Maxim Litvinov năm 1937

Maxim Litvinov, người đứng đầu ngành ngoại giao Liên Xô giai đoạn 1930–1939; chân dung chụp ngày 3/7/1937.

Tác giả/cơ quan: Vladimir Grebnev / Владимир Гребнев. RIA Novosti archive, image #409024 / Vladimir Grebnev / CC-BY-SA 3.0 / CC BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: RIA Novosti qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

Những mốc cần đặt cạnh nhau

9/1934
Liên Xô gia nhập Hội Quốc Liên.
Mùa hè 1939
Anh, Pháp và Liên Xô đàm phán về một thỏa thuận chống xâm lược.
16/8/1939
Steinhardt ghi lại yêu cầu của Molotov về nghĩa vụ tương trợ cụ thể.
23/8/1939
Đức và Liên Xô ký hiệp ước không xâm phạm và nghị định thư bí mật.
25/8/1939
Điện tín Mỹ ghi nhận các phái đoàn quân sự Anh–Pháp rời Moskva.

Một cường quốc đứng giữa cách mạng và nhu cầu được công nhận

An ninh tập thể có nghĩa một hành động xâm lược không chỉ liên quan tới nạn nhân trực tiếp mà sẽ kéo theo phản ứng của những nước cam kết bảo vệ hệ thống. Với Liên Xô, tham gia hệ thống ấy có thể giảm cô lập và tạo thêm sức nặng trước Đức. Nhưng điều kiện để hợp tác không đơn giản: chính quyền Xô viết có nguồn gốc cách mạng, trong khi nhiều chính phủ châu Âu nhìn chủ nghĩa cộng sản như một nguy cơ đối với trật tự trong nước. Một đối tác quân sự tiềm năng vì thế đồng thời bị coi là đối thủ ý thức hệ.

Liên Xô gia nhập Hội Quốc Liên tháng 9/1934, trong khi Đức đã rời tổ chức từ năm trước. Hai chuyển động trái chiều cho thấy Moskva không luôn đứng ngoài ngoại giao đa phương. Tuy nhiên, gia nhập một tổ chức không đồng nghĩa mọi nghi ngờ tự nhiên biến mất. Các nhà lãnh đạo phải cân nhắc ai sẽ trợ giúp khi chiến tranh nổ ra, ai có thể lợi dụng khủng hoảng để mở rộng ảnh hưởng, và liệu cam kết có còn hiệu lực khi chính phủ thay đổi. Đây là bài toán lòng tin giữa các nhà nước có lợi ích giao nhau nhưng không thống nhất.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Liên minh chống Đức cần nhiều hơn một tuyên bố chung

Nếu một liên minh chỉ hứa chống xâm lược mà không xác định cách hành động, bên muốn gây chiến có thể đánh giá nó là một lời cảnh cáo rỗng. Vấn đề đặc biệt rõ với Liên Xô: trước khi Ba Lan bị chia cắt, Đức và Liên Xô không có đường biên chung để quân đội hai nước trực tiếp chạm nhau trên chiến trường châu Âu. Muốn hỗ trợ một nước bị Đức tấn công, Hồng quân phải tính đến đường tiến quân qua lãnh thổ nước thứ ba. Điều khoản ngoại giao do đó lập tức trở thành vấn đề chủ quyền và kế hoạch tác chiến.

Ngày 16/8/1939, Đại sứ Mỹ Laurence Steinhardt ghi lại trao đổi với Molotov. Ngoại trưởng Liên Xô nhấn mạnh nhu cầu có nghĩa vụ tương trợ cụ thể thay vì những tuyên bố tổng quát. Đây là bằng chứng rằng đàm phán không chỉ xoay quanh thiện chí trừu tượng. Nhưng lời trình bày của Molotov cũng là tiếng nói của một bên đang thương lượng, không phải bản giải thích trung lập cho toàn bộ chính sách Stalin. Đọc tư liệu gốc cần giữ cả hai điều: nó cho biết người đương thời nói gì, nhưng không cho phép tự động coi mọi lời nói là động cơ đầy đủ của họ.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Vì sao quyền quá cảnh là trở ngại chiến lược thực sự?

Từ góc nhìn quân sự, hỗ trợ không thể chỉ là lời hứa nếu lực lượng không có lối tiếp cận chiến trường. Từ góc nhìn Ba Lan, cho quân một cường quốc khác đi vào lãnh thổ lại có thể tạo ra hiểm họa lâu dài. Những lo ngại ấy không thể bị gạt đi như một sự cố chấp vô lý. Một nước nhỏ nằm giữa các nước mạnh phải hỏi không chỉ ai sẽ giúp đánh bại kẻ xâm lược, mà còn ai quyết định thời điểm lực lượng trợ giúp rút đi. An ninh quân sự và quyền tự chủ có thể kéo chính sách theo hai hướng khác nhau.

Trong điện tín ngày 23/8/1939, Steinhardt thuật lại lời Đại sứ Pháp quy trách nhiệm lớn cho việc Ba Lan không chấp nhận hỗ trợ quân sự Xô viết. Đây là một ý kiến đương thời cần được sử dụng thận trọng. Nó chứng minh sự bất đồng giữa các bên, không chứng minh Ba Lan phải chịu trách nhiệm cho cuộc xâm lược sau đó. Người gây chiến vẫn là người ra quyết định dùng vũ lực. Vấn đề quá cảnh cho thấy một liên minh bảo vệ nước nhỏ phải giải đáp nỗi sợ của chính nước nhỏ ấy, chứ không thể chỉ được thiết kế theo tiện ích của các cường quốc tham gia.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Hai bàn đàm phán và khoảng trống của sự tin cậy

Mùa hè năm 1939, thương lượng Anh–Pháp–Xô và tiếp xúc Đức–Xô diễn ra trong cùng một môi trường khẩn cấp. Moskva không bị giới hạn vào một lựa chọn duy nhất; Berlin cũng tìm cách thay đổi thế cân bằng để giảm nguy cơ đối đầu ở phía đông khi đánh Ba Lan. Bởi vậy, không thể đọc mỗi cuộc họp như một sự kiện tách biệt. Một nhượng bộ hoặc chậm trễ trên bàn này có thể làm phương án trên bàn kia hấp dẫn hơn. Ngoại giao ở đây là quá trình đánh giá các phương án cạnh tranh, không chỉ là trao đổi những lời tuyên bố hòa bình.

Steinhardt đã nhận định trong thư ngày 16/8 rằng lãnh đạo Liên Xô muốn tránh bị cuốn ngay vào chiến tranh và đồng thời thương lượng với hai phía. Cần gọi đúng đây là đánh giá của đại sứ, dựa trên hiểu biết và thông tin ông có lúc đó. Nó không chứng minh toàn bộ chương trình của Stalin đã được ấn định từ trước, cũng không loại bỏ khả năng chiến thuật thay đổi theo đề nghị mới. Điểm quan trọng hơn là khi mỗi bên đều nghi bên kia đang mua thời gian hoặc chuyển hiểm họa sang mình, việc trì hoãn tự nó trở thành một hành động có hậu quả.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Bước chuyển tháng 8/1939 không chỉ là đứng ngoài chiến tranh

Hiệp ước Đức–Xô ngày 23/8 có các điều khoản không xâm phạm công khai, nhưng kèm theo một nghị định thư bí mật về phạm vi lợi ích ở Đông Âu. Thành tố bí mật làm thay đổi bản chất vấn đề: Moskva không đơn thuần từ chối ký liên minh với London và Paris. Hai chính phủ đã bàn cách xử lý những lãnh thổ và nhà nước khác mà người dân các nước ấy không có tiếng nói trong thỏa thuận. Nhu cầu an ninh của một cường quốc vì thế được gắn với việc mở rộng quyền quyết định đối với láng giềng.

Có thể phân tích rằng Stalin muốn tránh một cuộc chiến quá sớm, giảm cô lập hay tạo khoảng đệm. Nhưng giải thích các động cơ đó không có nghĩa chứng minh việc chia phạm vi lợi ích là lựa chọn bắt buộc hoặc hợp pháp về mặt đạo lý. Ngày 25/8, một điện tín Mỹ cho biết các phái đoàn quân sự Anh và Pháp rời Moskva sau cuộc gặp Voroshilov. Kết thúc một cuộc đàm phán không tự động tạo ra một bản án rằng mọi phương án hợp tác đều vô nghĩa; nó cho thấy phương án cụ thể đã không đạt thỏa thuận trong thời hạn chính trị và quân sự lúc ấy.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Có thể cứu an ninh tập thể bằng thiện chí sớm hơn không?

Đây là giả thuyết phản thực tế cần đặt điều kiện rõ ràng. Một cam kết sớm, có kế hoạch tác chiến và những bảo đảm chủ quyền đáng tin cậy có thể tăng sức răn đe. Tuy nhiên, nó đòi hỏi nhiều quyết định đồng thời: Anh và Pháp phải xác định mức cam kết, Liên Xô phải chấp nhận nghĩa vụ và giới hạn, còn các nước quá cảnh phải được thuyết phục rằng họ không đánh đổi một hiểm họa lấy hiểm họa khác. Không thể chỉ thêm tên Moskva vào một danh sách liên minh rồi coi sức mạnh quân sự đã tự động cộng lại.

Cũng không có bằng chứng cho phép kết luận Hitler chắc chắn sẽ từ bỏ chiến tranh trước một mặt trận thống nhất. Liên minh có thể làm ông thay đổi thời điểm, mục tiêu hoặc mức độ mạo hiểm; nó cũng có thể dẫn tới chiến tranh trong một cấu hình khác. Phân tích phản thực tế có ích khi chỉ ra cơ chế có thể thay đổi tính toán, thay vì hứa một kết cục chắc chắn. Trong trường hợp này, cơ chế then chốt là làm rõ chi phí xâm lược và giảm cơ hội chia rẽ các đối thủ. Những cam kết mơ hồ cùng sự nghi ngờ lẫn nhau đã không tạo được hiệu ứng đó.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [5]

Vai trò kép phải được nhìn trong cùng một bức tranh

Nếu chỉ nhấn mạnh nỗ lực an ninh tập thể, ta bỏ qua trách nhiệm của Liên Xô trong thỏa thuận bí mật với Đức. Nếu chỉ nhìn hiệp ước cuối tháng 8, ta lại xóa mất những cuộc thương lượng có thật và các trở ngại an ninh tồn tại trước đó. Lịch sử cần giữ cả hai lớp. Một chính phủ có thể vừa cảm thấy bị đe dọa vừa tìm cơ hội mở rộng ảnh hưởng; việc tồn tại nỗi sợ không khiến mọi biện pháp đối phó với nỗi sợ ấy trở thành chính đáng hay hiệu quả.

Vấn đề nghiên cứu sâu nhất không phải Moskva có tốt hay xấu trong mọi khoảnh khắc, mà là vì sao các lợi ích giao nhau đã không chuyển thành một hệ thống hành động chung. Câu trả lời nằm ở phối hợp quân sự, chủ quyền, thời gian và mức độ tin cậy, cùng lựa chọn cụ thể của các lãnh đạo. Đối với các nước Đông Âu, thất bại ấy không chỉ là một tranh luận ngoại giao: họ trở thành đối tượng của những thỏa thuận mà mình không quyết định. Đó là giới hạn căn bản của một trật tự tuyên bố bảo vệ an ninh chung nhưng không bảo vệ đầy đủ quyền tự chủ của các thành viên dễ bị tổn thương nhất.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Deutsches Historisches Museum — Die NS-Außenpolitik — Deutsches Historisches Museum
  2. FRUS 1939, Volume I, Document 290 — Steinhardt to Welles, 16 August 1939 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  3. FRUS 1939, Volume I, Document 296 — Steinhardt to the Secretary of State, 23 August 1939 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  4. FRUS 1939, Volume I, Document 300 — Steinhardt to the Secretary of State, 25 August 1939 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  5. The German-Soviet Non-Aggression Treaty and Secret Additional Protocol, 23 August 1939 — German Historical Institute, German History in Documents and Images