NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 04
Vì sao Hội Quốc Liên thất bại trước làn sóng xâm lược thập niên 1930?
Hội Quốc Liên thất bại trước các cuộc xâm lược lớn vì các thành viên không chuyển được cam kết an ninh tập thể thành hành động chung đủ mạnh và kịp thời. Những hạn chế về thành viên, thể chế và phương tiện cưỡng chế đều quan trọng. Tuy nhiên, vấn đề sâu hơn là các cường quốc muốn bảo vệ hòa bình mà không luôn chấp nhận chi phí bảo vệ một quốc gia khác.

Phòng họp Reformationssaal của Hội Quốc Liên tại Geneva, năm 1928. Ảnh ghi không gian thể chế, không phải một phiên xử lý khủng hoảng Ethiopia hay Mãn Châu.
Tác giả/cơ quan: Nhiếp ảnh gia chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 102-00729 / CC BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1920
- Hội Quốc Liên bắt đầu hoạt động.
- 1926
- Đức gia nhập Hội.
- 1931–1932
- Khủng hoảng Mãn Châu và cuộc điều tra Lytton.
- 1933
- Nhật thông báo rút; Đức rời Hội dưới chính quyền Quốc xã.
- 1935–1936
- Italy xâm lược và chinh phục Ethiopia; an ninh tập thể bị tổn hại nặng.
An ninh tập thể đặt ra một lời hứa rất khó thực hiện
Ý tưởng trung tâm của an ninh tập thể là một cuộc xâm lược không chỉ liên quan đến nạn nhân trực tiếp. Nếu mọi thành viên coi việc phá luật là vấn đề chung, kẻ xâm lược phải tính đến sức mạnh của nhiều nước thay vì chỉ so sánh với nước bị tấn công. Về lý thuyết, điều đó làm chiến tranh kém hấp dẫn. Nhưng lời hứa chỉ có giá trị khi người bị đe dọa và người đe dọa cùng tin rằng các thành viên sẽ thật sự hành động, kể cả lúc lợi ích trước mắt của họ không giống nhau.
Hội Quốc Liên không phải một chính phủ thế giới có thể ra lệnh cho các quốc gia. Nó là tổ chức của những nước giữ chủ quyền, có chính phủ, cử tri, ngân sách và ưu tiên riêng. Bởi vậy, năng lực thể chế không thể tách khỏi ý chí chính trị. Một thủ tục họp nhanh hơn có thể giúp giảm chậm trễ, nhưng không tự khiến một chính phủ chấp nhận nguy cơ chiến tranh. Đây là điểm cần nhớ khi đánh giá thất bại: không chỉ có một bộ máy tại Geneva, mà có những thủ đô quyết định bộ máy ấy được phép làm đến đâu.
Mỹ vắng mặt và các cường quốc không cùng đứng trong hệ thống
Wilson thúc đẩy Hội Quốc Liên, nhưng Mỹ cuối cùng không gia nhập. Sự vắng mặt của một cường quốc kinh tế làm suy yếu cả biểu tượng lẫn khả năng thực hiện sức ép toàn diện. Tuy nhiên, không nên biến điều này thành lời giải thích duy nhất: Mỹ có mặt cũng chưa chắc tự động tạo ra cam kết quân sự không giới hạn. Cần hỏi Mỹ sẽ tham gia bằng điều kiện nào và có chấp nhận các nghĩa vụ mà Thượng viện lo ngại hay không. Thành viên danh nghĩa và cam kết thực tế là hai chuyện khác nhau.
Đức gia nhập năm 1926 rồi rút khỏi Hội dưới chính quyền Quốc xã năm 1933. Nhật Bản cũng lựa chọn rời tổ chức sau khủng hoảng Mãn Châu. Một hệ thống an ninh gặp khó khi các cường quốc có thể ở ngoài hoặc từ bỏ nó mà không bị ngăn cản tương xứng. Nhưng chỉ liệt kê sự rút lui sẽ bỏ qua nguyên nhân: chính phủ sẵn sàng phá luật đánh giá rằng lợi ích của tự do hành động lớn hơn lợi ích của thành viên. Uy tín của tổ chức giảm khi phép tính ấy liên tục được xác nhận.
Mãn Châu: điều tra có thể xác định sự thật nhưng không đảo ngược hiện trạng
Sau cuộc tiến công của quân Nhật ở Mãn Châu năm 1931, Hội tiến hành điều tra. Báo cáo Lytton có giá trị lớn vì cho thấy nỗ lực thu thập thông tin, khảo sát bối cảnh và không đơn giản chấp nhận lời biện hộ của bên sử dụng vũ lực. Tuy nhiên, thời gian của điều tra và thời gian của chinh phục không chạy cùng nhịp. Khi đoàn tới Trung Quốc năm 1932, chính quyền Mãn Châu Quốc đã được thiết lập dưới sự chi phối của Nhật. Thực địa thay đổi trong lúc thủ tục quốc tế tiếp tục.
Từ góc nhìn chiến lược, đây là lợi thế của việc tạo sự đã rồi. Một khi quân đội kiểm soát lãnh thổ, muốn khôi phục hiện trạng cũ cần nhiều hơn một phán quyết: phải có biện pháp khiến chiếm đóng trở nên không thể duy trì hoặc quá tốn kém. Nhưng các cường quốc khác không thống nhất được mức độ can dự. Điều đó không làm báo cáo vô nghĩa; nó cho thấy sự khác biệt giữa xác định vi phạm và cưỡng chế chấm dứt vi phạm. Một tổ chức có thể thắng trong tranh luận pháp lý nhưng vẫn thất bại trong bảo vệ nạn nhân.
Ethiopia: trừng phạt không đầy đủ bộc lộ phép tính riêng của thành viên
Italy xâm lược Ethiopia năm 1935 đặt Hội trước một thử thách khác: nước xâm lược lần này là một cường quốc châu Âu có quan hệ quan trọng với Anh và Pháp. Các chính phủ phải cân nhắc không chỉ luật lệ mà cả việc giữ Mussolini xa Hitler, an ninh Địa Trung Hải và nguy cơ mở rộng xung đột. Vấn đề chính trị xuất hiện ngay trong định nghĩa mục tiêu: buộc dừng xâm lược đến mức nào nếu biện pháp đó làm Italy trở thành đối thủ trực tiếp?
Các biện pháp trừng phạt được áp dụng nhưng không tạo sức ép quyết định để ngăn cuộc chinh phục. Việc lựa chọn công cụ và giới hạn thực thi phản ánh chính sự thiếu thống nhất về cái giá chấp nhận được. Không nên nói Hội hoàn toàn không làm gì, bởi điều đó xóa đi những nỗ lực ngoại giao và biện pháp kinh tế đã có. Nhận định chính xác hơn là hành động không đủ để thực hiện lời hứa bảo vệ thành viên. Với Ethiopia, sự khác biệt giữa lên án và bảo vệ không phải vấn đề câu chữ mà là chủ quyền bị xâm phạm.
Luật nhất trí không giải thích được tất cả, nhưng làm lộ mâu thuẫn chủ quyền
Cơ chế nhất trí trong nhiều quyết định phản ánh ý tưởng rằng thành viên không bị một đa số áp đặt ý chí một cách dễ dàng. Điều đó bảo vệ chủ quyền, đồng thời khiến việc đạt hành động thống nhất khó hơn khi lợi ích khác biệt. Nhưng cũng không nên mô tả mọi hoạt động của Hội đều có thể bị bất kỳ bên tranh chấp nào phủ quyết theo một công thức duy nhất. Công ước có các quy định và ngoại lệ cụ thể. Đọc điều khoản gốc giúp tránh biến một thiết chế phức tạp thành câu chuyện chỉ có một lỗi thủ tục.
Điều 16 dự kiến các biện pháp kinh tế, tài chính và việc đề xuất đóng góp quân sự của thành viên khi có vi phạm thuộc phạm vi quy định. Điều quan trọng là các công cụ ấy vẫn cần quốc gia thực hiện. Nếu nước này cấm vận nhưng nước khác cung cấp hàng thay thế, sức ép giảm. Nếu các chính phủ lo trả đũa mà không tin sẽ được hỗ trợ, họ càng dè dặt. Bởi vậy, sự phối hợp và chia sẻ chi phí quan trọng không kém văn bản. Một cam kết chung không thể bền nếu mỗi thành viên đều muốn người khác gánh phần rủi ro lớn hơn.
Vì sao những thành công trước đó không cứu được an ninh tập thể?
Hội từng góp phần giải quyết tranh chấp như vấn đề quần đảo Åland và sự cố biên giới Hy Lạp–Bulgaria. Nó cũng có công việc đáng kể về người tị nạn, y tế và hợp tác kỹ thuật. Những thành tựu ấy nhắc rằng tổ chức không phải một thất bại đồng nhất từ ngày đầu. Một cơ chế hòa giải có thể hiệu quả khi các bên chấp nhận thỏa hiệp hoặc khi lợi ích cường quốc không trực tiếp đối đầu. Khi một chính phủ coi chinh phục là mục tiêu cốt lõi, điều kiện hợp tác thay đổi căn bản.
Sự khác biệt giữa tranh chấp có thể thương lượng và chiến lược phá vỡ trật tự giải thích vì sao uy tín tích lũy không tự chuyển thành sức mạnh răn đe. Nếu đối thủ tin rằng các thành viên sẽ chỉ lặp lại cách xử lý của những vụ nhỏ, họ có thể dùng tốc độ và quy mô để vượt qua phản ứng. Đại khủng hoảng càng làm các chính phủ chú ý đến chi phí trong nước. Đó là một vòng suy yếu: ít tin vào hỗ trợ chung khiến họ hành động riêng, còn hành động riêng lại khiến hệ thống đáng tin ít hơn.
Có thể cứu Hội bằng một quy tắc khác không?
Đề xuất bỏ nhất trí, tăng cường trừng phạt hoặc thành lập lực lượng chung là những giả thuyết phản thực tế đáng suy nghĩ. Nhưng mỗi thay đổi đặt lại câu hỏi chính trị ban đầu: quốc gia có chịu trao quyền và nguồn lực thực sự hay không? Nếu chỉ thay câu chữ mà các chính phủ vẫn từ chối chịu chi phí, kết quả có thể không thay đổi nhiều. Ngược lại, nếu có liên minh quyết tâm hành động, một thể chế không hoàn hảo vẫn có thể làm được nhiều hơn. Không thể tách thiết kế tổ chức khỏi liên minh duy trì nó.
Vì vậy, thất bại của Hội không chứng minh ngoại giao đa phương luôn bất lực. Nó cho thấy giới hạn của sự hợp tác khi quy tắc không được gắn với năng lực thực thi và phân chia rủi ro đáng tin. Mãn Châu và Ethiopia là hai phép thử khác nhau nhưng cùng bộc lộ khoảng cách ấy. Câu hỏi quan trọng nhất không phải Geneva đã nói đủ nghiêm khắc chưa, mà là các thủ đô có sẵn lòng làm cho lời nói tạo ra chi phí thực tế đối với kẻ xâm lược hay không.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- The League at Work — United Nations Office at Geneva
- Main Organs of the League of Nations — United Nations Office at Geneva
- The Covenant of the League of Nations — United Nations Office at Geneva
- The Paris Peace Conference and the Treaty of Versailles — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
- Situation in Manchuria: Report of the Lytton Commission of Inquiry — Library of Congress, bản số hóa báo cáo Hội Quốc Liên
- 1921–1936: Diplomacy of Isolationism — U.S. Department of State, tài liệu lịch sử lưu trữ
- Ethiopian-Italian conflict: Foreign Relations of the United States, 1935, Volume I — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ