BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 11

Cuộc xâm lược Ethiopia làm lộ điểm yếu nào của trật tự quốc tế?

Italy xâm lược Ethiopia làm lộ khoảng cách giữa nguyên tắc bảo vệ chủ quyền và ý chí thực hiện của các cường quốc. Hội Quốc Liên có lên án và áp dụng chế tài, nhưng Anh–Pháp đồng thời muốn tránh đối đầu với Mussolini. Kết quả là sức ép đủ gây bất mãn tại Rome mà không đủ buộc nước xâm lược từ bỏ mục tiêu.

Chân dung Hoàng đế Ethiopia Haile Selassie do Walter Mittelholzer chụp năm 1934

Hoàng đế Ethiopia Haile Selassie, tháng 2/1934; ảnh Walter Mittelholzer, công bố trong sách Abessinienflug năm 1934. Đây là chân dung trước cuộc xâm lược Ethiopia, không phải ảnh diễn văn tại Hội Quốc Liên năm 1936.

Tác giả/cơ quan: Walter Mittelholzer (1894–1937). Walter Mittelholzer / Abessinienflug, Verlag Schweizer Aero-Revue, Zürich (1934); scan Gestumblindi / Wikimedia Commons; public domain; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Sách Abessinienflug (Verlag Schweizer Aero-Revue, Zürich, 1934) / Wikimedia Commons · Public domain — PD-old và PD-1996, có căn cứ Thụy Sĩ và Hoa Kỳ

Những mốc cần đặt cạnh nhau

10/1935
Italy xâm lược Ethiopia; Hội Quốc Liên thông qua các biện pháp trừng phạt.
11/1935
Các chế tài kinh tế được triển khai; mức áp dụng và thời điểm cụ thể khác nhau giữa các nước.
12/1935
Kế hoạch Hoare–Laval gây tranh cãi và không giải quyết được chiến tranh.
5/1936
Italy chiếm Addis Ababa và tuyên bố chủ quyền đế quốc.
6–7/1936
Selassie kêu gọi Hội Quốc Liên; chế tài sau đó được dỡ bỏ.

Một nước thành viên bị xâm lược, không phải vùng đất vô chủ

Tháng 10/1935, quân Italy tiến công Ethiopia, khi ấy thường được gọi là Abyssinia trong các văn kiện châu Âu. Ethiopia là một quốc gia độc lập và thành viên Hội Quốc Liên. Vì vậy, đây không chỉ là một cuộc tranh chấp thuộc địa ở xa những thủ đô lớn. Nó đặt câu hỏi rất cụ thể cho hệ thống an ninh tập thể: một nước thành viên bị một nước thành viên khác xâm lược thì lời cam kết bảo vệ độc lập và toàn vẹn lãnh thổ sẽ có giá trị đến đâu?

Mussolini tìm một chiến thắng đế quốc để nâng uy tín của chế độ và mở rộng quyền lực ở Đông Phi. Nhưng lịch sử không nên chỉ được kể từ tham vọng của Rome. Ethiopia có quyền tự quyết, người dân có sinh mạng và lực lượng kháng cự không phải một trở ngại kỹ thuật trong kế hoạch của cường quốc. Khi ngoại giao quốc tế bàn việc chia lãnh thổ của nước này, điều bị đem ra mặc cả là quyền của những con người không có vị thế tương đương tại bàn thương lượng. Đó chính là mâu thuẫn đạo đức và chính trị của cuộc khủng hoảng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Hội Quốc Liên đã hành động, nhưng hành động theo mức nào?

Tổ chức quốc tế xác định trách nhiệm xâm lược và áp dụng những biện pháp kinh tế, tài chính đối với Italy. Vì thế, nói Hội Quốc Liên hoàn toàn im lặng là sai. Tuy nhiên, một nghị quyết lên án và một cơ chế trừng phạt hiệu quả không giống nhau. Chế tài phải làm thay đổi tính toán của đối phương trước khi mục tiêu quân sự đã đạt được. Nếu tác dụng đến quá chậm, bên xâm lược có thể chấp nhận trả giá trong thời gian ngắn rồi đòi thế giới công nhận kết quả.

Lịch sử chính thức của Liên Hợp Quốc ghi nhận hai giới hạn nổi bật: dầu mỏ không nằm trong chế tài, còn kênh Suez vẫn mở cho hoạt động vận chuyển. Những giới hạn này không có nghĩa mọi giao dịch đều diễn ra bình thường hoặc Italy không chịu khó khăn. Chúng cho thấy hệ thống không dùng toàn bộ các đòn bẩy có thể nghĩ tới. Vấn đề nghiên cứu là vì sao những công cụ quan trọng bị loại ra và liệu các nước tham gia có sẵn sàng chịu rủi ro của một chiến dịch gây sức ép mạnh hơn hay không.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [8]

Anh và Pháp nhìn Ethiopia qua hai bàn cờ cùng lúc

London và Paris phải tính đến nguy cơ Đức thay đổi trật tự châu Âu. Italy từng được xem là một đối tác có thể giúp kiềm chế Berlin. Nếu đối đầu quá mạnh với Mussolini ở Đông Phi, họ lo Rome sẽ tiến gần Đức hơn; nếu không phản ứng, uy tín của an ninh tập thể sẽ suy sụp. Đây không phải một nghịch lý trừu tượng: hai mục tiêu bảo vệ luật quốc tế và giữ một cường quốc trong mạng lưới ngoại giao đòi những chính sách có thể xung đột với nhau.

Điện văn Mỹ thuật lại quan điểm của Pierre Laval cho thấy ông không muốn phong tỏa, trừng phạt quân sự hay đóng Suez. Ông còn lo sự suy yếu chế độ Mussolini có thể tạo lợi thế cho cộng sản. Đó là nhận định của một chính khách cụ thể trong tình huống cụ thể, không phải lời giải thích duy nhất cho mọi quyết định Pháp. Tuy nhiên, nó giúp thấy các ưu tiên được sắp xếp thế nào: bảo vệ một chính quyền được xem là hữu ích có thể được đặt cao hơn gây áp lực đủ mạnh để bảo vệ nước bị xâm lược.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Dầu mỏ và Suez: công cụ mạnh cũng kéo theo rủi ro

Loại dầu khỏi chế tài làm giảm một đòn bẩy đối với chiến tranh cơ giới và hậu cần. Giữ Suez mở giúp Italy duy trì một tuyến liên lạc quan trọng tới Đông Phi. Nhưng câu hỏi liệu chỉ cần cấm dầu và đóng kênh là chiến tranh chấm dứt không thể được trả lời như một sự kiện đã xảy ra. Phải xét nguồn cung thay thế, thời gian dự trữ, mức tham gia của nước ngoài Hội Quốc Liên và nguy cơ Italy đáp trả bằng hành động quân sự. Các chính phủ biết rằng một biện pháp kinh tế có thể mở ra một cuộc khủng hoảng an ninh rộng hơn.

Điều này không tự bào chữa cho chính sách hạn chế chế tài. Nó buộc người phân tích nêu rõ lựa chọn: chấp nhận rủi ro để tăng sức ép, hay giảm rủi ro trước mắt nhưng để đối phương tiến gần chiến thắng? Một cơ chế trừng phạt chỉ đáng tin nếu các thành viên thống nhất mục tiêu và chấp nhận chi phí thi hành. Khi mỗi nước muốn gây sức ép nhưng tránh chính phần việc nguy hiểm nhất, tổng thể biện pháp có thể mạnh trên giấy và yếu ở đúng điểm mà đối phương cần vượt qua.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Hoare–Laval: giải quyết khủng hoảng bằng tài sản của ai?

Kế hoạch mang tên Samuel Hoare và Pierre Laval cuối năm 1935 tìm một thỏa hiệp chuyển những vùng lớn của Ethiopia vào phạm vi kiểm soát hoặc khai thác của Italy. Điện văn ngoại giao đương thời thảo luận cả việc trao một cảng cho Ethiopia như một phần bù đắp. Nhưng một lối ra ngoại giao cho cường quốc không nhất thiết là giải pháp công bằng cho quốc gia bị xâm lược. Nếu việc tiến công tạo ra phần thưởng lãnh thổ, hệ thống đã gửi một thông điệp rất khác với nguyên tắc ngăn xâm lược.

Kế hoạch cũng cho thấy giới hạn của cách nghĩ chỉ cân bằng các cường quốc. Anh và Pháp có thể hy vọng mua sự hợp tác của Rome bằng nhượng bộ tại Đông Phi, nhưng quyền chủ quyền Ethiopia không phải tài sản thuộc họ. Phương án gây phản đối và không trở thành thỏa thuận giải quyết cuộc chiến. Điều đáng chú ý không chỉ là một kế hoạch ngoại giao thất bại, mà là phương thức được cân nhắc: thay vì buộc bên gây chiến từ bỏ lợi ích, những nhà trung gian tìm cách chia phần mất mát của bên yếu hơn để giảm căng thẳng giữa các bên mạnh.

Đối chiếu tư liệu: [5] [6]

Chiến thắng quân sự và lời cảnh báo của Haile Selassie

Quân Italy chiếm Addis Ababa tháng 5/1936; Mussolini tuyên bố chủ quyền đế quốc. Chiếm thủ đô và tuyên bố sáp nhập không có nghĩa mọi kháng cự Ethiopia lập tức chấm dứt. Cần phân biệt lời tuyên bố của nhà nước chinh phục với mức kiểm soát trên thực địa. Cùng lúc, sự chênh lệch về trang bị và việc Italy sử dụng vũ khí hóa học tạo hậu quả nặng nề cho người dân. Những vấn đề này không nên chìm sau câu chuyện các bộ trưởng tranh luận ở Geneva hay London.

Tháng 6/1936, Haile Selassie kêu gọi Hội Quốc Liên. Lời kêu gọi đặt cuộc khủng hoảng vào một nguyên tắc phổ quát: nếu lời hứa an ninh không bảo vệ được một thành viên yếu, những nước khác có lý do gì để tin mình sẽ được bảo vệ? Chế tài được dỡ bỏ sau đó. Đối với người Ethiopia, đó là một thất bại cụ thể của trợ giúp quốc tế. Đối với các chính phủ đang theo dõi, nó làm giảm uy tín của cơ chế có nhiệm vụ ngăn việc dùng chiến tranh để sửa bản đồ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [7]

Bài học không phải mọi chế tài đều vô dụng

Từ Ethiopia không thể suy rằng công cụ kinh tế luôn thất bại hay chỉ quân sự mới có tác dụng. Ta quan sát một chiến dịch chế tài bị giới hạn bởi các ưu tiên không thống nhất. Muốn kiểm nghiệm phương án mạnh hơn cần một giả thuyết rõ: nước nào tham gia, hàng hóa nào bị chặn, trong thời gian nào và cơ chế nào xử lý việc né tránh? Không có những điều kiện ấy, câu nói chế tài mạnh sẽ ngăn được Mussolini chỉ là một niềm tin phản thực tế, dù có thể dựa trên những lập luận đáng xem xét.

Điều cuộc khủng hoảng xác nhận rõ hơn là an ninh tập thể không thể chỉ dựa vào việc mọi người cùng phản đối bằng lời. Nó cần các thành viên chấp nhận bảo vệ một nguyên tắc ngay cả khi lợi ích trước mắt không trùng nhau. Tại Ethiopia, mong muốn giữ Italy như đối tác và tránh leo thang làm cơ chế bảo vệ chủ quyền bị thu hẹp. Một trật tự quốc tế đánh mất uy tín không chỉ khi không có luật, mà còn khi có luật nhưng các nước nhận ra việc thi hành phụ thuộc vào vị thế của người bị hại.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. League of Nations historical newspaper: the Abyssinian crisis — United Nations
  2. The League of Nations: Overview — United Nations Office at Geneva
  3. The League at Work — United Nations Office at Geneva
  4. FRUS 1935: Laval’s views on sanctions and Suez — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  5. FRUS 1935: Discussion of the Hoare–Laval proposals — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  6. FRUS 1935: Anglo-French statements on settlement and sanctions — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  7. Second World War Galleries: Large Print Guide — Imperial War Museums
  8. FRUS 1935: Status of League sanction proposals as reported to 9 December — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ