NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 34
Nỗi sợ cộng sản tác động tới chính sách châu Âu thập niên 1930 thế nào?
Nỗi sợ cộng sản làm giới lãnh đạo châu Âu khó thống nhất thứ tự các mối đe dọa: với một số người, cách mạng xã hội hoặc ảnh hưởng Liên Xô đáng lo hơn sự bành trướng của Hitler. Nó góp phần mở cửa quyền lực cho Quốc xã và làm hợp tác an ninh trở nên đắt giá. Nhưng từ đó suy ra toàn bộ phương Tây cùng thực hiện một kế hoạch đẩy Đức đánh Liên Xô là vượt quá bằng chứng. Chính sách thực tế đầy bất đồng, thay đổi và những tính toán sai.

Reichstag sau vụ cháy tháng 2/1933 tại Berlin. Chính quyền Quốc xã khai thác vụ cháy làm cớ đàn áp đối thủ; hình ảnh không xác định người gây cháy.
Tác giả/cơ quan: Tác giả ảnh chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 146-1977-148-19A / unknown / CC-BY-SA 3.0 / CC BY-SA 3.0 de; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 de
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 30/1/1933
- Hitler được bổ nhiệm làm thủ tướng trong một liên minh với giới bảo thủ.
- 1933
- Hoa Kỳ thiết lập quan hệ ngoại giao với Liên Xô.
- 18/5/1939
- Bruce ghi nhận các lập luận trái ngược tại London về hợp tác với Liên Xô.
- 8/1939
- Đức và Liên Xô đi đến một thỏa thuận làm đảo lộn nhiều tính toán trước đó.
Không có một nỗi sợ duy nhất cho cả châu Âu
Trong thập niên 1930, từ “cộng sản” có thể chỉ nhiều đối tượng khác nhau: đảng cách mạng trong nước, phong trào công nhân, Quốc tế Cộng sản hoặc nhà nước Liên Xô. Một chủ doanh nghiệp Đức lo mất tài sản, một chính khách Anh lo cân bằng quyền lực và một nhà lãnh đạo Ba Lan lo quân đội nước ngoài đi qua lãnh thổ không cùng đối diện một bài toán. Gom họ vào một khối sẽ làm mất cơ chế cụ thể của từng quyết định.
Nỗi sợ cũng có hai tầng cần phân biệt. Các chính quyền có thể lo ngại thật sự về ý định và cách cai trị của Stalin. Đồng thời, những lực lượng cực hữu có thể phóng đại hoặc bóp méo nguy cơ ấy để giành quyền lực. Một nhận thức có cơ sở ở vài phương diện không khiến mọi hành động được biện minh nhân danh nó trở nên hợp lý. Câu hỏi nghiên cứu phải là ai sử dụng mối lo nào, nhằm thay đổi quyết định gì.
Vì vậy, nên nhìn chống cộng như một yếu tố làm thay đổi giá của hợp tác, chứ không như chiếc chìa khóa mở mọi cánh cửa lịch sử. Khi nguy cơ Đức còn được xem là có thể thương lượng, chi phí chính trị của hợp tác với Moskva dễ bị đặt lên trước. Khi Đức trở thành hiểm họa sống còn, cách xếp thứ tự ấy có thể đảo ngược. Điều kiện chiến lược và ý thức hệ tác động lẫn nhau.
Nước Đức: giới bảo thủ tưởng có thể sử dụng Hitler
Ngày 30/1/1933, Tổng thống Paul von Hindenburg bổ nhiệm Hitler làm thủ tướng. Đây không phải kết quả của một cuộc bầu cử trực tiếp trao chức vụ ấy cho Hitler. Những chính khách bảo thủ quanh tổng thống, trong đó có Franz von Papen, góp phần tạo nên liên minh cầm quyền. USHMM nhấn mạnh sự thù địch của họ đối với nền cộng hòa và nỗi sợ cộng sản trong quá trình này.
Tính toán của họ có một sai lầm về quyền kiểm soát. Họ muốn khai thác sức huy động quần chúng của Quốc xã trong khi giữ ảnh hưởng từ các thiết chế truyền thống. Nhưng một đối tác có tổ chức, lực lượng bạo lực và tham vọng phá bỏ luật chơi không nhất thiết chấp nhận làm công cụ. Đưa người ấy vào chính phủ có thể trao thêm phương tiện để họ thay đổi chính hệ thống được cho là sẽ kiềm chế họ.
Điều đáng chú ý không chỉ là họ sợ ai, mà là họ sẵn sàng hy sinh điều gì để chống người ấy. Nếu dân chủ nghị viện bị xem là chướng ngại và cánh tả bị xem là kẻ thù tuyệt đối, liên minh với lực lượng cực hữu trở nên dễ chấp nhận hơn. Kết cục cho thấy bảo vệ tài sản hoặc trật tự xã hội bằng cách tháo bỏ cơ chế kiểm soát quyền lực có thể làm chính những người mở cửa mất khả năng quyết định.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Anh và Pháp: không phải ai chống cộng cũng muốn nhân nhượng
Ở cấp độ ngoại giao, bất đồng không chia thành hai phe gọn gàng là người thân Liên Xô và người thân Hitler. Một chính khách có thể không tin Stalin nhưng vẫn cho rằng Đức là mối nguy cấp bách hơn. Winston Churchill là phản ví dụ quan trọng đối với lối giải thích thuần ý thức hệ: trong điện văn tháng 5/1939, S. M. Bruce ghi nhận Churchill cùng Công đảng ủng hộ liên minh quân sự đầy đủ với Liên Xô.
Điều đó không chứng minh Churchill đã giải được mọi khó khăn của liên minh. Nó cho thấy các kết luận chính sách khác nhau có thể xuất phát từ cùng một sự cảnh giác với chủ nghĩa cộng sản. Người muốn hợp tác đặt ưu tiên vào tổng nguồn lực chống xâm lược; người phản đối lo cái giá về lòng tin, tác động tới các nước nhỏ và khả năng sử dụng lực lượng thực tế. Tranh luận là về thứ tự nguy cơ và tính hữu dụng của công cụ.
Phân tích nghiêm túc cũng phải giữ vai trò của những yếu tố khác: nguồn lực quân sự, kinh tế, ký ức Thế chiến I và nhu cầu phối hợp Anh–Pháp. Chống cộng có thể làm một phương án kém hấp dẫn, nhưng không đủ chứng minh nó là nguyên nhân duy nhất khiến phương án bị bỏ qua. Nếu mọi sự do một niềm tin cố định chi phối, ta sẽ không giải thích được các cuộc thương lượng và chuyển hướng vẫn diễn ra.
Điện văn ngày 18/5/1939 cho thấy bàn cờ không thống nhất
Điện văn của Cao ủy Australia S. M. Bruce gửi Thủ tướng Robert Menzies là một lát cắt đặc biệt hữu ích. Bruce tóm tắt hai hướng lập luận ở London về bảo đảm tương hỗ với Liên Xô. Phía ủng hộ xem nhân lực và tài nguyên Xô viết là cần thiết cho các cam kết ở Đông Âu; họ còn cảnh báo thất bại thương lượng có thể mở đường cho một thỏa thuận Đức–Xô.
Phía phản đối lại lo liên minh sẽ giúp tuyên truyền Đức nói về sự bao vây, nghi ngờ hiệu quả quân đội Xô viết và nhắc đến thái độ của Ba Lan cùng Romania. Đây là ghi chép về điều người đương thời tin hoặc lập luận, không phải bằng chứng rằng mọi đánh giá quân sự trong đó đều đúng. Đọc một điện văn cần tách người báo cáo, các quan điểm ông thuật lại và thực tế mà ta muốn xác định.
Giá trị của tư liệu nằm ở khả năng nhìn thấy những lựa chọn cạnh tranh trước khi biết kết cục. Một số người đã hình dung được nguy cơ Đức và Liên Xô thỏa thuận; những người khác đánh giá khả năng đó thấp hơn. Sai lầm dự đoán không cần một âm mưu bí mật để tồn tại. Nó có thể phát sinh khi người quyết định tin đối thủ sẽ bị ràng buộc bởi lời tuyên truyền hoặc những định kiến mà chính họ đang coi trọng.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Đông Âu: quân viện trợ cũng có thể bị xem là rủi ro chủ quyền
Với các quốc gia nằm giữa Đức và Liên Xô, câu hỏi liên minh không chỉ là cộng thêm số sư đoàn. Quân đội từ đâu tới, đi qua lãnh thổ nào, ở lại bao lâu và chịu quyền điều khiển của ai đều là vấn đề chính trị. Một phương án được London nhìn như tăng sức răn đe có thể được Warszawa nhìn như nguy cơ đánh đổi quyền tự chủ. Bỏ qua khác biệt ấy sẽ khiến quốc gia nhỏ chỉ còn là ô trống trên bản đồ.
Nỗi lo về Liên Xô không thể được giải thích hoàn toàn như sản phẩm tuyên truyền Quốc xã. Các nước có lịch sử, ký ức và lợi ích riêng, trong khi chế độ Stalin tạo nhiều lý do để người khác dè chừng. Tuy nhiên, một nỗi lo có thật vẫn có thể dẫn tới tính toán sai về mối nguy tức thời. Đứng trước hai cường quốc nguy hiểm không có nghĩa khoảng cách với cả hai tự nó tạo ra an toàn.
Một liên minh khả thi vì thế phải giải quyết bảo đảm chủ quyền, không chỉ ký tuyên bố cùng chống xâm lược. Cơ chế tham vấn, điều kiện di chuyển quân và phạm vi nghĩa vụ quan trọng không kém lời hứa chính trị. Đây là phân tích về thiết kế hợp tác, không phải khẳng định chỉ cần viết thêm vài điều khoản là mọi bên sẽ đồng ý. Lòng tin không thể được tạo ra hoàn toàn trên giấy trong một cuộc khủng hoảng đang tăng tốc.
Nỗi sợ được dùng để chia đối thủ như thế nào?
Một chính quyền muốn bành trướng có thể hưởng lợi khi các đối thủ tiềm năng xem nhau đáng ngại hơn chính nó. Chỉ cần việc thương lượng bị chậm, các cam kết trở nên mơ hồ hoặc công chúng nghi ngờ đối tác, sức mạnh tổng hợp đã khó chuyển thành hành động. Đây là một cơ chế chiến lược có thể phân tích mà không cần giả định Hitler kiểm soát mọi cuộc tranh luận ở London hay Paris.
Điểm nguy hiểm là nhầm khẩu hiệu với giới hạn hành động. Chống cộng là thành phần căn bản trong hệ tư tưởng Quốc xã, nhưng điều đó không bảo đảm Berlin sẽ từ chối mọi thỏa thuận tạm thời với Moskva. Ngược lại, hai chế độ đối địch có thể tìm lợi ích trước mắt trong một dàn xếp. Điện văn Bruce cho thấy người đương thời đã tranh cãi chính khả năng đảo chiều này trước khi hiệp ước tháng 8/1939 xuất hiện.
Nhưng cũng không nên suy ngược rằng Hitler luôn có sẵn một kế hoạch chi tiết mà tất cả diễn biến đều tuân theo. Cơ hội, sức ép và phản ứng của bên khác vẫn có ý nghĩa. Mưu lược có hiệu quả khi nó gặp những điểm yếu thật của môi trường, trong trường hợp này là lòng tin thấp và khó khăn chuyển một mối lo chung thành một nghĩa vụ chung. Phân tích sự chia rẽ không đồng nghĩa trao cho kẻ khai thác nó năng lực toàn tri.
Liên minh sớm hơn là lựa chọn, không phải lời bảo đảm hòa bình
Có thể đặt giả thuyết phản thực tế rằng hợp tác Anh–Pháp–Liên Xô sớm hơn sẽ làm Hitler dè chừng. Lập luận có cơ sở chiến lược: một cuộc chiến có nguy cơ nhiều mặt trận và đối thủ đông nguồn lực hơn sẽ đắt hơn. Tuy nhiên, sức răn đe không được đo chỉ bằng danh sách nước ký. Berlin còn phải tin cam kết sẽ được thực hiện và các nước đồng minh phải biết cách phối hợp trên chiến trường.
Một liên minh hình thức nhưng thiếu kế hoạch, thiếu quyền quá cảnh hoặc thiếu tín nhiệm có thể không tạo kết quả mong muốn. Ngược lại, việc không đạt một thỏa thuận không chứng minh mọi nỗ lực đều vô ích ngay từ đầu. Sự bất định là đặc điểm của tình huống, không phải lý do để thay thế phân tích bằng câu chắc chắn rằng chiến tranh hoàn toàn có thể tránh được hoặc chắc chắn không thể tránh.
Điều có thể kết luận vững hơn là nỗi sợ cộng sản làm việc xây dựng hợp tác khó hơn và góp phần bóp méo thứ tự ưu tiên của một số người quyết định. Nó không xóa trách nhiệm xâm lược của Đức, cũng không miễn trách nhiệm cho những lựa chọn riêng của Stalin. Lịch sử ở đây cho thấy một nghịch lý: các bên có thể nhận ra nguy cơ mà vẫn không tạo nổi cơ chế cùng hành động, vì họ sợ cả đối tác dự kiến của mình.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Bruce gửi Menzies: điện văn ngày 18/5/1939 về hợp tác với Liên Xô — Australian Department of Foreign Affairs and Trade
- Adolf Hitler and the Nazi Rise to Power, 1918–1933 — USHMM
- The Soviet Union and the United States — Revelations from the Russian Archives — Library of Congress