BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 23

Thất nghiệp và tuyên truyền: Hai đòn bẩy của chủ nghĩa cực đoan

Thất nghiệp làm gia tăng bất an và phá vỡ niềm tin vào chính phủ; tuyên truyền cực đoan cung cấp một câu chuyện đơn giản về nguyên nhân và một lời hứa đổi đời. Hai yếu tố hỗ trợ nhau nhưng không đủ để tự đưa Hitler lên quyền lực. Muốn hiểu kết quả, cần xem ai tiếp nhận thông điệp, cách bạo lực và tổ chức đảng hoạt động, cùng những quyết định mở cửa chính quyền cho Quốc xã.

Những người đàn ông SA thất nghiệp ngồi trên ghế công viên năm 1932

Những thành viên SA thất nghiệp trên ghế công viên Tiergarten, Berlin, năm 1932. Bức ảnh ghi một nhóm cụ thể, không đại diện cho toàn bộ người thất nghiệp.

Tác giả/cơ quan: Tác giả ảnh chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 146-1985-054-02 / CC-BY-SA 3.0 / CC BY-SA 3.0 de; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 de

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1929–1932
Khủng hoảng kinh tế làm gia tăng bất an và xung đột chính trị.
7/1932
Quốc xã đạt 37,3% phiếu bầu Reichstag, chưa có đa số tuyệt đối.
11/1932
Tỷ lệ phiếu Quốc xã giảm so với tháng 7.
30/1/1933
Hitler được bổ nhiệm thủ tướng.
3/1933
Bộ Tuyên truyền do Goebbels đứng đầu được thành lập.

Mất việc làm cũng là mất khả năng dự tính tương lai

Khủng hoảng kinh tế không chỉ làm giảm số tiền trong túi. Nó khiến một gia đình khó dự đoán thu nhập, một người có nghề sợ mất địa vị và một người trẻ nghi ngờ rằng tuân theo quy tắc còn có ích. Trong hoàn cảnh đó, lời hứa phục hồi trật tự có thể hấp dẫn ngay cả với người chưa thất nghiệp. Đây là cơ chế tâm lý và chính trị cần xem xét, nhưng không được dùng như lời giải thích đồng nhất cho mọi cử tri. Những người cùng chịu khó khăn có thể phản ứng bằng đoàn kết dân chủ, ủng hộ cộng sản, tìm đến bảo thủ hoặc đi theo Quốc xã.

USHMM xem Đại khủng hoảng là yếu tố góp phần làm Hitler trở thành lựa chọn chính trị khả dĩ. Từ góp phần không nên bị bỏ đi. Nó giữ sự phân biệt giữa điều kiện tạo cơ hội và lực lượng biết khai thác cơ hội. Thất nghiệp giải thích vì sao lời hứa thay đổi có thêm người nghe; nó chưa giải thích vì sao một lời hứa cụ thể thắng thế trước đối thủ. Để trả lời phần sau, cần phân tích tổ chức, thông điệp, phương tiện truyền bá và khả năng biến sự chú ý thành hành động chính trị.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Tuyên truyền biến một vấn đề phức tạp thành một câu chuyện có thủ phạm

Một nền kinh tế suy sụp có nhiều nguyên nhân khó nhìn thấy trực tiếp: tín dụng, thương mại, ngân sách và quyết định ở nhiều cấp. Tuyên truyền cực đoan có thể rút ngắn chuỗi giải thích bằng cách chỉ ra một kẻ thù dễ nhận diện. Quốc xã khai thác sự thất vọng để chống nền cộng hòa và truyền bá thù hận, đặc biệt với người Do Thái. Cần gọi đúng đây là sự gán tội và bóp méo, không trình bày những lời buộc tội ấy như một giả thuyết kinh tế đáng tin. Việc nêu động cơ của tuyên truyền không có nghĩa chấp nhận nội dung của nó.

Bản áp phích bầu cử năm 1932 được GHDI lưu trữ cho thấy hình ảnh chính trị được đặt vào bối cảnh nghèo khó và xung đột đường phố. Giá trị của hiện vật nằm ở cách nó trình bày lời hứa, không ở khả năng chứng minh lời hứa đúng. Khi đọc một áp phích, cần hỏi người làm muốn người xem cảm thấy gì, tin ai và làm gì tiếp theo. Một khẩu hiệu đủ ngắn có thể kết nối những bất mãn vốn khác nhau, khiến nhiều nhóm cùng tưởng rằng đảng đang nói chính điều họ mong muốn.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Một khán giả rộng hơn người trực tiếp thất nghiệp

Không thể suy từ tỷ lệ thất nghiệp toàn quốc sang lựa chọn của từng người. Đó là sự nhầm lẫn giữa dữ liệu cấp xã hội với hành vi cá nhân. Một chủ cửa hàng có thể lo mất khách; người có lương lo bị sa thải; một gia đình nông dân có khó khăn khác người công nhân thành phố. Những nhóm này cùng bất an nhưng không nhất thiết mong cùng chính sách. Điểm mạnh nguy hiểm của thông điệp cực đoan có thể nằm ở sự mơ hồ: nó tạo cảm giác có một giải pháp chung mà không giải thích mọi xung đột lợi ích sẽ được xử lý ra sao.

GHDI ghi nhận Quốc xã nhận phiếu từ nhiều bộ phận xã hội và đạt 37,3% trong cuộc bầu cử tháng 7/1932, rồi giảm còn khoảng một phần ba vào tháng 11. Diễn biến ấy bác bỏ hình dung đà thắng lợi liên tục, không thể đảo ngược. Nó cũng cho thấy ủng hộ đông đảo không đồng nghĩa đa số tuyệt đối. Khi viết về Hitler lên quyền lực, cần giữ rõ sự khác biệt giữa đảng lớn nhất, một nội các được bổ nhiệm và chế độ độc tài hình thành sau đó. Bỏ qua các bước trung gian sẽ biến trách nhiệm của giới tinh hoa thành một kết quả bầu cử tưởng như tự động.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Trước và sau khi cầm quyền là hai môi trường thông tin khác nhau

Trước khi nắm chính quyền, tuyên truyền phải cạnh tranh với những đảng, báo chí và tổ chức khác, dù bạo lực đã làm môi trường ấy méo mó. Sau khi cầm quyền, Quốc xã có thể thay đổi chính điều kiện cạnh tranh. USHMM mô tả sự kết hợp giữa tuyên truyền và kiểm duyệt: kiểm soát truyền thông, loại bỏ tiếng nói đối lập và sử dụng nhiều phương tiện để củng cố sự phục tùng. Vì vậy, không nên dùng mức độ hiện diện của thông điệp sau năm 1933 để suy rằng xã hội trước đó đã đồng thuận hoàn toàn.

Sự khác biệt này quan trọng khi đánh giá hiệu quả tuyên truyền. Một người nghe lặp lại một thông điệp trong môi trường không được công khai phản bác không giống một người tự do lựa chọn giữa các giải thích. Sự im lặng có thể chứa sợ hãi, thích nghi, cơ hội hoặc niềm tin; tư liệu cần được đọc theo hoàn cảnh sản sinh ra nó. Phân tích chính trị nghiêm túc không thể lấy ảnh đám đông hoặc số lượng khẩu hiệu làm phép đo trực tiếp lòng người. Bộ máy thông tin có thể phóng đại hình ảnh đồng thuận để làm những người còn nghi ngờ cảm thấy họ bị cô lập.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Tạo việc làm trở thành bằng chứng chính trị như thế nào?

Sau khi lên cầm quyền, chế độ muốn trình bày cải thiện việc làm như sự xác nhận rằng trao quyền cho lãnh tụ là đúng. Tuy nhiên, sự thay đổi kinh tế cần được tách khỏi cách nó được kể lại. Tư liệu GHDI về người thất nghiệp ở Hamburg năm 1934 nhắc rằng các biện pháp tạo việc làm đã có tiền lệ trước Hitler, rồi được mở rộng và gắn ngày càng mạnh với vũ trang. Đánh giá tuyên truyền vì thế phải hỏi chế độ nhận công cho điều gì, loại bỏ những chi phí nào khỏi bức tranh và khiến người dân so sánh với mốc nào.

Một công việc có thật không chứng minh mọi lời giải thích của người cung cấp công việc đều đúng. Người lao động có thể biết ơn cải thiện trước mắt nhưng không có thông tin đầy đủ về ngân sách, mục tiêu quân sự hoặc sự loại trừ đang diễn ra. Đây là khoảng trống mà tuyên truyền có thể khai thác: lấy một trải nghiệm dễ thấy để bảo đảm cho cả một chương trình khó kiểm chứng. Phân tích như vậy không phủ nhận nhu cầu việc làm. Nó giúp phân biệt lợi ích ngắn hạn của một số người với tính chính đáng của chế độ và cái giá mà những người khác phải trả.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Có thể chống cực đoan chỉ bằng thông tin chính xác không?

Thông tin đúng là cần thiết nhưng không đủ nếu đời sống bất an khiến người nghe không tin những người trình bày nó. Một phản ứng dân chủ khả thi phải giải quyết cả nhu cầu vật chất, sự công bằng của thể chế và khả năng tham gia chính trị. Chỉ bác một khẩu hiệu mà không trả lời vì sao chính phủ không bảo vệ được người mất việc có thể để nguyên khoảng trống mà khẩu hiệu khai thác. Đồng thời, nhượng bộ những lời quy tội cho nhóm thiểu số để giành lại cử tri sẽ hợp thức hóa chính khung nhìn của lực lượng cực đoan.

Đây là nhận định phân tích rút từ quan hệ giữa khủng hoảng và huy động, không phải khẳng định một gói chính sách chắc chắn cứu được Weimar. Phản thực tế phải tính đến phân mảnh đảng phái, quyền hạn tổng thống và quyết định của người có khả năng bổ nhiệm thủ tướng. Nếu chỉ thay đổi một tờ báo hoặc một chiến dịch giải thích mà giữ nguyên toàn bộ thế bế tắc, kết quả không thể bảo đảm. Cũng không nên vì hậu quả quá lớn mà coi mọi lựa chọn khi ấy đều vô nghĩa. Cơ hội chống cực đoan tồn tại qua nhiều quyết định nối tiếp, không chỉ một khoảnh khắc duy nhất.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Hai đòn bẩy chỉ hoạt động khi có người nối chúng với quyền lực

Điểm nổi bật của câu chuyện không phải người nghèo dễ bị lừa hơn, mà là sự bất an có thể được tổ chức thành một liên minh chính trị bằng những lời hứa vừa mạnh vừa mơ hồ. Quốc xã chuyển sự tức giận đối với đời sống hiện tại thành thù hận đối với những đối tượng do họ lựa chọn. Nhưng có khán giả chưa đủ để thống trị nhà nước. Tổ chức, bạo lực, tính toán của giới bảo thủ và việc phá bỏ giới hạn thể chế mới biến sự huy động ấy thành quyền lực không còn bị cạnh tranh bình thường.

Vì vậy, thất nghiệp và tuyên truyền nên được nghiên cứu như hai mắt xích, không phải một công thức tất định. Cách đọc ấy vừa giải thích tính dễ tổn thương của xã hội trong khủng hoảng, vừa giữ trách nhiệm của những người chủ động sử dụng thù hận. Nó cũng đặt lại tiêu chuẩn đánh giá một lời hứa chính trị: lời hứa có cơ chế thực hiện kiểm chứng được không, ai phải gánh chi phí và người dân còn quyền bác bỏ nó hay không. Khi sự cứu rỗi kinh tế đòi trao quyền vô hạn, vấn đề đã vượt ra ngoài một chiến dịch tìm việc.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. The Great Depression — United States Holocaust Memorial Museum
  2. National Socialist German Workers’ Party Election Poster, 1932 — German Historical Institute, GHDI
  3. Nazi Propaganda and Censorship — United States Holocaust Memorial Museum
  4. Unemployed Man in Hamburg: I’m Looking for Work!, 1934 — German Historical Institute, GHDI