BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 22

Kinh tế chiến tranh của Đức hình thành trước năm 1939 ra sao?

Kinh tế chiến tranh của Đức hình thành trước năm 1939 khi chính quyền Hitler đặt tái vũ trang lên trên nhiều ưu tiên dân sự, mở rộng tín dụng và tìm cách kiểm soát lao động, ngoại tệ, nguyên liệu. Kế hoạch Bốn năm năm 1936 đẩy quá trình ấy lên mức mới. Tuy nhiên, chuẩn bị cho chiến tranh không đồng nghĩa nền kinh tế đã tự cung tự cấp hoặc đủ sức đáp ứng mọi cuộc chiến mà giới lãnh đạo muốn tiến hành.

Dây chuyền lắp ráp xe tải Opel tại Brandenburg an der Havel năm 1936

Dây chuyền lắp ráp xe tải tại nhà máy Adam Opel AG ở Brandenburg an der Havel, Đức, năm 1936. Ảnh minh họa năng lực công nghiệp và phương tiện vận tải trước chiến tranh; không khẳng định mọi xe trong ảnh được giao cho quân đội.

Tác giả/cơ quan: Tác giả ảnh chưa xác định; nguồn chú thích gốc Scherl. Bundesarchiv, Bild 183-2007-0910-500 / CC BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE

Những mốc cần đặt cạnh nhau

8/2/1933
Nội các thảo luận chi tiêu và ưu tiên quân sự.
8/1936
Hitler soạn bản ghi nhớ về tự chủ kinh tế và chuẩn bị chiến tranh.
10/1936
Göring được giao điều hành Kế hoạch Bốn năm.
30/12/1936
Bản ghi nhớ EC-408 chỉ ra chồng lấn quyền hạn huy động kinh tế.
1937–1939
Ảnh hưởng của Schacht suy giảm trong tranh chấp về tốc độ vũ trang.

Một quyết định ngân sách có thể bộc lộ mục tiêu của cả chế độ

Biên bản họp nội các ngày 8/2/1933, được GHDI công bố, cho thấy Hitler dùng nhu cầu quân sự để xét các đề xuất chi tiêu và tạo việc làm. Tư liệu đáng chú ý ở chỗ vấn đề xuất phát rất cụ thể: một khoản đầu tư hạ tầng phải cạnh tranh với ưu tiên tái vũ trang. Không cần đợi xe tăng xuất hiện ở biên giới mới thấy kinh tế bắt đầu chuyển hướng. Cách phân bổ ngân sách trong thời bình đã có thể tạo ra những khả năng quân sự và thu hẹp lựa chọn dân sự của tương lai.

Điều này không có nghĩa mọi cây cầu hay con đường dưới chế độ Quốc xã chỉ có một mục đích. Hạ tầng có thể phục vụ nhiều nhu cầu cùng lúc. Câu hỏi chiến lược nằm ở tiêu chuẩn quyết định: khi nguồn lực thiếu, nhu cầu nào được ưu tiên và ai có quyền đặt tiêu chuẩn ấy? Nếu việc tạo công ăn việc làm phải đồng thời phục vụ năng lực quân sự, phục hồi kinh tế không còn là mục tiêu độc lập. Nó trở thành bộ phận của một chương trình quyền lực, dù người lao động có thể chỉ nhìn thấy việc làm trước mắt.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Huy động tài chính không xóa được sự khan hiếm vật chất

Một nhà nước có thể mở rộng tín dụng để đặt hàng sớm hơn khả năng thu ngân sách. Nhưng tiền chi ra chỉ có tác dụng quân sự khi mua được công sức, nguyên liệu và năng lực sản xuất. Nếu các yếu tố ấy không tăng tương ứng, chương trình vũ trang sẽ cạnh tranh với tiêu dùng, xuất khẩu hoặc đầu tư khác. Vì vậy, tăng chi tiêu không chứng minh nền kinh tế đã khỏe mạnh ở mọi phương diện. Nó có thể đồng thời tạo việc làm, gia tăng sản lượng vũ khí và tích lũy áp lực cho tương lai.

Phán quyết Nuremberg về Schacht phân biệt rõ vai trò của ông trong tài trợ tái vũ trang với vấn đề trách nhiệm hình sự đối với kế hoạch chiến tranh xâm lược. Với người nghiên cứu kinh tế, sự phân biệt ấy cũng nhắc rằng năng lực kỹ thuật tài chính không tự giải thích mục đích chính trị. Một công cụ có thể trì hoãn thời điểm thanh toán, nhưng không quyết định ai bị đe dọa bằng những vũ khí đã mua. Cần theo dõi cả người tạo khả năng chi tiêu lẫn người chọn tốc độ và mục tiêu sử dụng khả năng đó.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Bản ghi nhớ năm 1936: tự chủ kinh tế để chuẩn bị dùng vũ lực

Bản ghi nhớ bí mật của Hitler tháng 8/1936 gắn chuẩn bị quân sự với yêu cầu tổ chức lại kinh tế, đặc biệt trong những lĩnh vực nguyên liệu và nhiên liệu. Văn kiện giúp nhận diện logic mà Hitler muốn áp đặt, nhưng không nên tiếp nhận những lời biện minh của ông như mô tả khách quan về nhu cầu sinh tồn của nước Đức. Sự thiếu hụt một nguồn nhập khẩu không tạo ra quyền xâm lược nước khác. Chính việc chuyển từ bài toán trao đổi kinh tế sang chương trình bành trướng là một lựa chọn ý thức hệ cần được giải thích.

Göring được giao quyền điều hành Kế hoạch Bốn năm trong tháng 10/1936. Nếu nhìn như một cơ chế quản trị, kế hoạch nhằm làm các quyết định về sản xuất, nguyên liệu và nhập khẩu phục vụ yêu cầu huy động. Tuy nhiên, mong muốn tập trung không đồng nghĩa kiểm soát hoàn hảo. Doanh nghiệp vẫn cần máy móc và lao động; cơ quan nhà nước vẫn có lợi ích riêng; sản phẩm thay thế có thể đắt hơn hàng nhập. Tự chủ vì thế là một hướng theo đuổi bằng can thiệp, không phải trạng thái đã đạt chỉ nhờ tên gọi của kế hoạch.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Vì sao bộ máy độc tài vẫn có xung đột và chồng chéo?

Tài liệu EC-408 ngày 30/12/1936 lưu tại Harvard ghi nhận sự chồng lấn quyền hạn giữa các cơ quan chuẩn bị kinh tế cho chiến tranh. Đây là bằng chứng trực tiếp chống lại hình dung về một cỗ máy mệnh lệnh thống nhất, nơi mọi người biết đúng nhiệm vụ và cùng theo một bảng kế hoạch. Khi nhiều cơ quan đều được lãnh tụ trao quyền rộng, họ có thể cạnh tranh thay vì phối hợp. Thẩm quyền mạnh ở đỉnh không loại bỏ vấn đề ai quyết định một đơn đặt hàng, ai phân nguyên liệu và ai chịu trách nhiệm khi mục tiêu mâu thuẫn.

Về mặt phân tích, chồng chéo có hai hệ quả trái chiều. Nó có thể khiến các quan chức tranh nhau chứng tỏ sự tận tụy và đẩy chương trình đi nhanh hơn. Đồng thời, nó tạo chi phí điều phối, che giấu thất bại và khuyến khích báo cáo những gì cấp trên muốn nghe. Muốn đánh giá hiệu quả huy động, không thể chỉ đo số quyết định được ban hành. Cần hỏi chúng có tương thích không và ai sửa chúng khi không thể thực hiện cùng lúc. Sự quyết liệt chính trị không thay thế được thông tin đáng tin hoặc sự phối hợp vật chất.

Đối chiếu tư liệu: [5]

Schacht và Göring: tranh chấp về giới hạn của cùng một chương trình

Tư liệu phán quyết về Schacht cho thấy bất đồng với Göring liên quan đến tốc độ tái vũ trang, tín dụng và sản xuất nguyên liệu tổng hợp. Không nên biến bất đồng đó thành câu chuyện đơn giản giữa người yêu hòa bình với người muốn chiến tranh. Vai trò trước đó của Schacht trong tài trợ vũ khí vẫn cần được nhìn nhận. Điểm nghiên cứu quan trọng là người từng tạo công cụ huy động có thể về sau muốn hạn chế cách công cụ bị sử dụng, trong khi lãnh đạo chính trị coi chính giới hạn ấy là trở ngại cần vượt qua.

Sự khác biệt giữa khả thi tài chính và mong muốn chiến lược thường khó hiện rõ trong giai đoạn đầu tăng trưởng. Khi đơn đặt hàng tăng, nhiều ngành hưởng lợi; khi các nguồn lực khan hiếm va nhau, những lựa chọn bị trì hoãn mới lộ ra. Đây là lý do việc nhìn sản lượng vũ khí tăng rồi suy ra mọi chính sách kinh tế đều thành công là sai. Cần xác định thành công cho ai, trong khoảng thời gian nào và với chi phí nào. Một chương trình có thể đáp ứng ưu tiên của lãnh đạo nhưng làm nền kinh tế mất cân đối hoặc phụ thuộc vào những canh bạc mới.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Có phải khó khăn kinh tế buộc Hitler phải gây chiến năm 1939?

Đó là một giả thuyết cần chứng minh, không phải kết luận tự động từ tình trạng thiếu nguyên liệu. Áp lực kinh tế có thể khiến lãnh đạo muốn giành nguồn lực bên ngoài, nhưng còn nhiều cách phản ứng về mặt khái niệm: giảm tốc độ quân sự hóa, điều chỉnh tiêu dùng, thay đổi thương mại hoặc chấp nhận giới hạn mục tiêu. Những cách ấy có thể khó về chính trị và trái với ý thức hệ Quốc xã. Khó thực hiện dưới một chế độ cụ thể không đồng nghĩa không tồn tại như phương án. Trách nhiệm quyết định không biến mất khi người ra quyết định tự thu hẹp lựa chọn của mình.

Một phản thực tế nghiêm túc phải cho biết điều gì sẽ thay đổi nếu Đức giảm ưu tiên vũ trang: liên minh cầm quyền phản ứng ra sao, ngành nào chịu tổn thất và Hitler có còn theo đuổi tham vọng lãnh thổ không. Không thể giữ nguyên mọi mục tiêu rồi giả định sẽ có một nền kinh tế hòa bình miễn phí. Ngược lại, cũng không thể cho rằng chiến tranh tự giải quyết mọi khan hiếm; chiến tranh mở rộng nhu cầu vận tải, nhiên liệu và nhân lực. Tấn công để khắc phục giới hạn kinh tế có thể tạo ra những giới hạn lớn hơn.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Kinh tế tạo khả năng gây chiến; chính trị chọn cách sử dụng nó

Góc nhìn nổi bật của giai đoạn trước năm 1939 là sự chuyển đổi từng bước trong thứ tự ưu tiên. Ngân sách, tín dụng và điều phối nguyên liệu được nối với một chương trình quân sự, rồi chương trình ấy lại củng cố quyền mặc cả bằng đe dọa. Quá trình không diễn ra trơn tru và không làm Đức sẵn sàng cho mọi tình huống. Nhưng một quốc gia không cần hoàn toàn sẵn sàng mới gây ra chiến tranh: họ chỉ cần giới lãnh đạo tin rằng rủi ro có thể chấp nhận hoặc đối thủ sẽ lùi bước.

Vì vậy, kinh tế chiến tranh trước năm 1939 nên được hiểu là nền kinh tế bị định hướng ngày càng mạnh về chuẩn bị xung đột, chứ không phải một hệ thống hoàn hảo đã loại bỏ thiếu hụt. Kết luận này giữ được cả hai mặt: sức huy động có thật và giới hạn có thật. Nó cũng tránh việc biến hiệu quả công nghiệp thành sự ngưỡng mộ chế độ. Câu hỏi cuối cùng vẫn là ai được quyền xác định mục tiêu, những nhu cầu nào bị gạt xuống và tại sao cơ chế phản biện không đủ sức buộc chương trình quyền lực quay lại giới hạn của nó.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Cabinet Discussion on Budget Priorities, February 8, 1933 — German Historical Institute, GHDI; biên bản nội các
  2. Judgment: Schacht — Yale Law School, Avalon Project; phán quyết IMT
  3. Hitler’s Confidential Memo on Autarky, August 1936 — German Historical Institute, GHDI
  4. Ambassador Dodd to Secretary of State, 20 October 1936 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  5. Memorandum on overlapping authorities, EC-408, 30 December 1936 — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project