BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 35

Chiến tranh thương mại, chủ nghĩa bảo hộ và căng thẳng trước 1939

Bảo hộ thương mại không tự gây ra Thế chiến II. Nhưng khi các chính phủ cố bảo vệ nền kinh tế bằng cách đẩy chi phí sang nước khác, khả năng phục hồi chung suy yếu và hợp tác chính trị trở nên khó hơn. Trong môi trường ấy, lời hứa tự cung tự cấp và kiểm soát tài nguyên bằng quyền lực trở nên hấp dẫn với những chế độ bành trướng. Để hiểu chuỗi liên hệ này, phải tách tác động của thuế quan khỏi khủng hoảng tài chính, rồi tách cả hai khỏi quyết định chủ động sử dụng chiến tranh.

Willis Hawley và Reed Smoot năm 1929

Willis C. Hawley (trái) và Reed Smoot, ngày 11/4/1929. Hai chính khách gắn với đạo luật thuế quan được thông qua năm 1930; đây không phải ảnh lễ ký đạo luật.

National Photo Company / Library of Congress, npcc.17371 / Public domain – National Photo Company, không có hạn chế bản quyền đã biết; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Wikimedia Commons · Public domain – National Photo Company, không có hạn chế bản quyền đã biết

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1928
Quá trình vận động và chuẩn bị sửa thuế tại Mỹ bắt đầu trước vụ sụp đổ chứng khoán.
1929
Khủng hoảng kinh tế và tài chính làm nhu cầu cùng trao đổi suy giảm.
6/1930
Hoover ký Đạo luật thuế Smoot–Hawley.
1934
Đạo luật Hiệp định thương mại đối ứng mở hướng thương lượng giảm thuế.

Từ một hóa đơn thuế tới vấn đề lòng tin quốc tế

Một biểu thuế tưởng như là chuyện trong nước: bảo vệ nông dân, nhà máy và việc làm trước hàng nhập khẩu. Nhưng người xuất khẩu ở nước khác chịu tác động trực tiếp. Chính phủ của họ bị thúc ép đáp trả, trong khi các doanh nghiệp ở cả hai bên khó lập kế hoạch vì không biết hàng rào tiếp theo sẽ là gì. Mỗi biện pháp riêng có thể được trình bày như phòng vệ, còn tổng hợp của chúng lại thu hẹp không gian trao đổi.

Bài toán này đặc biệt khó trong một nền kinh tế đang suy thoái. Nếu thị trường trong nước co lại, doanh nghiệp càng cần khách hàng bên ngoài; nếu đồng thời nước khác nâng rào cản, sự bảo vệ được hứa hẹn cho ngành này có thể tạo tổn thất cho ngành khác. Chính phủ có thể nhìn thấy lợi ích tập trung ở một nhóm được bảo hộ dễ hơn những chi phí phân tán trên nhiều người mua và người xuất khẩu.

Trước năm 1939, cơ chế ấy làm suy giảm khả năng giải quyết vấn đề bằng hợp tác. Nhưng nói rằng thương mại giảm nên chiến tranh phải đến sẽ bỏ qua nhiều bước trung gian. Giữa một thị trường khép lại và một đoàn quân vượt biên giới còn có thể chế, ý thức hệ, lựa chọn ngoại giao và quyết định của lãnh đạo. Kinh tế tạo sức ép; nó không tự viết mệnh lệnh tác chiến.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Smoot–Hawley không bắt đầu sau khi mọi thứ đã sụp đổ

Đạo luật thuế quan Mỹ năm 1930 thường được kể như một phản ứng đơn giản với Đại khủng hoảng. Douglas Irwin cho thấy quá trình chuẩn bị sửa thuế đã khởi động từ năm 1928, gắn với khó khăn của nông nghiệp, trước vụ sụp đổ thị trường chứng khoán. Khi dự luật đi qua quá trình chính trị, các ngành khác cũng vận động đòi bảo vệ. Một yêu cầu có phạm vi ban đầu hẹp vì vậy trở thành sự điều chỉnh rộng hơn.

Điểm này quan trọng vì nó thay đổi cách giải thích nguyên nhân. Không phải mọi chính sách có hại trong khủng hoảng đều được tạo ra do khủng hoảng. Có những liên minh lợi ích và cam kết tranh cử đã hình thành trước đó, rồi tiếp tục hoạt động khi điều kiện bên ngoài đổi khác. Khi chính phủ chậm sửa một chương trình cũ, điều từng được hứa như cứu trợ một nhóm có thể làm các nhóm khác khó khăn hơn.

Tháng 6/1930, Tổng thống Herbert Hoover ký luật. Cái tên Smoot–Hawley về sau trở thành biểu tượng của bảo hộ, nhưng một biểu tượng không thay cho phép đo. Muốn đánh giá tác động, cần hỏi thuế nào tăng, giá hàng thay đổi ra sao và nền kinh tế lúc ấy còn chịu những cú sốc gì. Nếu dùng kết cục xấu để quy toàn bộ trách nhiệm cho một đạo luật, ta sẽ làm lịch sử kinh tế đơn giản hơn dữ liệu cho phép.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Sụt giảm thương mại không chỉ có một thủ phạm

Khi thu nhập giảm, hộ gia đình mua ít hàng trong nước lẫn nhập khẩu. Khi ngân hàng gặp khó khăn, tín dụng thương mại và khả năng tài trợ sản xuất cũng bị ảnh hưởng. Giá hàng hóa đi xuống còn khiến giá trị tiền tệ của giao dịch giảm ngay cả khi lượng hàng chưa giảm tương ứng. Bởi vậy, một con số về kim ngạch không thể tự chứng minh tỷ lệ sụt giảm do thuế quan gây ra.

Nghiên cứu của Mario Crucini và James Kahn tại Federal Reserve Bank of New York xem thuế quan là một nguồn gây méo mó và kém hiệu quả, nhưng cũng kết luận nó không đủ giải thích mức suy giảm nghiêm trọng đầu thập niên 1930. Phân tích của Irwin nhấn mạnh vai trò lớn của thu nhập giảm đối với lượng nhập khẩu. Các tác giả không hoàn toàn giống nhau về mô hình, song đều không cho phép coi thuế là toàn bộ câu chuyện.

Đây là một giới hạn cần giữ khi nối lịch sử kinh tế với chiến tranh. Bảo hộ có thể làm hợp tác khó hơn ngay cả khi ảnh hưởng của nó lên tổng sản lượng còn được tranh luận. Hai câu hỏi khác nhau: một chính sách gây thiệt hại kinh tế bao nhiêu, và nó làm các bên nhìn nhau như đối tác hay đối thủ ra sao. Không cần phóng đại tác động thứ nhất để nghiêm túc với tác động thứ hai.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Trả đũa có thể hợp lý với từng nước nhưng bất lợi cho tất cả

Một chính phủ thấy thị trường của mình bị hạn chế dễ muốn chứng tỏ rằng đối tác không thể hành động mà không trả giá. Trả đũa vì thế không chỉ nhằm giữ doanh thu; nó còn là thông điệp về vị thế và sức ép trong thương lượng. Nhưng nếu hai bên đều nâng hàng rào để giành lợi thế tương đối, quy mô chiếc bánh có thể thu hẹp. Mỗi bên bảo vệ một phần, trong khi doanh nghiệp của cả hai mất cơ hội.

Cơ chế chính trị khiến vòng xoáy khó đảo chiều. Người được bảo vệ bởi thuế mới thường có động lực giữ nó; ngành xuất khẩu bị thiệt hại có thể yêu cầu hỗ trợ riêng thay vì mở cửa chung. Thương lượng lúc ấy phải vượt qua cả đối tác bên ngoài lẫn nhóm lợi ích trong nước. Một nhượng bộ có lợi về tổng thể vẫn có thể bị mô tả như yếu đuối nếu không giải thích được ai hưởng lợi và ai phải điều chỉnh.

Tuy nhiên, không phải mọi biện pháp thương mại giữa hai cuộc thế chiến đều giống nhau hoặc đều là trả đũa trực tiếp Mỹ. Các nước có cấu trúc kinh tế, hệ thống tiền tệ và ưu tiên khác nhau. Phân tích “chiến tranh thương mại” cần giữ được sự đa dạng ấy. Nếu mọi hàng rào đều được gắn vào một chuỗi duy nhất, ta sẽ bỏ qua những quyết định độc lập và cơ hội giảm căng thẳng từng tồn tại.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Tự cung tự cấp chuyển từ mục tiêu kinh tế sang luận điệu quyền lực

Nước Đức cho thấy bước chuyển cụ thể. “Kế hoạch mới” của Hjalmar Schacht năm 1934 tăng kiểm soát ngoại thương và ưu tiên nhập nguyên liệu cần thiết trong điều kiện thiếu ngoại tệ. Tới Kế hoạch bốn năm năm 1936 do Hermann Göring phụ trách, mục tiêu tự chủ gắn chặt hơn với chuẩn bị chiến tranh. Theo Deutsches Historisches Museum, sản xuất nhiên liệu tổng hợp và cao su nhân tạo được thúc đẩy để giảm lệ thuộc nguồn nhập khẩu. Đây là lựa chọn tổ chức nền kinh tế, không phải một hệ quả tự động của thuế quan Mỹ.

Những chế độ bành trướng có thể trình bày lãnh thổ như lời giải cho nguồn cung và sức mạnh như lời giải cho thương mại. Cách lập luận ấy biến người dân cùng tài nguyên của quốc gia khác thành công cụ cho mục tiêu của mình. Nó còn tạo vòng tròn nguy hiểm: chuẩn bị chiến tranh làm nhu cầu nguyên liệu lớn hơn, rồi chính nhu cầu ấy được dùng để biện minh cho thêm quyền kiểm soát. Đây là phân tích cơ chế, không phải lời bào chữa rằng các chế độ không còn lựa chọn.

Một nước thiếu tài nguyên vẫn có thể giao dịch, điều chỉnh tiêu dùng hoặc thương lượng. Những phương án ấy có chi phí và không phải lúc nào cũng dễ thực hiện, nhưng sự tồn tại của chúng ngăn ta đồng nhất khó khăn kinh tế với mệnh lệnh xâm lược. Điều cần xác định là vì sao giới lãnh đạo lựa chọn mở rộng quyền lực thay vì chấp nhận giới hạn, và ai phải gánh cái giá của lựa chọn đó.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Năm 1934: một lựa chọn chính sách khác thực sự tồn tại

Đạo luật Hiệp định thương mại đối ứng của Mỹ năm 1934 mở đường cho việc thương lượng giảm thuế. Đây là một bằng chứng quan trọng chống cách kể rằng thập niên 1930 chỉ có một đường tiến tới khép kín. Thay đổi cách ủy quyền và thương lượng có thể giúp chính phủ tìm lợi ích từ trao đổi thay vì chỉ phân chia bảo hộ giữa các ngành trong nước.

“Đối ứng” không có nghĩa một bên mở cửa vô điều kiện. Nó giúp trình bày nhượng bộ như một phần trao đổi: doanh nghiệp có thể nhận cơ hội tiếp cận thị trường để đổi lấy cạnh tranh tăng trong nước. Từ góc độ xây dựng liên minh chính trị, điều đó tạo một nhóm ủng hộ khác với nhóm chỉ đòi hàng rào. Cơ chế ra quyết định thay đổi thì kết quả thương mại cũng có khả năng thay đổi.

Không nên biến chương trình năm 1934 thành phép màu đã có thể tự ngăn chiến tranh. Nó không xóa khủng hoảng an ninh, chủ nghĩa phân biệt chủng tộc hay tham vọng lãnh thổ của các chế độ xâm lược. Giá trị của ví dụ là hẹp và chắc hơn: ngay trong thời kỳ khủng hoảng, chính phủ vẫn có lựa chọn khác với việc liên tục nâng rào cản. Lịch sử không chỉ gồm thất bại, mà còn có những nỗ lực sửa cách hợp tác.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Bảo hộ làm chiến tranh dễ xảy ra hơn theo nghĩa nào?

Một môi trường kinh tế kém hợp tác có thể làm những thỏa thuận an ninh vốn khó khăn càng ít được tin cậy. Nếu các nước luôn tìm cách giành phần hơn trong thương mại, lời kêu gọi cùng chịu chi phí trừng phạt một nước xâm lược sẽ gặp thêm nghi ngại. Ai chịu mất thị trường? Ai được hưởng lợi vì đứng ngoài? Những câu hỏi ấy không chỉ thuộc kinh tế mà ảnh hưởng khả năng tổ chức hành động chung.

Dù vậy, quan hệ nhân quả không thể rút thành “thuế quan dẫn đến Hitler”. Bản chất của chế độ, quá trình giành quyền lực, tái vũ trang và lựa chọn xâm lược cần được giải thích riêng. Một cú sốc kinh tế có thể làm nhiều phương án chính trị mạnh lên, trong đó không phải phương án nào cũng là phát xít. Đặt trách nhiệm đúng chỗ đòi hỏi theo dấu quyết định của con người thay vì để một biểu đồ thương mại thay họ trả lời.

Kết luận có cơ sở là bảo hộ và khủng hoảng thương mại đã làm việc quản lý một trật tự mong manh khó hơn. Chúng tăng sức ép trong nước, làm suy yếu lợi ích từ hợp tác và cung cấp ngôn ngữ cho lời hứa tự chủ bằng quyền lực. Nhưng chiến tranh chỉ trở thành hiện thực khi các chính quyền lựa chọn sử dụng bạo lực và các cơ chế ngăn chặn thất bại. Hiểu bước chuyển ấy quan trọng hơn việc tìm một thủ phạm kinh tế duy nhất.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Mario J. Crucini và James Kahn: Tariffs and the Great Depression Revisited, Staff Report 172 — Federal Reserve Bank of New York
  2. Douglas A. Irwin: From Smoot-Hawley to Reciprocal Trade Agreements — NBER
  3. Protectionism in the Interwar Period — Office of the Historian, U.S. Department of State
  4. Industrie und Wirtschaft im NS-Regime — Deutsches Historisches Museum