NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 24
Vì sao các nền dân chủ khó hành động sớm trước một nhà độc tài?
Các nền dân chủ Anh và Pháp khó hành động sớm trước Hitler vì họ phải dung hòa dư luận chống chiến tranh, giới hạn kinh tế, năng lực quân sự và lợi ích không hoàn toàn trùng nhau của đồng minh. Nhưng dân chủ không tự động dẫn tới bất lực, cũng như độc tài không bảo đảm quyết định đúng. Câu hỏi lịch sử hữu ích là vì sao những chính phủ cụ thể đã đánh giá sai rủi ro hoặc không tạo được một phản ứng chung đủ đáng tin.

Chamberlain, Daladier, Hitler và Mussolini tại Munich, ngày 29/9/1938; từ trái sang phải ở hàng đầu còn có Ciano ở phía ngoài bên phải.
Tác giả/cơ quan: Tác giả ảnh chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 183-R69173 / CC-BY-SA 3.0 / CC BY-SA 3.0 de; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 de
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 7/3/1936
- Đức đưa quân vào Rheinland phi quân sự hóa.
- 2/1938
- Anthony Eden từ chức Ngoại trưởng Anh.
- 20/9/1938
- Ismay trình bày đánh giá về thời gian và tương quan sức mạnh.
- 29–30/9/1938
- Hội nghị Munich chấp thuận chuyển Sudetenland cho Đức.
- 3/1939
- Đức chiếm các vùng đất Czech, làm suy sụp uy tín cam kết trước đó.
Biết một chế độ nguy hiểm chưa đủ để quyết định lúc nào dùng sức mạnh
Nhìn từ sau năm 1945, các bước bành trướng của Hitler có thể giống một chuỗi có kết thúc hiển nhiên. Người quyết định trong thập niên 1930 lại phải phân biệt yêu sách có thể thương lượng với chuẩn bị cho một cuộc chiến lớn khi thông tin còn thiếu. Không phải mọi lo ngại đều đi kèm hiểu biết chắc chắn về ý định, thời điểm hay khả năng của đối phương. Một chính phủ có thể nhận ra nguy cơ nhưng vẫn không thống nhất được hành động nào sẽ giảm nguy cơ thay vì làm nó bùng phát nhanh hơn.
USHMM chỉ ra các yếu tố trong nước, đế quốc và địa chính trị định hình chính sách nhân nhượng của Anh. Điều đáng phân tích là sự kết hợp: một yêu sách của Đức có thể được London xem như cơ hội điều chỉnh hòa bình, trong khi nước bị yêu sách đe dọa coi đó là bước mất chủ quyền. Khi các bên đánh giá khác nhau về điều đang bị đe dọa, họ cũng chọn ngưỡng phản ứng khác nhau. Cách giải thích ấy không làm Hitler bớt chịu trách nhiệm; nó giúp thấy khoảng trống mà ông chủ động khai thác bằng những yêu cầu nối tiếp.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Rheinland năm 1936: sự bất đồng bắt đầu từ ý nghĩa của hành động
Việc quân Đức tiến vào khu phi quân sự hóa Rheinland ngày 7/3/1936 đặt ra một cuộc thử nghiệm đối với trật tự Versailles và Locarno. Với Pháp, thay đổi ấy tác động trực tiếp tới vị trí an ninh. Nhưng một phần công chúng Anh có thể nhìn sự kiện như người Đức trở lại trên chính lãnh thổ Đức. Hai cách nhìn không chỉ khác về cảm xúc; chúng dẫn tới đánh giá khác nhau về tính chính đáng và mức cần thiết của cưỡng chế. Một hành động vi phạm điều ước chưa chắc được mọi cử tri hiểu như một cuộc tấn công cần ngăn ngay.
Biên bản thảo luận tại Bộ Ngoại giao Anh do National Archives công bố ghi nhận đánh giá bất lợi về trạng thái sẵn sàng quân sự và sự phản đối hành động của công chúng. Cần đọc đây là những gì người ra quyết định xem là ràng buộc, không phải bằng chứng khách quan rằng mọi lựa chọn khác đều bất khả thi. Chính phủ vẫn có trách nhiệm kiểm tra đánh giá, trình bày lợi ích dài hạn và tìm phương án phối hợp. Tuy nhiên, lời khuyên đơn giản cứ tiến quân sẽ xong chỉ có sức thuyết phục nếu giải thích được lực lượng, cam kết của đối tác và cách xử lý tình huống Đức không lùi.
Muốn răn đe bằng liên minh phải giải quyết câu hỏi ai trả giá trước
Một liên minh có thể mạnh trên tổng số nguồn lực nhưng yếu khi các thành viên cần hành động cùng thời điểm. Nước sát biên giới phải chịu nguy cơ xâm lược trước; nước có đế quốc phân tán còn cân nhắc nhiều chiến trường; nước nhỏ cần bảo đảm rằng mình sẽ không bị dùng làm vật trao đổi. Vì vậy, vấn đề không chỉ là đếm số nước phản đối Hitler. Sức răn đe phụ thuộc việc mỗi bên tin những nước khác sẽ làm gì nếu khủng hoảng chuyển thành chiến tranh, và liệu họ có kế hoạch thực hiện lời hứa hay không.
Có thể phân tích sự chậm trễ như một vấn đề phối hợp: mỗi bên muốn người khác cam kết đủ mạnh để mình không phải chịu rủi ro đơn độc. Nếu tất cả đều chờ một bảo đảm hoàn hảo, cơ hội phản ứng có thể thu hẹp. Tuy nhiên, đó không phải lời khẳng định mọi chính khách chỉ hèn nhát hoặc ích kỷ. Bảo vệ cử tri và tránh cam kết vượt khả năng cũng là nhiệm vụ của chính phủ. Sai lầm xuất hiện khi tiết kiệm rủi ro trước mắt làm tăng rủi ro chung mà không có cơ chế buộc các bên tính đủ chi phí dài hạn.
Munich năm 1938: một tài liệu cho thấy cả lý do lẫn sự đánh đổi
Bản ghi chú của tướng Ismay ngày 20/9/1938, được National Archives dẫn từ hồ sơ CAB 21/544, đáng chú ý vì không đơn giản phủ nhận nguy hiểm. Nó thừa nhận việc Đức hấp thụ Tiệp Khắc sẽ nâng tiềm lực chiến tranh của Đức, đồng thời đánh giá thêm sáu đến mười hai tháng có thể giúp Anh cải thiện phòng không. Đây không phải phép chọn giữa chiến tranh và hòa bình vĩnh viễn, mà là lựa chọn giữa các rủi ro ở những thời điểm khác nhau. Tư liệu giúp giải thích tại sao một người biết nhượng bộ có giá vẫn có thể ủng hộ trì hoãn.
Nhưng thời gian không chỉ thuộc về người trì hoãn chiến tranh. Nếu đối thủ cũng có thêm tài nguyên, vị trí và uy tín, lợi ích thu được cần so với lợi ích họ nhận. Chính vì vậy, kết luận có thêm một năm nên Munich là đúng chưa giải quyết hết vấn đề. Cũng không thể chỉ lấy chiến tranh sau đó để chứng minh mọi đánh giá quân sự về thời gian đều sai. Phân tích cần tách giá trị của cải thiện phòng thủ Anh khỏi tổn thất của Tiệp Khắc và sự thay đổi cân bằng liên minh. Một quyết định có thể đem lại một lợi ích có thật mà vẫn thất bại về mục tiêu tổng thể.
Dư luận không phải một vật cản bất biến nằm ngoài trách nhiệm lãnh đạo
Chống chiến tranh có nhiều hình thức: mong thương lượng, phản đối một cuộc chiến cụ thể hoặc bác mọi việc dùng vũ lực. Gộp tất cả thành chủ nghĩa hòa bình làm mất khả năng hiểu công chúng thay đổi thế nào khi đối thủ phá cam kết. Một người có thể phản đối chiến tranh vì Sudetenland năm 1938 rồi chấp nhận chiến tranh khi thấy việc chiếm Praha năm 1939 chứng minh yêu sách không dừng ở thống nhất người Đức. Sự thay đổi đó cho thấy tính chính đáng của mục tiêu và độ tin cậy của đối thủ có ảnh hưởng thực tế đến khả năng huy động.
Lãnh đạo không chỉ bị dư luận dẫn dắt; họ còn chọn thông tin trình bày, cách đặt vấn đề và mức sẵn lòng tranh luận với quan điểm phổ biến. Hồ sơ về việc Anthony Eden từ chức năm 1938 cũng gợi một giới hạn khác: ngay trong chế độ nghị viện, quyền quyết định ngoại giao có thể tập trung và tạo bất đồng với người phụ trách chuyên môn. Vì vậy, không nên đồng nhất nền dân chủ với mọi thông tin đều được xem xét tốt. Cơ chế kiểm tra chỉ có giá trị khi được sử dụng, và sự đồng thuận trong nội các không phải lúc nào cũng là bằng chứng rằng đánh giá đã đầy đủ.
Một nhà độc tài quyết định nhanh không có nghĩa quyết định chính xác
Quyền tập trung có thể giúp thay đổi chính sách nhanh và giấu chuẩn bị trước công chúng. Nhưng nó cũng dễ khiến người báo tin điều chỉnh thông điệp để vừa ý cấp trên. Nếu những cảnh báo bị coi là thiếu trung thành, người lãnh đạo có thể đánh giá đối thủ bằng một bức tranh đã được lọc quá mạnh. Đây là nhận định về cơ chế tổ chức, không phải chẩn đoán tâm lý mọi chế độ độc tài. Trường hợp Hitler cho thấy cần phân biệt sự thuận tiện khi ra lệnh với khả năng đạt mục tiêu qua những phản ứng mà mệnh lệnh ấy gây ra.
Hành động sớm của các nền dân chủ có thể cải thiện sức răn đe nếu đi kèm mục tiêu rõ, chuẩn bị thực tế và sự phối hợp đáng tin. Nhưng đó là phản thực tế có điều kiện. Nó không bảo đảm Hitler sẽ lùi trong mọi hoàn cảnh và không cho phép lấy mong muốn hòa bình của công chúng làm thủ phạm của chiến tranh. Người gây chiến đã lựa chọn xâm lược. Điều đáng nghiên cứu ở phía phòng thủ là cách xây dựng đồng thuận trước khủng hoảng, thay vì chỉ cố tìm đồng thuận khi thời gian còn lại đã quá ngắn và mọi phương án đều đắt đỏ hơn.
Bài học nằm ở chất lượng quyết định, không ở phán quyết chống dân chủ
Các khó khăn của Anh và Pháp không chứng minh dân chủ không thể bảo vệ mình. Chúng cho thấy bảo vệ một trật tự quốc tế đòi hỏi nối thông tin, năng lực và sự chấp nhận rủi ro vào cùng một chính sách. Khi đánh giá ý định sai, chuẩn bị quân sự thiếu hoặc cam kết đồng minh mơ hồ, một nền dân chủ có thể chậm hành động. Nhưng nó cũng có khả năng thay đổi lãnh đạo, sửa chính sách và huy động dựa trên một mục tiêu được xã hội chấp nhận. Điều cần xem xét là cơ chế nào giúp sửa sai diễn ra đủ sớm.
Bởi vậy, câu hỏi vì sao không ngăn Hitler ngay từ đầu chỉ có giá trị nếu được chia nhỏ theo từng thời điểm. Rheinland không giống Munich; trước và sau Praha, độ tin cậy của lời hứa Đức đã khác. Những người lãnh đạo phải chịu trách nhiệm về phán đoán của mình trong bối cảnh cụ thể, đồng thời người nghiên cứu cần tránh dùng kết cục để xóa hết bất định lúc quyết định. Bài học thiết thực là tạo năng lực răn đe trước khi buộc phải dùng nó, và duy trì tranh luận đủ trung thực để phân biệt trì hoãn có ích với việc chỉ chuyển khủng hoảng sang tương lai.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- The British Policy of Appeasement toward Hitler and Nazi Germany — United States Holocaust Memorial Museum
- Chamberlain and Hitler 1938 — The National Archives, Anh
- Britain unready to go to war with Germany — The National Archives, Anh; biên bản Bộ Ngoại giao
- Conclusion of note from General Ismay, 20 September 1938, CAB 21/544 — The National Archives, Anh; tư liệu tham mưu
- Eden’s last stand — The National Archives, Anh