NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 32
Anh và Pháp đánh giá sai ý định Hitler ở những điểm nào?
Anh và Pháp đánh giá sai Hitler chủ yếu khi đặt tham vọng của ông trong khuôn khổ một nước Đức muốn sửa những bất lợi sau Thế chiến I, thay vì một chế độ theo đuổi chiến tranh và đế quốc chủng tộc. Nhưng đây không phải chuyện toàn bộ thông tin bị che giấu hay mọi lãnh đạo đều ngây thơ. Cảnh báo đã tồn tại; vấn đề nằm ở cách lựa chọn, diễn giải và chuyển chúng thành chính sách trong điều kiện kinh tế khó khăn, sức mạnh hạn chế và nỗi sợ một cuộc đại chiến mới.

Neville Chamberlain và Édouard Daladier sau cuộc đàm phán Munich tháng 9/1938. Hồ sơ ảnh lưu mốc 29/9; chú thích gốc mô tả thời điểm rời tòa nhà sau khi ký vào rạng sáng hôm sau.
Tác giả/cơ quan: Tác giả ảnh chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 183-2005-0502-500 / CC-BY-SA 3.0 / CC BY-SA 3.0 de; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 de
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1933
- London nhận báo cáo về các ý tưởng đối ngoại của Hitler.
- 1936
- Đức tái quân sự hóa Rheinland.
- 9/1938
- Munich trao Sudetenland cho Đức.
- 3/1939
- Đức chiếm đóng vùng đất Séc; Anh chuyển sang bảo đảm cho Ba Lan.
- 3/9/1939
- Anh và Pháp tuyên chiến với Đức sau cuộc xâm lược Ba Lan.
Sai lầm đầu tiên: tưởng có một danh sách yêu cầu sẽ kết thúc
Một cuộc thương lượng dễ quản lý hơn nếu mỗi bên có thể xác định lợi ích cốt lõi và chấp nhận giới hạn sau khi được đáp ứng. Nhiều bất mãn của Đức đối với Versailles có vẻ phù hợp với mô hình đó: địa vị quốc tế, hạn chế quân sự hay vấn đề người Đức ngoài biên giới. Nếu những bất mãn này được xử lý bằng một thỏa thuận, các chính phủ hy vọng nước Đức sẽ trở thành thành viên ổn định hơn trong hệ thống. Vấn đề là chương trình của Hitler không dừng ở việc khôi phục một vị thế bình thường.
Chính sách Quốc xã gắn mở rộng lãnh thổ với tư tưởng chủng tộc và mục tiêu không gian sinh tồn ở phía đông. Trong khuôn khổ ấy, một nhượng bộ có thể không phải lời giải cho nguyên nhân chiến tranh mà là bước cải thiện vị thế để đưa ra yêu sách mới. Sự khác biệt giữa một người muốn sửa luật và một người muốn dùng sức mạnh phá luật là trung tâm của bài toán. Nếu đo mức thành công chỉ bằng việc cuộc khủng hoảng hiện tại kết thúc, nhà thương lượng có thể bỏ qua việc khả năng gây khủng hoảng tiếp theo của đối thủ đã tăng lên.
Không thiếu mọi thông tin, nhưng chưa thống nhất được ý nghĩa thông tin
Theo hồ sơ tổng thuật của USHMM, năm 1933 Đại sứ Anh tại Đức đã gửi về London một bản trình bày về những ý tưởng trong Mein Kampf, bao gồm vai trò của chiến tranh trong tham vọng Hitler. Chi tiết ấy quan trọng vì nó bác cách giải thích đơn giản rằng các chính phủ không có cơ hội biết. Tuy nhiên, biết một lãnh tụ từng viết gì và quyết định lời ấy sẽ trở thành chính sách vào lúc nào là hai vấn đề khác nhau. Lãnh đạo có thể cho rằng trách nhiệm cầm quyền sẽ làm ông ta thực dụng hơn.
Đó là một phép suy luận có vẻ quen thuộc trong ngoại giao: người đứng đầu nhà nước phải đối diện ngân sách, giới quân sự và phản ứng quốc tế, nên khẩu hiệu cực đoan có thể bị điều chỉnh. Với Hitler, việc đánh giá thấp tính bền vững của mục tiêu ý thức hệ làm phép suy luận ấy nguy hiểm. Mặt khác, không nên gọi mọi thận trọng trước một bản tuyên ngôn là vô lý. Vấn đề cần kiểm tra là bằng chứng hành động mới có được sử dụng để sửa mô hình ban đầu hay không. Nếu mỗi vi phạm chỉ được coi là ngoại lệ cuối cùng, nhận định cũ có thể sống lâu hơn mọi cảnh báo mới.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Tín hiệu hòa bình có thể phục vụ chuẩn bị cho chiến tranh
Các lời bảo đảm và thỏa thuận song phương có thể là công cụ giảm căng thẳng thật, nhưng cũng có thể giúp một chính phủ bớt cô lập trong khi tăng sức mạnh. Bảo tàng Lịch sử Đức mô tả chính sách Quốc xã kết hợp tuyên bố hòa bình với chuẩn bị quân sự và kinh tế cho chiến tranh. Do đó, không thể đọc lời nói tách khỏi hành động. Một bên có thể tạm thời giữ lời với đối tác này để rảnh tay gây sức ép với đối tác khác, hoặc chấp nhận một giới hạn khi nó chưa cản mục tiêu trước mắt.
Đối với Anh và Pháp, khó khăn nằm ở việc phải phân biệt bước hòa giải có thể củng cố với sự trì hoãn mang tính chiến thuật. Nếu không chấp nhận bất cứ cam kết nào của đối thủ, ngoại giao có thể bế tắc; nếu coi mọi cam kết là bằng chứng đủ về thiện chí, răn đe lại mất nền tảng. Một chính sách có khả năng tự sửa phải gắn lời hứa với điều kiện kiểm chứng và hậu quả rõ ràng khi bị phá vỡ. Sai lầm không chỉ là đã thương lượng, mà còn là thương lượng dựa trên kỳ vọng rằng thành công chiến thuật của đối thủ sẽ tự làm tham vọng của họ giảm đi.
Nhìn chiến tranh như thảm họa không đồng nghĩa đọc đúng người muốn gây chiến
Ký ức Thế chiến I và nỗi lo ném bom khiến lãnh đạo Anh, Pháp có lý do mạnh để tránh leo thang. Một chính phủ dân chủ không thể dễ dàng coi nguy cơ hàng triệu người thiệt mạng là một chi phí nhỏ. Nhưng từ nhận định chiến tranh quá đắt đối với mình không thể suy ra đối thủ cũng định giá nó giống mình. Hitler có thể chấp nhận mức rủi ro khác, hoặc tin rằng chính nỗi sợ của các nền dân chủ sẽ ngăn họ thực hiện lời cảnh cáo. Như vậy, động cơ tránh chiến tranh của một bên có thể trở thành thứ bị bên kia khai thác.
Đây là sai lệch nhận thức chứ không nhất thiết là thiếu dũng cảm cá nhân. Các nhà lãnh đạo thường hiểu đối thủ qua những ràng buộc mà bản thân đang chịu. Tuy nhiên, chế độ độc tài có khả năng kiểm soát thông tin, đàn áp phản đối và đặt mục tiêu ý thức hệ lên trên những chi phí xã hội không được công khai tranh luận. Điều đó không làm độc tài toàn năng hoặc luôn tính đúng. Nó chỉ có nghĩa đánh giá đối thủ cần phân tích cấu trúc quyền lực và mục tiêu của họ, thay vì giả định mọi chính phủ sẽ cùng lùi bước trước một mức tổn thất dự kiến.
Mua thời gian là chiến lược, nhưng phải tính cả phần đối thủ mua được
Một cách bảo vệ chính sách nhân nhượng là cho rằng Anh và Pháp cần thêm thời gian chuẩn bị. Lập luận có cơ sở ở chỗ năng lực phòng thủ không thể tăng tức thời, và chính phủ Anh thực tế có tái vũ trang. Churchill Archives Centre cảnh báo việc kể lịch sử như thể chỉ có một người nhìn thấy hiểm họa còn những người khác đều nhắm mắt. Tuy nhiên, công nhận các ràng buộc không có nghĩa mọi thỏa thuận trì hoãn đều là lựa chọn tốt nhất.
Câu hỏi chiến lược là tốc độ cải thiện tương đối. Nếu thời gian giúp Anh mạnh lên nhưng đồng thời làm một đồng minh mất khả năng tự vệ và giúp Đức giành thêm nguồn lực, tổng kết quả có thể khác với điều người thương lượng mong muốn. Cũng cần xác định mua thời gian để làm gì: xây dựng liên minh, tăng sản xuất, huấn luyện hay tìm một nền hòa bình lâu dài? Những mục tiêu ấy có thể cùng tồn tại nhưng đòi hỏi tín hiệu khác nhau. Nếu chính phủ chuẩn bị chiến tranh ở trong nước mà vẫn để đối thủ tin mọi yêu sách đều sẽ được chấp nhận, phần chuẩn bị có thể không tạo được hiệu quả răn đe cần thiết.
Praha thay đổi nhận định, nhưng không xóa ngay các giới hạn thực tế
Việc Đức chiếm đóng vùng đất Séc tháng 3/1939 làm lập luận thống nhất người Đức trở nên không đủ để giải thích hành động của Hitler. Đối với các chính phủ còn hy vọng một chuỗi điều chỉnh hữu hạn, đây là bằng chứng mạnh rằng yêu sách có thể tiếp tục vượt khỏi cơ sở từng được tuyên bố. Anh sau đó đưa ra bảo đảm với Ba Lan, cho thấy chính sách không hoàn toàn bất biến. Tuy nhiên, thay đổi nhận định không lập tức tạo ra một kế hoạch quân sự có thể cứu nước bị tấn công.
Ở chiều ngược lại, Hitler cũng đánh giá sai khi hy vọng Anh và Pháp có thể không thực sự can thiệp vì Ba Lan. Những thắng lợi không phải trả giá trước đó có thể khiến ông quá tự tin vào khả năng đối thủ tiếp tục lùi. Hiệp ước với Liên Xô giảm một rủi ro phía đông nhưng không ngăn Anh và Pháp tuyên chiến sau cuộc xâm lược tháng 9. Nhìn cả sai lầm của Hitler giúp tránh biến ông thành một kỳ thủ biết trước mọi nước đi. Chiến tranh có thể bùng nổ khi cả bên gây sức ép lẫn bên muốn ngăn xung đột đều dự đoán sai phản ứng của nhau.
Bài học là sửa mô hình nhận thức, không phải loại bỏ ngoại giao
Không có bằng chứng cho phép khẳng định một chính sách cứng rắn duy nhất chắc chắn ngăn được Hitler. Các phương án đều có chi phí và đòi hỏi sự phối hợp chưa dễ đạt. Nhưng có thể chỉ ra một tiêu chuẩn đánh giá tốt hơn: sau mỗi hành động mới của đối thủ, giả định về mục tiêu và điểm dừng của họ phải được kiểm tra lại. Một lời hứa hòa bình không có cùng giá trị khi người hứa liên tục làm suy yếu những điều kiện từng khiến người khác tin họ.
Câu hỏi nổi bật của trường hợp Anh–Pháp là vì sao thông tin đúng có thể tồn tại bên cạnh chính sách không thích ứng đủ nhanh. Câu trả lời không chỉ nằm trong hồ sơ tình báo, mà còn ở mong muốn tránh một kết cục quá đáng sợ, các ràng buộc trong nước và khó khăn hành động cùng đồng minh. Hiểu những điều ấy giúp giải thích quyết định mà không xóa trách nhiệm. Thảm họa không đến vì ngoại giao tự thân sai; nó đến khi ngoại giao không được kết nối với một nhận định ngày càng chính xác hơn về tham vọng đối thủ, một giới hạn có sức bảo vệ và một phương án ứng phó khi giới hạn bị vượt qua.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- USHMM — The British Policy of Appeasement toward Hitler and Nazi Germany — United States Holocaust Memorial Museum
- Deutsches Historisches Museum — Die NS-Außenpolitik — Deutsches Historisches Museum
- The National Archives — Chamberlain and Hitler 1938 — The National Archives, Anh
- Churchill Archives Centre — Churchill, rearmament and appeasement — Churchill Archives Centre, University of Cambridge
- The German-Soviet Non-Aggression Treaty and Secret Additional Protocol, 23 August 1939 — German Historical Institute, German History in Documents and Images