BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 05

Chính sách nhân nhượng ở Munich là sai lầm hay lựa chọn bất đắc dĩ?

Munich là một lựa chọn có thể giải thích bằng nỗi sợ chiến tranh và những giới hạn của Anh–Pháp, nhưng kết quả của nó vẫn là một thất bại chiến lược: Tiệp Khắc bị buộc nhượng lãnh thổ, còn Hitler không từ bỏ bành trướng. Hai nhận định này không loại trừ nhau. Hiểu động cơ của người quyết định không đồng nghĩa coi quyết định ấy là phương án duy nhất hoặc đúng đắn.

Các lãnh đạo và phái đoàn tại Hội nghị Munich ngày 29/9/1938

Các lãnh đạo và phái đoàn tại Hội nghị Munich ngày 29/9/1938. Bức ảnh ghi cuộc gặp ngoại giao, không tự chứng minh mọi động cơ của chính sách nhân nhượng.

Tác giả/cơ quan: Nhiếp ảnh gia chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 183-H28788 / CC BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

15/9/1938
Chamberlain gặp Hitler ở Berchtesgaden.
22–23/9/1938
Cuộc gặp Godesberg không giải quyết được khủng hoảng.
29–30/9/1938
Hội nghị Munich chấp thuận chuyển giao Sudetenland.
1/10/1938
Quân Đức bắt đầu chiếm các khu vực theo thỏa thuận.
3/1939
Đức chiếm các vùng đất Séc; giả định Hitler sẽ dừng lại sụp đổ.

Một bàn đàm phán quyết định số phận của quốc gia vắng mặt

Cuối tháng 9/1938, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier và Benito Mussolini gặp nhau ở Munich để giải quyết khủng hoảng Sudetenland. Chính phủ Tiệp Khắc không tham gia thương lượng quyết định ấy. Điều này không chỉ là một chi tiết nghi lễ. Khi quốc gia phải nhượng đất không có quyền định hình phương án, mục tiêu trung tâm của đàm phán chuyển từ bảo vệ quyền lợi của họ sang tránh chiến tranh giữa những nước đang có mặt. Cái giá của thỏa thuận và lợi ích trước mắt được phân phối cho những bên rất khác nhau.

Văn bản Munich quy định việc rút khỏi lãnh thổ bắt đầu ngày 1/10 và hoàn thành trong thời hạn ngắn, cùng các cơ chế xác định vùng chuyển giao. Đọc điều khoản gốc cho thấy đây không phải một lời hứa hòa bình chung chung. Nó tổ chức một sự thay đổi lãnh thổ cụ thể, có thời biểu và nghĩa vụ thực hiện. Trong khi công chúng nhiều nơi thở phào vì chiến tranh chưa nổ ra, nhà nước Tiệp Khắc phải xử lý một biến đổi tức thời về biên giới, phòng thủ và khả năng tồn tại của mình.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Chamberlain muốn tránh điều gì và vì sao ông tin có thể thương lượng?

Thế hệ lãnh đạo Anh mang ký ức tổn thất của Thế chiến I và không muốn lặp lại một cuộc chiến lớn nếu còn khả năng ngoại giao. Chính phủ cũng phải cân đối kinh tế, tái vũ trang, phòng thủ đế quốc và mức độ ủng hộ của các nước trong Khối Thịnh vượng chung. Những yếu tố này làm lựa chọn sử dụng sức mạnh khó khăn hơn cách nhìn đơn giản rằng Anh là cường quốc nên chỉ cần ra lệnh. Một nhà lãnh đạo quyết định chiến tranh phải dự tính cả chiến trường lẫn khả năng duy trì sự ủng hộ trong nước.

Tuy vậy, ràng buộc về nguồn lực không tự dẫn tới kết luận phải tin Hitler. Một giả định cốt lõi của nhân nhượng là một số yêu sách Đức có thể được thỏa mãn để tạo ra trạng thái ổn định mới. Nếu Hitler chủ yếu muốn sửa các bất công sau Thế chiến I, nhượng bộ giới hạn có thể có ý nghĩa. Nếu ông dùng từng nhượng bộ để chuẩn bị bước tiếp theo, cùng chính sách ấy lại làm đối thủ mạnh hơn. Điểm quyết định nằm trong việc đánh giá mục tiêu của người đối thoại, không chỉ trong mong muốn hòa bình của bản thân.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Hitler dùng sức ép quân sự để giành kết quả ngoại giao

Đe dọa chiến tranh biến thời gian thành công cụ ép buộc. Khi Hitler đặt thời hạn và nâng yêu sách, phía Anh–Pháp phải giải quyết không chỉ nội dung tranh chấp mà cả câu hỏi có để khủng hoảng vượt sang chiến tranh ngay lúc đó hay không. Đối với một bên muốn tránh chiến tranh bằng mọi giá trước mắt, mỗi bước tăng căng thẳng làm chi phí từ chối có vẻ lớn hơn. Trong khi ấy, bên đe dọa có thể hưởng lợi nếu đối thủ tự gây sức ép lên quốc gia bị nhắm đến để đạt một thỏa thuận nhanh.

Nhưng gọi đó là một kế hoạch hoàn hảo của Hitler sẽ tạo ảo tưởng rằng ông kiểm soát mọi tình huống. Đe dọa chiến tranh cũng là một canh bạc vì đối phương có thể không nhượng bộ và chính khủng hoảng có thể trở nên khó điều khiển. Phân tích mưu lược cần giữ cả hai phía: Hitler khai thác sự chênh lệch về mức sẵn sàng chấp nhận rủi ro, còn Anh–Pháp lựa chọn giải pháp làm giảm rủi ro tức thời. Kết quả cho thấy sự chênh lệch ấy có thể tạo lợi ích lớn cho bên sẵn sàng dùng vũ lực, kể cả trước khi chiến tranh thực sự bắt đầu.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Daladier và Mussolini có cùng mục tiêu với Chamberlain không?

Pháp có quan hệ an ninh với Tiệp Khắc, nhưng khả năng hành động của Paris gắn chặt với sự ủng hộ của Anh. Nếu Pháp quyết định cứng rắn mà không biết London sẽ làm gì, họ phải tính đến nguy cơ chiến tranh trong điều kiện đồng minh không thống nhất. Điều đó khiến sự phối hợp Anh–Pháp trở thành một phần của sức răn đe. Khi hai bên không cùng phát tín hiệu rõ ràng, người bị đe dọa khó dựa vào lời hứa, còn người đe dọa có thể hi vọng chia tách phản ứng.

Mussolini tham gia với vai trò giúp đưa tới một thỏa thuận, nhưng Italy không phải một trọng tài vô tư đứng ngoài quan hệ quyền lực châu Âu. Sự hiện diện của ông làm phương án nhượng Sudetenland có hình thức hội nghị quốc tế thay vì tối hậu thư đơn phương của Đức. Tuy nhiên, một văn kiện có nhiều chữ ký không nhất thiết có nghĩa lợi ích của mọi bên liên quan đã được cân bằng. Tiệp Khắc vẫn không có vị trí tương xứng trong quyết định. Số lượng cường quốc tham dự không thay thế được câu hỏi ai có quyền nói không.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Lập luận mua thời gian phải tính thời gian của cả hai phía

Một cách bảo vệ Munich là nói Anh có thêm thời gian chuẩn bị quốc phòng. Trì hoãn chiến tranh quả thực có thể tạo lợi ích nếu bên trì hoãn cải thiện năng lực nhanh hơn đối thủ. Nhưng để đánh giá chiến lược, không thể chỉ nhìn lịch sản xuất và chuẩn bị của Anh. Đức cũng có thời gian, đồng thời thu được lợi thế lãnh thổ từ thỏa thuận. Tiệp Khắc bị mất các vùng biên và hệ thống phòng thủ quan trọng. Bởi vậy, cần so sánh sự thay đổi tương đối của cán cân chứ không chỉ đếm số tháng hòa bình.

Việc mua thời gian cũng không chứng minh ngay từ đầu chính phủ chỉ nhằm chuẩn bị cho cuộc chiến mà họ đã biết chắc sẽ đến. Lãnh đạo có thể cùng lúc hy vọng đạt hòa bình và tăng cường quốc phòng để phòng thất bại. Nếu lấy kết quả sau này để gán một ý định thống nhất cho mọi quyết định trước đó, ta sẽ biến một chính sách đầy bất định thành kế hoạch rõ ràng hơn thực tế. Phân tích tốt hơn phải tách điều người quyết định hy vọng, điều họ đề phòng và điều thực sự xảy ra.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Từ Sudetenland đến Praha: phép thử của giả định Hitler sẽ dừng lại

Tháng 3/1939, quân Đức tiến vào các vùng đất Séc, trong khi Tiệp Khắc bị tháo dỡ. Bước đi này làm lập luận rằng Hitler chỉ muốn thống nhất người Đức hoặc sửa Versailles khó duy trì hơn. Chủ quyền của một nước khác bị xóa bỏ sau khi nhượng bộ trước đó không mang lại sự ổn định đã hứa. Với London, đây là thông tin mới có sức nặng về ý định đối thủ. Tuy nhiên, nó cũng đặt câu hỏi vì sao những dấu hiệu trước đó chưa đủ để thay đổi chính sách.

Anh và Pháp sau đó tăng cam kết với Ba Lan. Sự chuyển hướng cho thấy chính sách không đứng yên: giới lãnh đạo học từ khủng hoảng, nhưng học sau một bước mất mát không thể dễ đảo ngược. Hitler lại có thể suy luận từ các lần nhượng bộ trước rằng phương Tây sẽ không chiến đấu. Một chính sách thất bại đôi khi không chỉ vì làm đối thủ mạnh hơn, mà còn vì tạo kỳ vọng sai về ngưỡng phản ứng tương lai. Khi hai phía mang hai dự đoán khác nhau về cùng một cam kết, nguy cơ chiến tranh tăng.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Lựa chọn khác có khả thi không, và ta được phép kết luận đến đâu?

Phản đối Munich không buộc phải khẳng định chiến tranh năm 1938 chắc chắn sẽ kết thúc tốt hơn. Đó là một giả thuyết phản thực tế đòi hỏi đánh giá sự phối hợp quân sự, quyết tâm chính trị và phản ứng có thể có của Đức. Có thể lập luận rằng một mặt trận cứng rắn hơn sẽ làm Hitler lùi bước; cũng phải thừa nhận nguy cơ chiến tranh ngay lúc đó. Tư liệu có thể giúp đánh giá mức sẵn sàng và nhận thức của các bên, nhưng không cho phép quan sát kết quả của con đường đã không được chọn.

Kết luận có cơ sở nhất là Munich đã tránh được cuộc chiến tức thời bằng một thỏa thuận làm suy yếu nghiêm trọng một nước khác, trong khi không ngăn được bành trướng tiếp theo của Đức. Ràng buộc khiến lựa chọn của Chamberlain dễ hiểu; chúng không xóa đi sai lầm trong đánh giá Hitler hoặc cái giá của Tiệp Khắc. Bài học không phải ngoại giao luôn thất bại, mà là thương lượng cần được kiểm tra bằng mục tiêu thật của đối thủ, bằng phương tiện thực thi và bằng cách lợi ích, rủi ro được chia cho những người phải sống với kết quả.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Munich Pact, September 29, 1938: văn bản thỏa thuận — Yale Law School, Avalon Project
  2. The British Policy of Appeasement toward Hitler and Nazi Germany — United States Holocaust Memorial Museum
  3. Chamberlain and Hitler 1938: FO 371/21737, FO 371/21738, CAB 21/544 — The National Archives, Anh
  4. The Munich Agreement — Anne Frank House