NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 18
Tại sao Pháp và Anh không thống nhất được chính sách đối phó Hitler?
Anh và Pháp khó phối hợp đối phó Hitler vì khác nghĩa vụ đồng minh, vị trí địa lý, ưu tiên chiến lược và đánh giá khả năng chiến tranh. Nhưng nói họ không thống nhất được gì là sai: họ đã cùng chọn Munich rồi cùng bảo đảm Ba Lan. Vấn đề nằm ở thời điểm, nội dung và độ đáng tin của chính sách chung.

Các lãnh đạo và phái đoàn tại Hội nghị Munich, ngày 29/9/1938. Đây là một thời điểm Anh và Pháp phối hợp ngoại giao; bức ảnh không có nghĩa hai nước thống nhất mọi đánh giá hoặc phương án đối phó Hitler.
Tác giả/cơ quan: Nhiếp ảnh gia chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 183-H28788 / CC BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 8/9/1938
- Bullitt ghi nhận tuyên bố cứng rắn của Daladier nếu Đức tấn công Tiệp Khắc.
- 19/9/1938
- Báo cáo Bullitt mô tả thế khó của Pháp nếu Anh đứng ngoài.
- 28/9/1938
- Chamberlain phát biểu về quan hệ giữa nghĩa vụ Pháp và phản ứng của Anh.
- 29–30/9/1938
- Anh và Pháp cùng chấp nhận giải pháp Munich.
- 3/1939
- Việc Đức chiếm vùng đất Czech làm chính sách phương Tây chuyển hướng.
Hai đồng minh không đứng trước cùng một bài toán
Đối với Pháp, một nước Đức mạnh lên là nguy cơ trên lục địa, gắn với biên giới và hệ thống quan hệ với các quốc gia phía đông. Đối với Anh, an ninh châu Âu phải được cân cùng các nghĩa vụ đế quốc, sức mạnh hải quân, kinh tế và những thách thức ở nhiều khu vực. Hai cách nhìn không khiến hợp tác bất khả thi, nhưng tạo khác biệt về nơi cần cam kết trước và mức giá có thể chấp nhận. Một hành động Berlin coi là thử sức phản ứng có thể đe dọa trực tiếp Paris hơn London; ngược lại, London có thể đánh giá một nhượng bộ là cách giảm một trong nhiều gánh nặng.
Bởi vậy, bất đồng không thể được giải thích chỉ bằng việc hai nhà lãnh đạo có đủ cứng rắn hay không. Phải xác định họ đang bảo vệ điều gì, phương tiện nào đã sẵn có và cần đối tác đóng góp phần nào. Một nước có quân đội lục địa không tự có mọi nguồn lực cho chiến tranh dài; một nước có tiềm lực biển không tự sẵn sàng gánh cuộc chiến trên lục địa. Tính bổ sung giữa đồng minh là nguồn sức mạnh, nhưng trước khi phối hợp nó cũng là nguồn phụ thuộc. Người ra quyết định phải dự tính không chỉ hành động của Hitler mà cả khả năng bên cạnh mình thực hiện lời hứa.
Cam kết với Tiệp Khắc làm lộ sự không cân xứng
Pháp có những nghĩa vụ liên minh mà Anh không có theo cùng cách đối với Tiệp Khắc. Trong khủng hoảng tháng 9/1938, điều này tạo thế khó: Paris phải cân nhắc uy tín và an ninh của hệ thống đồng minh, còn London chưa muốn bị cuốn vào chiến tranh vì một tranh chấp ở Trung Âu. Nhưng không nên hiểu Anh đứng ngoài là một lựa chọn không có hậu quả. Nếu Pháp giao chiến với Đức, vị thế Anh cũng bị ảnh hưởng. Mối liên hệ ấy khiến ranh giới giữa nghĩa vụ trực tiếp và lợi ích an ninh gián tiếp trở nên khó duy trì trong thực tế.
Một cam kết răn đe chỉ có tác dụng khi đối phương tin nó sẽ được thực hiện. Nếu nước được bảo vệ nghi ngờ đồng minh, họ phải tính lại khả năng tự vệ; nếu bên đe dọa thấy các nước bảo trợ chưa thống nhất, họ có thêm lý do tiếp tục gây sức ép. Tuy nhiên, cam kết mơ hồ không phải luôn do thiếu hiểu biết. Chính phủ đôi khi giữ khoảng trống để tránh bị ràng buộc trước khi có đồng thuận trong nước. Cái giá là sự linh hoạt của mình có thể biến thành sự không chắc chắn của cả liên minh và khiến tín hiệu tới Berlin kém rõ ràng hơn.
Daladier không chỉ nói một giọng điệu cố định
Điện tín của Đại sứ Mỹ William Bullitt ngày 8/9/1938 ghi rằng Édouard Daladier nói Pháp sẽ động viên và tấn công nếu quân Đức vượt biên giới Tiệp Khắc. Đồng thời, Daladier vẫn thừa nhận có vấn đề về quyền tự quyết và muốn một giải pháp thương lượng. Hai lập trường không nhất thiết mâu thuẫn: một bên là phản đối việc dùng vũ lực; bên kia là khả năng sửa đổi bằng thỏa thuận. Chính sự phân biệt giữa nội dung yêu sách và cách thực hiện yêu sách là điểm có thể tạo đồng thuận, nhưng cũng là điểm Hitler có thể khai thác nếu đe dọa làm người khác nhượng bộ trước khi thực sự nổ súng.
Đến điện tín ngày 19/9, Bullitt mô tả thế khó của Pháp nếu Anh không tham gia trong trường hợp Tiệp Khắc bị tấn công. Cần đọc đây là báo cáo ngoại giao đương thời, có nguồn thông tin và mục đích riêng, không phải bản ghi tuyệt đối mọi suy nghĩ của Daladier. Tuy vậy, đặt hai báo cáo cạnh nhau cho thấy chính sách thay đổi trong quá trình thương lượng. Một tuyên bố cứng rắn đầu tháng không bảo đảm quyết định cuối tháng sẽ giống hệt khi giả định về đồng minh và khả năng chiến tranh đã thay đổi. Đây là lý do không nên chọn một câu nói rồi dùng nó đại diện toàn bộ lập trường Pháp.
Nội bộ mỗi nước cũng là một bàn thương lượng
Anh và Pháp không phải hai bộ óc thống nhất có thể lập tức đổi ý chí thành hành động. Thủ tướng phải làm việc với ngoại trưởng, giới quân sự, nội các, nghị viện và công chúng. Trong một liên minh, mỗi nhà lãnh đạo đồng thời thương lượng ở hai cấp: với đối tác nước ngoài và với những người có khả năng ủng hộ hoặc cản trở chính sách trong nước. Một đề xuất có vẻ hợp lý với đối tác có thể không đủ hậu thuẫn để thực hiện. Ngược lại, lời tuyên bố được dùng để củng cố vị thế trong nước có thể khiến đối tác lo mình sẽ bị kéo vào rủi ro không kiểm soát được.
Nghiên cứu mưu lược vì thế cần theo dõi thời điểm và nhóm người nhận thông điệp. Điều nói công khai nhằm răn đe Hitler chưa chắc trùng với đánh giá quân sự riêng; điều trao đổi riêng với một đại sứ có thể nhằm tranh thủ phản ứng của nước thứ ba. Phân biệt những lớp ấy không có nghĩa mọi lời nói đều giả dối. Nó chỉ nhắc rằng tư liệu phải được đặt vào quan hệ quyền lực đã sản sinh ra nó. Nếu bỏ qua nội bộ, ta dễ gọi mọi thay đổi là phản bội hoặc hèn nhát, trong khi vấn đề thực tế có thể là không tập hợp được một quyết định có phương tiện và người thực hiện.
Chamberlain muốn thương lượng nhưng không hoàn toàn phủ nhận chiến tranh
Trong phát biểu tại Hạ viện ngày 28/9/1938, Neville Chamberlain nói tới nghĩa vụ của Pháp đối với Tiệp Khắc và khả năng Anh phải hỗ trợ nếu Pháp bị cuốn vào chiến sự với Đức. Văn bản này làm yếu cách kể đơn giản rằng Anh đã quyết định tuyệt đối không chiến đấu trong mọi hoàn cảnh. Thực tế là London cố tránh một cuộc chiến ngay lúc ấy, đồng thời không thể tách an ninh của mình khỏi số phận Pháp. Chính sách do đó pha trộn ngoại giao thỏa hiệp, cảnh báo và chuẩn bị, với trọng lượng từng thành phần thay đổi theo khủng hoảng.
Sự pha trộn không tự nó là sai; ngoại giao thường cần cả đường thoát và sức ép. Vấn đề là đối thủ hiểu sự pha trộn ra sao. Nếu nhượng bộ liên tục được thực hiện còn cảnh báo không có điều kiện thi hành rõ, bên gây sức ép có thể đánh giá thấp khả năng phản kháng. Nếu cảnh báo quá cứng nhưng chưa có kế hoạch hỗ trợ thực tế, liên minh lại có nguy cơ bị đẩy vào tình huống không mong muốn. Bài toán Anh–Pháp là tìm một tín hiệu đủ đáng tin mà không hứa nhiều hơn sức mình, trong khi thời gian và các yêu sách của Hitler liên tục làm không gian lựa chọn hẹp lại.
Munich cho thấy họ có thể thống nhất, nhưng thống nhất về điều gì?
Cuối tháng 9/1938, Anh và Pháp cùng chấp nhận giải pháp Munich, cho Đức chiếm vùng Sudeten của Tiệp Khắc. Sự kiện này bác bỏ tiền đề rằng hai nước hoàn toàn không thống nhất được chính sách. Họ đã phối hợp để tránh chiến tranh trước mắt; điều thất bại là chất lượng và tính bền vững của giải pháp, cùng cái giá đặt lên quốc gia không được quyết định ngang hàng tại hội nghị. Một liên minh có thể đạt đồng thuận nội bộ mà vẫn chọn phương án làm suy yếu vị thế chiến lược chung. Đo sự phối hợp chỉ bằng việc các bên ký cùng một văn bản là chưa đủ.
Từ góc nhìn dài hạn, một nhượng bộ cần được đánh giá theo những giả định nó dựa vào. Liệu yêu sách của đối thủ có giới hạn? Liệu phần lãnh thổ còn lại có được bảo vệ thực chất? Thời gian tránh chiến tranh có làm cán cân thuận lợi hơn, và thuận lợi cho ai? Không thể trả lời bằng việc đếm riêng số tháng trì hoãn. Phải tính những nguồn lực, vị trí và quyền lựa chọn đã thay đổi trong thời gian ấy. Điều quan trọng không phải Anh–Pháp có nói giống nhau hay không, mà là chính sách chung có tạo được giới hạn đáng tin đối với lần gây sức ép tiếp theo hay không.
Từ Praha tới Ba Lan: đồng thuận thay đổi sau bằng chứng mới
Việc Đức chiếm vùng đất Czech tháng 3/1939 làm khó duy trì lập luận rằng mục tiêu chỉ là tập hợp các cộng đồng người Đức. Anh và Pháp tăng cường chuẩn bị và đưa ra bảo đảm cho Ba Lan. Nhưng thay đổi thái độ không có nghĩa mọi khó khăn trước đó biến mất: năng lực hỗ trợ một đồng minh ở xa, thời gian động viên và sự phối hợp với các nước khác vẫn là bài toán. Một lời bảo đảm có thể nhằm ngăn chiến tranh, song muốn hiểu kết quả phải hỏi bên đe dọa có tin lời đó không và bên bảo đảm dự tính làm gì nếu răn đe thất bại.
Câu hỏi phản thực tế về một lập trường chung sớm hơn là đáng nghiên cứu, nhưng cần nêu đủ điều kiện: cùng xác định giới hạn, chấp nhận chi phí, có kế hoạch quân sự và duy trì hậu thuẫn chính trị. Không thể chỉ thêm một lời tuyên bố vào quá khứ rồi coi chiến tranh đã được ngăn. Lịch sử Anh–Pháp cho thấy trở ngại lớn nhất không chỉ là thiếu ý chí cá nhân, mà là biến những lợi ích khác nhau thành hành động chung đủ sớm và đủ đáng tin. Sự phân tán ấy tạo khoảng trống cho Hitler đánh cược, nhưng quyết định sử dụng khoảng trống để xâm lược vẫn thuộc trách nhiệm của chính quyền Đức Quốc xã.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- The British Policy of Appeasement toward Hitler and Nazi Germany — United States Holocaust Memorial Museum
- Defeat in the West, 1940 — National Army Museum, Anh
- Bullitt to Secretary of State, Paris 8 September 1938, Document561 — Office of the Historian, Foreign Relations of the United States
- Bullitt to Secretary of State, Paris 19 September 1938, Document592 — Office of the Historian, Foreign Relations of the United States
- Prime Minister’s Statement, 28 September 1938 — UK Parliament, Hansard