NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 19
Nỗi ám ảnh Thế chiến I ảnh hưởng quyết định của lãnh đạo Anh thế nào?
Ký ức Thế chiến I khiến lãnh đạo Anh đánh giá cái giá của một cuộc chiến mới rất cao, qua đó làm thương lượng và trì hoãn có sức hấp dẫn lớn. Nhưng nỗi sợ không phải nguyên nhân duy nhất của nhân nhượng: nó kết hợp với nguồn lực hạn chế, nghĩa vụ đế quốc và những giả định có thể thay đổi về mục tiêu Hitler.

Quan tài Chiến sĩ Vô danh tại Westminster Abbey, London, tháng 11/1920. Ảnh của Horace Nicholls, hồ sơ IWM Q31517, minh họa ký ức mất mát của Thế chiến I; không phải một cuộc họp của nội các Anh.
Horace Nicholls (1867–1941) / Imperial War Museums, Q31517 / Wikimedia Commons Ảnh được thu nhỏ và chuyển WebP. · Nguồn: Imperial War Museums, Q31517 / Wikimedia Commons · Public domain — PD-UKGov và PD-scan
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1914–1918
- Thế chiến I để lại tổn thất và ký ức sâu sắc trong xã hội Anh.
- 9/1938
- Chamberlain thương lượng với Hitler; giải pháp Munich được chấp nhận.
- 3/1939
- Đức chiếm vùng đất Czech, làm giả định về yêu sách giới hạn suy yếu.
- 3/9/1939
- Anh tuyên chiến với Đức sau cuộc xâm lược Ba Lan.
Ký ức chiến tranh thay đổi cách người ta đo một quyết định
Năm 1938, viễn cảnh chiến tranh không phải khái niệm xa lạ với những người cầm quyền tại London. Thế chiến I đã cho thấy một cuộc khủng hoảng ngoại giao có thể dẫn tới tổn thất kéo dài nhiều năm, vượt quá những dự tính ban đầu. Với một thế hệ đã chứng kiến hậu quả ấy, giữ hòa bình thêm một khoảng thời gian có giá trị rất lớn. Không cần tưởng tượng một cuộc độc thoại bí mật của Neville Chamberlain để nhận ra tác động này: các nguồn nghiên cứu về nhân nhượng đều đặt nỗ lực tránh một cuộc thế chiến mới trong bối cảnh kinh nghiệm 1914–1918.
Nhưng ký ức không chỉ tạo cảm xúc. Nó còn ảnh hưởng loại sai lầm mà người quyết định sợ nhất. Nếu ký ức nổi bật là các chính phủ trước đây đã để nghĩa vụ liên minh và động viên cuốn mình vào chiến tranh, người kế tiếp có thể ưu tiên giữ khả năng thương lượng và tránh cam kết sớm. Tuy nhiên, vấn đề năm 1938 không hoàn toàn giống năm 1914. Một bài học được rút ra đúng từ quá khứ có thể bị áp dụng sai nếu hành vi và mục tiêu của đối thủ đã thay đổi. Lịch sử vì thế tạo cả sự thận trọng cần thiết lẫn nguy cơ nhìn khủng hoảng mới qua một khuôn mẫu cũ.
Chống một cuộc chiến mới không đồng nghĩa phủ nhận mọi đe dọa
Chính sách nhân nhượng thường bị kể như sự lựa chọn giữa những người thấy nguy cơ và những người không thấy. Thực tế phức tạp hơn. Các nhà lãnh đạo có thể nhìn nhận Đức là mối đe dọa mà vẫn kết luận chiến tranh ngay lúc đó quá bất lợi. Từ góc nhìn này, thương lượng không nhất thiết xuất phát từ niềm tin đối thủ hiền hòa; nó có thể là nỗ lực trì hoãn một cuộc đối đầu để cải thiện lực lượng, tìm thêm đồng minh hoặc giảm các gánh nặng khác. Muốn đánh giá chính sách phải xác định từng giả định, thay vì gắn một động cơ duy nhất cho mọi người ủng hộ nó.
Nghiên cứu của Norrin M. Ripsman và Jack S. Levy năm 2008 nhấn mạnh cách giải thích nhân nhượng như chiến lược mua thời gian tái vũ trang. Đây là luận điểm của các tác giả trong một cuộc tranh luận học thuật, không phải kết luận mà mọi sử gia đã đồng thuận. Giá trị của nó nằm ở việc buộc người đọc phân biệt mục tiêu ngắn hạn với hy vọng dài hạn. Một chính phủ có thể vừa muốn tránh chiến tranh hiện tại vừa chuẩn bị cho khả năng thương lượng thất bại. Nhưng việc có mục tiêu hợp lý không tự chứng minh các nhượng bộ đã thật sự cải thiện vị thế của mình.
Sợ điều gì trong cuộc chiến kế tiếp?
Nỗi sợ không chỉ là lặp lại chiến hào. Trong thập niên 1930, những đánh giá về sức mạnh không quân khiến các chính phủ lo thường dân và đô thị sẽ bị đánh ngay từ đầu. Historic England ghi nhận niềm tin thời đó rằng ném bom có thể làm chiến tranh kết thúc nhanh bằng cách phá vỡ xã hội đối phương. Không nên lấy kết quả về sau để giả định các nhà quyết định năm 1938 biết chính xác năng lực phòng thủ, mức chịu đựng của dân chúng hoặc hiệu quả thực tế của từng phương tiện. Họ phải hành động trong môi trường có thông tin chưa hoàn chỉnh và nhiều dự báo đáng sợ.
Đây là một vấn đề về cách cân rủi ro. Chi phí của chiến tranh có thể được hình dung rất rõ qua ký ức và dự báo, còn chi phí của một nhượng bộ đôi khi chỉ hiện ra sau này. Tránh nguy cơ thấy ngay dễ có sức thuyết phục chính trị hơn việc chống một nguy cơ dài hạn còn cần giải thích. Tuy nhiên, sự thận trọng chỉ bền vững nếu xét cả hai phía của phương trình. Một quyết định giảm khả năng bị ném bom trong tháng tới có thể làm đối thủ mạnh hơn cho cuộc khủng hoảng năm sau. Không có phép tính đơn giản biến sự sợ hãi thành đáp án đúng hoặc sai sẵn có.
Công chúng muốn hòa bình, nhưng công chúng không chỉ có một ý chí
Sự nhẹ nhõm khi chiến tranh được tránh vào tháng 9/1938 cho thấy mục tiêu hòa bình có hậu thuẫn xã hội thực sự. Nhưng không nên từ phản ứng công khai đó suy ra mọi người Anh đều đồng ý với mọi điều khoản hoặc không có ai phản đối. Người dân có thể vui vì chưa có chiến tranh đồng thời lo ngại cái giá đối với Tiệp Khắc. Một cuộc mít tinh, một bức ảnh đám đông hay một tiêu đề báo không thể đại diện đầy đủ mọi tầng lớp và quan điểm. Cần tách cảm xúc tại một thời điểm khỏi một cam kết lâu dài ủng hộ toàn bộ chiến lược.
Đối với chính phủ, hậu thuẫn xã hội vừa là ràng buộc vừa là nguồn lực. Lãnh đạo có thể nói mình bị dư luận giới hạn, nhưng cũng có trách nhiệm giải thích nguy cơ và xây dựng sự đồng thuận cho chính sách khác nếu cho rằng cần thiết. Vì thế, không hợp lý khi đổ toàn bộ kết quả lên phong trào phản chiến hoặc cử tri. Những người nắm quyền quyết định tài liệu nào được công bố, phương án nào được trình bày và giới hạn nào được coi là không thể vượt qua. Sự tương tác giữa lãnh đạo và công chúng quan trọng hơn một câu chuyện trong đó chỉ một bên điều khiển bên còn lại.
Ký ức 1918 gặp bài toán đế quốc và nguồn lực
Anh phải phân bổ nguồn lực giữa châu Âu và các cam kết rộng hơn, trong khi Italy và Nhật cũng là những yếu tố an ninh cần theo dõi. Bởi vậy, nỗi sợ chiến tranh không tồn tại tách khỏi kinh tế và chiến lược. Một nhà lãnh đạo có thể đồng ý rằng cần ngăn Đức nhưng vẫn hỏi sẽ huy động bằng gì, bảo vệ nơi nào trước và có thể trông cậy vào ai. Nếu chỉ coi nhân nhượng là biểu hiện của tâm lý yếu đuối, ta bỏ qua những câu hỏi thực tế mà bất kỳ phương án thay thế nào cũng phải trả lời. Ngược lại, chỉ liệt kê khó khăn cũng chưa đủ chứng minh không còn lựa chọn khác.
Cần đánh giá sự phân bổ nguồn lực theo kết quả mong muốn. Nếu thời gian trì hoãn giúp cải thiện phòng không nhưng đối thủ đồng thời giành thêm vị trí và nguồn lực trên lục địa, cán cân chung không thể đo bằng một thành phần duy nhất. Đây là điểm nối giữa ký ức chiến tranh và mưu lược: người ra quyết định không chỉ cố tránh đau thương, họ chọn loại rủi ro mình chấp nhận để tránh loại rủi ro khác. Chất lượng của lựa chọn phụ thuộc vào việc có nhìn thấy đầy đủ sự đánh đổi đó hay không, và có sửa đánh giá khi đối thủ cho thấy mục tiêu rộng hơn dự tính hay không.
Munich và Praha: khi bằng chứng mới làm khuôn mẫu cũ khó đứng vững
Hiệp định Munich tháng 9/1938 cho Đức chiếm vùng Sudeten, trong khi những người lựa chọn thỏa hiệp hy vọng một tranh chấp lãnh thổ có thể được giới hạn. Việc Đức chiếm vùng đất Czech tháng 3/1939 làm khó tiếp tục giải thích hành động của Hitler chỉ bằng yêu cầu tự quyết cho người Đức. Bằng chứng mới không xóa ký ức Thế chiến I, nhưng thay đổi câu hỏi: liệu nhượng bộ tiếp theo có thật sự giảm nguy cơ chiến tranh, hay chỉ làm cho bên đe dọa có thêm sức mạnh và tự tin? Điều này giúp giải thích vì sao cùng một xã hội vẫn sợ chiến tranh nhưng chính sách có thể cứng rắn hơn.
Bài học phương pháp nằm ở khả năng cập nhật. Một nhà lãnh đạo có thể bắt đầu bằng giả định chưa vô lý, rồi thất bại vì giữ giả định đó quá lâu khi dữ kiện thay đổi. Cũng có thể người phê bình đúng về mục tiêu đối thủ nhưng chưa đưa ra kế hoạch khả thi để ngăn chặn. Nghiên cứu lịch sử không cần biến một bên thành hoàn toàn sáng suốt để chứng minh bên kia đã sai. Phải xem mỗi bước có thông tin gì, cách diễn giải nào được ưu tiên và tín hiệu nào bị bỏ qua. Đó là công việc cụ thể hơn nhiều so với phán xét cá tính từ kết cục đã biết.
Có thể hiểu nỗi sợ mà vẫn phê phán quyết định
Tháng 9/1939, Anh tuyên chiến với Đức sau cuộc xâm lược Ba Lan. Việc đó cho thấy ký ức 1914–1918 không tạo ra một lệnh cấm chiến tranh vĩnh viễn trong chính sách Anh. Lãnh đạo và công chúng có thể cho rằng một cuộc chiến khủng khiếp vẫn cần được chấp nhận nếu các phương án giữ hòa bình tiếp tục thất bại. Vì vậy, mâu thuẫn không phải giữa sợ chiến tranh và yêu chiến tranh. Nó là tranh luận về thời điểm nào, điều kiện nào và sự đánh đổi nào làm việc sử dụng sức mạnh trở nên cần thiết hoặc có khả năng thành công hơn.
Nếu đặt câu hỏi phản thực tế rằng một thế hệ ít bị ám ảnh hơn liệu đã ngăn Hitler sớm hơn không, ta phải thừa nhận không có phép thử trực tiếp. Ít sợ hãi có thể làm cảnh báo đáng tin hơn, nhưng cũng có thể làm đánh giá rủi ro kém thận trọng. Kết luận vững hơn là ký ức chiến tranh đã định hình cách đo chi phí, nhưng không tước bỏ trách nhiệm lựa chọn. Hiểu động cơ giúp phê phán chính xác: cần xem giải pháp có bảo vệ được người khác, có giới hạn được đối thủ và có điều chỉnh kịp thời hay không. Nỗi sợ là một phần lời giải thích, không phải một bản án cũng không phải lời miễn trách nhiệm.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- The British Policy of Appeasement toward Hitler and Nazi Germany — United States Holocaust Memorial Museum
- Appeasement and Peace for Our Time — The National WWII Museum
- Wishful Thinking or Buying Time? The Logic of British Appeasement in the 1930s, International Security, Fall2008 — Norrin M. Ripsman và Jack S. Levy; Belfer Center, Harvard Kennedy School
- England Under Attack — Historic England
- Prime Minister’s Statement, 28 September 1938 — UK Parliament, Hansard