NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 37
Phong trào phản chiến có ảnh hưởng gì đến chính sách Anh và Mỹ?
Phong trào phản chiến làm tăng chi phí chính trị của việc chuẩn bị hoặc tham gia một cuộc chiến mới, nhưng nó không có một chương trình duy nhất. Ở Anh, nhiều người muốn hòa bình thông qua Hội Quốc Liên và sẵn sàng ủng hộ chế tài tập thể. Ở Mỹ, một liên minh khác thúc đẩy luật trung lập để cắt các con đường dẫn tới can dự. Vì vậy, nói công chúng “chỉ muốn hòa bình bằng mọi giá” sẽ che lấp những lựa chọn rất khác nhau và trách nhiệm riêng của giới lãnh đạo.

Arthur Henderson tại Hội nghị Giải trừ quân bị ở Geneva, ngày 2/2/1932; ảnh minh họa hướng tìm kiếm hòa bình qua thiết chế quốc tế, không phải một cuộc biểu tình phản chiến.
Agence de presse Meurisse / Bibliothèque nationale de France, Gallica, btv1b90286027 / Public domain – ảnh báo chí tập thể Pháp, Agence Meurisse năm 1932; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Wikimedia Commons · Public domain – ảnh báo chí tập thể Pháp, Agence Meurisse năm 1932
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1934
- Ủy ban Nye bắt đầu điều tra ngành vũ khí tại Mỹ.
- 1934–1935
- Peace Ballot ở Anh thu thập ý kiến về Hội Quốc Liên, giải trừ quân bị và chế tài.
- 30/7/1935
- Baldwin trả lời tại Hạ viện về số phiếu ủng hộ chế tài quân sự.
- 1935–1937
- Quốc hội Mỹ ban hành và mở rộng các quy định trung lập.
- 11/1939
- Luật Mỹ cho phép bán vũ khí theo cơ chế cash-and-carry.
Phản chiến không phải một lập trường ngoại giao thống nhất
Một người phản đối chiến tranh có thể từ chối mọi sử dụng bạo lực, nhưng cũng có thể ủng hộ dùng sức mạnh tập thể để ngăn nước xâm lược. Hai người ấy cùng muốn hòa bình mà không cùng chấp nhận một công cụ. Người khác nữa có thể tin chiến tranh chỉ tránh được nếu đất nước không nhận cam kết ở ngoài. Cùng một biểu ngữ không đủ cho biết họ sẽ trả lời ra sao trước Mãn Châu, Ethiopia hoặc Sudetenland.
Để phân tích tác động chính sách, cần hỏi phong trào đòi chính phủ làm gì: giải trừ quân bị, tăng quyền cho một tổ chức quốc tế, cấm bán vũ khí hay hứa không điều quân. Những yêu cầu ấy có thể hỗ trợ hoặc xung đột với nhau. Nếu vừa muốn ngăn xâm lược, vừa phản đối mọi phương tiện cưỡng chế, khoảng cách giữa mục tiêu và công cụ sẽ lớn; nhưng không phải mọi người vận động hòa bình đều chấp nhận khoảng cách đó.
Phân biệt này cũng giúp tránh một phán xét bất công sau chiến tranh: coi tất cả những người từng phản chiến như người ủng hộ Hitler. Họ có nhiều động cơ, trong đó có ký ức mất mát và sự lo ngại hợp lý về chiến tranh hiện đại. Vấn đề lịch sử không phải mong muốn hòa bình có sai hay không, mà là phương án họ ủng hộ có đủ khả năng đối phó một chính quyền sẵn sàng xâm lược hay không.
Peace Ballot: hòa bình có thể bao gồm cả chế tài quân sự
Cuộc vận động Peace Ballot ở Anh năm 1934–1935 thường được nhắc như bằng chứng về tâm lý chống chiến tranh. Nhưng các câu hỏi không chỉ hỏi người dân có muốn hòa bình. Chúng liên quan đến Hội Quốc Liên, giảm quân bị và phản ứng tập thể với một nước nhất quyết tấn công nước khác. Có cả lựa chọn sử dụng chế tài quân sự khi cần thiết, bên cạnh các biện pháp kinh tế và phi quân sự.
Trong phiên chất vấn ngày 30/7/1935, Thủ tướng Stanley Baldwin nói khoảng 6¾ triệu phiếu trả lời “Có” với câu hỏi chế tài quân sự, trong tổng khoảng 11½ triệu phiếu được điền. Những con số này nên được giữ nguyên thay vì đổi thành một tỷ lệ thiếu mẫu số rõ ràng. Người trả lời riêng câu hỏi quân sự không nhất thiết bằng toàn bộ người tham gia, càng không bằng toàn thể công dân Anh.
Cuộc bỏ phiếu do các tổ chức vận động thực hiện, không phải một cuộc trưng cầu dân ý ràng buộc chính phủ và đại diện chính xác toàn dân. Dù vậy, nó là bằng chứng rất mạnh chống việc đồng nhất dư luận hòa bình với chủ nghĩa bất bạo lực tuyệt đối. Nhiều người sẵn sàng chấp nhận sức mạnh nếu nó nằm trong một cơ chế chung và được dùng để chặn xâm lược, thay vì phục vụ một cuộc tranh giành quyền lực riêng.
Lời hứa an ninh tập thể đòi hỏi ai đó chịu chi phí
Một cơ chế tập thể hấp dẫn vì hứa rằng nước xâm lược sẽ phải đối diện nhiều nước cùng lúc. Nhưng khi chuyển thành hành động, các câu hỏi khó xuất hiện: ai cung cấp lực lượng, ai mất thị trường, ai chịu đòn đáp trả và khi nào phải hành động? Một người có thể ủng hộ nguyên tắc rất rộng nhưng dè chừng trước nghĩa vụ cụ thể. Khoảng cách ấy không chứng minh mọi lời kêu gọi hòa bình thiếu thành thật; nó cho thấy khó khăn của việc tổ chức hợp tác.
Đối với chính phủ Anh, một kết quả vận động công chúng cũng không tự tạo ra kế hoạch quân sự. Muốn dùng sức mạnh tập thể, London còn phải phối hợp với các nước khác và bảo đảm rằng lực lượng cùng nguồn lực phù hợp với cam kết. Nếu công chúng kỳ vọng Hội Quốc Liên sẽ ngăn xâm lược nhưng chính phủ không xây đủ năng lực thực hiện, biểu tượng an ninh có thể mạnh hơn cơ chế an ninh thực.
Mặt khác, giới lãnh đạo có thể chọn cách đọc thuận lợi cho chính sách mình muốn theo đuổi. Họ có thể nhấn mạnh mong muốn hòa bình mà ít nhắc đến sự ủng hộ đối với chế tài. Đó là lý do người nghiên cứu phải quay về câu hỏi và câu trả lời cụ thể, không chỉ đọc nhãn “phản chiến”. Dư luận vừa giới hạn chính phủ, vừa được chính phủ diễn giải và dẫn dắt.
Ở Mỹ, ủy ban Nye biến ký ức chiến tranh thành một chương trình điều tra
Tại Hoa Kỳ, cuộc điều tra do Thượng nghị sĩ Gerald P. Nye dẫn đầu từ năm 1934 đặt ngành vũ khí và lợi ích thương mại dưới ánh sáng công chúng. Những người ủng hộ lo rằng lợi nhuận tư nhân đã góp phần kéo nước Mỹ vào Thế chiến I và có thể lặp lại. Cuộc điều tra đưa một lập luận chính trị trừu tượng thành các phiên điều trần, nhân chứng và những câu hỏi mà báo chí có thể theo dõi.
Điểm phải giữ rõ là ủy ban không tìm được bằng chứng cứng đủ để chứng minh một âm mưu tích cực của giới chế tạo vũ khí. Văn bản của Văn phòng Lịch sử Thượng viện nói thẳng giới hạn ấy. Nhưng ảnh hưởng của một cuộc điều tra không chỉ phụ thuộc kết luận chứng minh được gì. Những nghi ngờ nó khuếch đại có thể tiếp tục định hình dư luận, ngay cả khi hồ sơ không xác nhận cách giải thích mạnh nhất mà người vận động đưa ra.
Các bưu thiếp công dân được trưng bày tại Capitol Visitor Center cho thấy sự ủng hộ đối với Nye và nỗi lo lặp lại chiến tranh. Chúng là bằng chứng về niềm tin của người viết, không phải phép đo toàn bộ xã hội Mỹ. Đọc đúng loại tư liệu giúp ta vừa thấy sức mạnh của tâm lý phản chiến, vừa không biến một số lời bày tỏ thành tiếng nói đồng nhất của hàng triệu người.
Luật trung lập: ngăn can dự bằng cách khóa trước các đường dẫn
Trong thập niên 1930, Quốc hội Mỹ ban hành các đạo luật trung lập hạn chế bán vũ khí, cho vay và những hoạt động vận chuyển liên quan đến các nước tham chiến. Người ủng hộ muốn ngăn một chuỗi leo thang: giao dịch tạo lợi ích, lợi ích tạo yêu cầu bảo vệ, rồi sự cố trên biển tạo sức ép đưa quân. Họ không chỉ phản đối chiến tranh bằng lời; họ tìm cách thiết kế luật để làm một số con đường khó sử dụng hơn.
Nhưng một quy tắc áp dụng cho mọi bên có thể tạo lợi thế khác nhau trong thực tế. Nếu kẻ tấn công đã tích trữ vũ khí còn nước bị tấn công cần mua để tồn tại, cấm bán cho cả hai có thể làm người phòng thủ yếu hơn. Nghịch lý là công cụ nhằm tránh bị lôi vào chiến tranh đôi khi giảm khả năng giúp người khác ngăn chiến tranh. Trung lập về hình thức và cân bằng về hậu quả không phải một chuyện.
Điều khoản trả tiền ngay, tự vận chuyển và những sửa đổi về sau cho thấy hệ thống này không hoàn toàn đứng yên. Các chính khách tìm cách giữ khoảng cách với chiến tranh trong khi chấp nhận những mức hỗ trợ khác nhau. Mối quan hệ giữa phong trào phản chiến và luật pháp vì vậy không phải một lệnh cấm bất biến. Nó là quá trình thương lượng về rủi ro mà nước Mỹ sẵn sàng chịu.
Phong trào tạo sức ép, còn lãnh đạo vẫn có quyền lựa chọn
Có một khác biệt giữa giải thích vì sao chính sách khó thực hiện và nói rằng chính phủ không còn lựa chọn. Chính khách phải tính dư luận, nhưng họ cũng có quyền trình bày một đánh giá nguy cơ khác, vận động đa số hoặc chấp nhận mất một phần ủng hộ. Nếu công chúng được kể rằng nhượng bộ sẽ giải quyết tranh chấp cuối cùng, niềm tin của họ khác với khi được thông báo nhượng bộ chỉ tạm hoãn một cuộc đối đầu có thể lớn hơn.
Vì thế, không thể dùng các cuộc vận động hòa bình như một lời miễn trách nhiệm trọn gói cho chính sách nhân nhượng. Chính phủ quyết định thương lượng với ai, đặt điều kiện gì và bảo vệ nghĩa vụ nào. Ngược lại, cũng không nên giả vờ rằng họ chỉ cần phát biểu cứng rắn là mọi ràng buộc biến mất. Sức răn đe bền vững cần sự chấp nhận của xã hội đối với các chi phí mà lời tuyên bố kéo theo.
Trong phân tích mưu lược, thông điệp công chúng là một nguồn lực. Một chính quyền xâm lược có thể thử xem đối thủ sợ chiến tranh đến mức nào và liệu sự đe dọa có làm họ tự ép nước nhỏ nhượng bộ hay không. Nhưng việc khai thác tâm lý ấy không có nghĩa kẻ xâm lược quyết định thay toàn bộ công chúng. Các xã hội vẫn tranh luận, học từ khủng hoảng và thay đổi điều họ coi là giới hạn có thể chấp nhận.
Bài học không phải từ bỏ hòa bình, mà là kiểm tra công cụ giữ hòa bình
Một phản thực tế đáng đặt ra là nếu phong trào hòa bình thống nhất hơn quanh an ninh tập thể và chấp nhận rõ nghĩa vụ thực hiện, các chính phủ có thể hành động sớm hơn không. Câu trả lời không thể chắc chắn, vì còn đối tác quốc tế, nguồn lực và phản ứng của các chế độ xâm lược. Tuy nhiên, câu hỏi giúp nhận ra rằng lựa chọn không chỉ có phản chiến hoặc hiếu chiến. Có nhiều cách tìm hòa bình, với độ tin cậy rất khác nhau.
Điều cần đánh giá là sự ăn khớp giữa mục tiêu và phương tiện. Muốn ngăn xâm lược nhưng không có cơ chế làm kẻ xâm lược trả giá sẽ tạo một lời hứa mong manh. Muốn tránh mọi ràng buộc trong ngắn hạn cũng có thể bỏ qua hậu quả dài hạn khi cán cân quyền lực đổi khác. Những rủi ro ấy phải được giải thích, thay vì che dưới lời khẳng định rằng ai cũng muốn hòa bình nên mọi chính sách cùng hướng.
Phong trào phản chiến ở Anh và Mỹ đã ảnh hưởng thật đến ngôn ngữ, luật pháp và phạm vi hành động của chính phủ. Nhưng chúng không gây ra tham vọng của Hitler, cũng không tạo một ý chí xã hội thống nhất. Điểm đáng nhớ là những người cùng sợ chiến tranh vẫn có thể lựa chọn trái ngược nhau về cách ngăn nó. Lịch sử cần theo dõi các lựa chọn cụ thể ấy, thay vì phán xét cả một thế hệ bằng một nhãn chung.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Votes for Peace — hồ sơ PREM 1/178, ngày 23/7/1935 — The National Archives, UK
- The Peace Ballot of 1934–1935 — Churchill Archives Centre, University of Cambridge
- Merchants of Death — cuộc điều tra của ủy ban Nye — U.S. Senate Historical Office
- Bưu thiếp công dân gửi Thượng nghị sĩ Nye, ngày 21/8/1935 — U.S. Capitol Visitor Center
- The Neutrality Acts, 1930s — Office of the Historian, U.S. Department of State
- National Peace Ballot — Hansard, ngày 30/7/1935 — UK Parliament