BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 36

Vì sao Hoa Kỳ đứng ngoài những khủng hoảng châu Âu ban đầu?

Hoa Kỳ đứng ngoài các cuộc khủng hoảng châu Âu ban đầu vì phần lớn dư luận cùng nhiều nghị sĩ muốn ngăn một lần can dự mới như Thế chiến I, trong khi Đại khủng hoảng đẩy ưu tiên vào trong nước. Các đạo luật trung lập biến tâm lý ấy thành giới hạn pháp lý đối với chính quyền Roosevelt. Nhưng “đứng ngoài chiến tranh” không có nghĩa không có lợi ích, quan hệ kinh tế hoặc công cụ ngoại giao. Điều cần giải thích là vì sao một cường quốc có ảnh hưởng lại không chuyển ảnh hưởng ấy thành cam kết quân sự sớm hơn.

Roosevelt và Hoover trong ngày nhậm chức tổng thống năm 1933

Franklin D. Roosevelt và Herbert Hoover trên đường tới Điện Capitol trong ngày nhậm chức của Roosevelt, 4/3/1933.

FDR Presidential Library / Public domain – tác phẩm Chính phủ Hoa Kỳ; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Wikimedia Commons · Public domain – tác phẩm Chính phủ Hoa Kỳ

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1933
Roosevelt lên nắm quyền trong bối cảnh Đại khủng hoảng.
31/8/1935
Đạo luật trung lập đầu tiên cấm xuất khẩu vũ khí cho các nước đang có chiến tranh.
1937
Quy định trung lập mở rộng; cash-and-carry áp dụng với hàng phi vũ khí.
21/9/1939
Roosevelt đề nghị phiên họp đặc biệt của Quốc hội sửa luật trung lập.
4/11/1939
Luật mới cho phép bán vũ khí theo cơ chế cash-and-carry.

Hai đại dương tạo khoảng cách, không tạo ra sự tách biệt tuyệt đối

Đối với nhiều người Mỹ, khoảng cách địa lý làm nguy cơ từ châu Âu có vẻ khác với nguy cơ mà Pháp hoặc Ba Lan phải đối diện. Một cuộc khủng hoảng biên giới bên kia Đại Tây Dương không lập tức đặt lãnh thổ Mỹ trước đoàn quân xâm lược. Điều đó tạo điều kiện cho lập luận rằng Washington có thể giữ an toàn bằng cách không nhận những nghĩa vụ chính trị và quân sự xa nhà.

Nhưng khoảng cách không xóa các đường nối thương mại, tài chính và ngoại giao. Hoa Kỳ vẫn mua bán, bảo vệ lợi ích và có quan hệ với các nước đang bước vào xung đột. Office of the Historian lưu ý rằng xu hướng tránh can dự vào chiến tranh ở châu Âu và châu Á không đồng nghĩa từ bỏ hoạt động kinh tế hoặc lợi ích tại Mỹ Latinh. Gọi toàn bộ chính sách ấy là đóng cửa với thế giới sẽ làm sai phạm vi của nó.

Lựa chọn biệt lập vì vậy là một cách quản lý rủi ro, không phải trạng thái không có đối ngoại. Người ủng hộ muốn cắt những cơ chế mà họ tin từng kéo Mỹ vào chiến tranh: khoản vay, bán vũ khí, tàu buôn và cam kết liên minh. Tranh cãi nằm ở chỗ những sợi dây ấy có thể cắt đến đâu mà không làm tổn hại chính an ninh cùng ảnh hưởng lâu dài của Hoa Kỳ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Bài học từ năm 1917 bị đọc theo những cách khác nhau

Ký ức về tổn thất trong Thế chiến I tạo nền tảng cảm xúc mạnh cho chủ trương tránh chiến tranh. Nếu những hy sinh lớn không đem lại một nền hòa bình bền vững, cử tri có lý do hỏi vì sao phải lặp lại. Các cuộc tranh luận về lợi ích của ngân hàng và ngành vũ khí càng nuôi ý nghĩ rằng chính phủ có thể bị kéo vào cuộc chiến không phục vụ người dân bình thường.

Tuy nhiên, một nỗi nghi ngờ phổ biến không tự trở thành kết luận sử học. Có người hưởng lợi từ chiến tranh không chứng minh họ một mình gây ra quyết định tham chiến. Điều đáng phân tích ở đây là niềm tin ấy tác động đến chính sách trong thập niên 1930 như thế nào: nó khiến việc bán vũ khí hay cho vay không còn được xem đơn thuần là hoạt động thương mại, mà có thể bị coi như bước đầu của một cái bẫy.

Người muốn Mỹ tham gia duy trì trật tự quốc tế lại rút bài học khác. Họ có thể cho rằng né tránh từ sớm sẽ để khủng hoảng lớn dần, cuối cùng khiến nước Mỹ phải can dự với chi phí cao hơn. Hai bên cùng muốn tránh thảm họa nhưng khác nhau về chuỗi nhân quả. Một bên sợ cam kết sẽ tạo chiến tranh cho Mỹ; bên kia sợ không có cam kết sẽ khiến chiến tranh lan tới Mỹ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Đại khủng hoảng làm ưu tiên trong nước nặng hơn

Một chính phủ đang đối diện thất nghiệp, khó khăn ngân hàng và yêu cầu phục hồi kinh tế phải bảo vệ vốn chính trị của mình. Mọi cam kết ở nước ngoài đều có thể bị hỏi bằng câu rất trực tiếp: tại sao dùng nguồn lực cho khủng hoảng xa xôi khi nhu cầu trước mắt ở nhà còn quá lớn? Đây không chỉ là vấn đề tiền, mà còn là sự chú ý, lòng tin và khả năng tập hợp đa số.

Roosevelt lên nắm quyền năm 1933 với chương trình cải cách và phục hồi trong nước. Quan điểm của tổng thống về vai trò quốc tế không tự động biến thành quyền hành động vô hạn. Ông còn cần Quốc hội thông qua chính sách nội trị, ngân sách và những thay đổi pháp luật. Chống lại các nghị sĩ đang ủng hộ phần chương trình trong nước có thể làm mất khả năng đạt những mục tiêu mà chính quyền coi là cấp bách.

Không nên từ đó kết luận mọi biện pháp mạnh ở ngoài nước đều bất khả thi. Ràng buộc làm một lựa chọn đắt hơn, chứ không chứng minh nó không tồn tại. Vấn đề của nhà lãnh đạo là quyết định lúc nào cần dùng vốn chính trị để thay đổi dư luận, lúc nào chấp nhận nhượng bộ. Nếu chỉ kể Roosevelt như người hoàn toàn bị trói tay, ta sẽ xóa vai trò của chính ông trong cách định hình lựa chọn.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Các đạo luật trung lập biến ý muốn thành hàng rào pháp lý

Luật trung lập năm 1935 cấm xuất khẩu vũ khí cho các nước đang có chiến tranh. Năm 1936, hạn chế được bổ sung đối với các khoản vay; năm 1937 mở rộng quy định, trong đó có nội chiến và việc vận chuyển. Mục tiêu là ngăn những giao dịch hoặc sự cố khiến Hoa Kỳ bị lôi vào xung đột. Đây là nỗ lực tạo cơ chế phòng ngừa trước khi một khủng hoảng cụ thể bùng lên.

Vấn đề chiến lược là luật đối xử giống nhau với các bên tham chiến có thể tạo hậu quả rất không giống nhau. Bên vốn đủ vũ khí, có nguồn cung khác hoặc chủ động chuẩn bị chiến tranh từ trước ít chịu ảnh hưởng hơn bên cần mua vật tư để tự vệ. Một nguyên tắc có vẻ trung lập trên giấy vì thế không bảo đảm kết quả cân bằng trên chiến trường. Cấm bán cho cả hai không tự đồng nghĩa giúp hòa bình.

Cơ chế này cũng hạn chế sự linh hoạt của tổng thống. Nếu muốn phân biệt kẻ xâm lược và nước bị tấn công, chính quyền phải đối diện với câu hỏi ai có quyền phán định và liệu một ngoại lệ có làm sụp mục tiêu tránh can dự. Luật trung lập không chỉ là danh sách hàng hóa bị cấm; nó là cách Quốc hội kiểm soát con đường từ giao dịch kinh tế tới nghĩa vụ chiến tranh.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Roosevelt tìm khoảng trống thay vì lập tức đòi tham chiến

Quy định “cash-and-carry” năm 1937 cho phép các bên mua một số hàng phi vũ khí bằng tiền trả ngay và tự vận chuyển bằng tàu không phải của Mỹ. Nó tìm cách giữ trao đổi nhưng giảm rủi ro về nợ và tàu thuyền. Không nên nhầm điều khoản này với việc cho phép bán vũ khí năm 1939: phạm vi hàng hóa thay đổi là một phần quan trọng của cuộc tranh luận sau đó.

Từ góc nhìn chiến lược, cách thiết kế giao dịch có thể tạo khác biệt giữa các nước mua. Ai có ngoại tệ và phương tiện vận chuyển sẽ tận dụng tốt hơn. Như vậy, chính sách không cần tuyên bố một liên minh quân sự mới tác động được tới cán cân. Nhưng ảnh hưởng gián tiếp ấy vẫn có giới hạn: nó phụ thuộc khả năng mua, tuyến vận tải và mức độ chính quyền được phép điều chỉnh luật.

Trong bài diễn văn “cách ly” tháng 10/1937, Roosevelt cảnh báo sự xâm lược và tình trạng coi thường điều ước quốc tế. Ông muốn công chúng nhìn thấy rằng bất ổn ở xa không nhất thiết ở xa mãi. Tuy nhiên, một lời cảnh báo không phải quyết định tham chiến hoặc một chương trình cưỡng chế hoàn chỉnh. Khoảng cách giữa thay đổi ngôn ngữ và thay đổi nghĩa vụ cho thấy tổng thống đang thăm dò giới hạn chính trị của mình.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Năm 1939: chiến tranh làm thay đổi lựa chọn nhưng không xóa tranh luận

Sau khi Đức chiếm các vùng đất Séc tháng 3/1939, Roosevelt tìm cách mở rộng cơ chế mua bán, nhưng Quốc hội chưa chấp nhận phương án ông muốn. Điều đó cho thấy nhìn thấy hiểm họa tăng không tự động tạo ra đa số cho mọi biện pháp đối phó. Các nghị sĩ vẫn có thể tin rằng hỗ trợ bên ngoài sẽ dẫn nước Mỹ đến chiến tranh nhanh hơn việc duy trì rào cản.

Khi Đức xâm lược Ba Lan và Anh–Pháp tuyên chiến, hoàn cảnh đã khác. Ngày 21/9/1939, Roosevelt phát biểu trước phiên họp đặc biệt của Quốc hội để đề nghị sửa luật trung lập. Hồ sơ Hạ viện ghi nhận tranh luận kéo dài trước khi các hạn chế được thay đổi và tổng thống ký luật mới ngày 4/11. Việc bán vũ khí theo cơ chế trả ngay, tự vận chuyển được cho phép trong khi nhiều giới hạn khác còn giữ.

Sự thay đổi này không phải Mỹ đã tham gia chiến tranh trong năm 1939. Nó là một bước từ tránh mọi ràng buộc sang chấp nhận hỗ trợ có điều kiện. Dư luận và luật pháp có thể chuyển theo từng nấc, thay vì chỉ tồn tại hai trạng thái đứng ngoài hoàn toàn và tham chiến hoàn toàn. Nhìn chính sách như một quá trình giúp giải thích vì sao những lựa chọn trung gian có vai trò lớn trước tháng 12/1941.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Nếu Mỹ cam kết sớm hơn, điều gì có thể khác?

Giả thuyết phản thực tế thường đặt câu hỏi liệu một cam kết mạnh của Mỹ có khiến Hitler hoặc những chính quyền xâm lược khác chùn bước. Khả năng đó đáng xem xét vì nguồn lực kinh tế cùng tiềm năng quân sự Mỹ là rất lớn. Nhưng một lời hứa chỉ răn đe khi đối thủ tin nó có thể chuyển thành hành động. Nếu Quốc hội và công chúng phản đối, một tuyên bố vượt quá khả năng thực hiện có thể tạo thêm tính toán sai.

Một chính sách sớm hơn cũng không nhất thiết phải bắt đầu bằng đưa quân. Phối hợp ngoại giao, điều chỉnh thương mại, trợ giúp quốc gia bị đe dọa và chuẩn bị quốc phòng là các loại công cụ khác nhau. Mỗi công cụ có chi phí, thời gian phát huy và nguy cơ leo thang riêng. Câu hỏi hữu ích không phải vì sao Mỹ không lập tức làm tất cả, mà là cơ chế nào bị bỏ lỡ và nó có thể thay đổi quyết định của bên nào.

Kết luận thận trọng là Hoa Kỳ có ảnh hưởng nhưng chưa có đồng thuận để gánh một vai trò an ninh rộng hơn trong giai đoạn đầu. Chính sách của họ phản ánh việc rút kinh nghiệm từ cuộc chiến trước và nỗi lo trong nước, đồng thời làm khả năng phối hợp quốc tế bị hạn chế. Sai lầm có thể nằm trong cách đánh giá hậu quả của không hành động, nhưng không thể hiểu sai lầm ấy nếu bỏ qua những giới hạn mà người quyết định thực sự phải đối diện.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. American Isolationism in the 1930s — Office of the Historian, U.S. Department of State
  2. The Neutrality Acts, 1930s — Office of the Historian, U.S. Department of State
  3. A Special Session to Revise U.S. Neutrality Law — 21/9/1939 — U.S. House of Representatives