BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 39

Vì sao ngày 1/9/1939 trở thành mốc mở đầu chiến tranh ở châu Âu?

Ngày 1/9/1939 là mốc mở đầu Thế chiến II ở châu Âu vì Đức biến cuộc khủng hoảng Ba Lan thành một cuộc xâm lược quy mô lớn. Hai ngày sau, Anh và Pháp tuyên chiến với Đức, khiến chiến tranh không còn giới hạn trong quan hệ Đức–Ba Lan. Mốc này không có nghĩa trước đó thế giới hoàn toàn hòa bình, cũng không xóa cuộc chiến đang diễn ra tại Trung Quốc. Giá trị của nó nằm ở bước chuyển từ đe dọa và mặc cả sang sử dụng bạo lực, rồi từ chiến tranh khu vực sang cuộc đối đầu giữa các cường quốc.

Rừng Westerplatte bị phá hủy trong chiến sự tháng 9 năm 1939

Khu rừng bị đạn pháo tàn phá tại Westerplatte, gần Danzig. Hồ sơ Bundesarchiv ghi ngày 8/9/1939; ảnh không ghi khoảnh khắc mở đầu cuộc xâm lược ngày 1/9.

Bundesarchiv, Bild 183-E10718 / Haine / CC-BY-SA 3.0 / CC BY-SA 3.0 de; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 de

Những mốc cần đặt cạnh nhau

23/8/1939
Đức và Liên Xô ký hiệp ước cùng nghị định thư bí mật về phạm vi lợi ích.
1/9/1939
Quân Đức mở cuộc xâm lược Ba Lan.
3/9/1939
Anh và Pháp tuyên chiến với Đức.
17/9/1939
Liên Xô tiến quân xâm lược Ba Lan từ phía đông.
28/9/1939
Warszawa đầu hàng sau cuộc vây hãm.

Một ngày chỉ trở thành bước ngoặt khi đặt trong chuỗi quyết định

Trước tháng 9/1939, châu Âu đã trải qua tái vũ trang, Rheinland, Anschluss, Munich và việc Đức chiếm các vùng đất Séc. Vì vậy, không thể xem cuộc chiến như một tai nạn bất ngờ xảy ra trong một trật tự vẫn hoạt động bình thường. Nhiều giới hạn đã bị thử hoặc vượt qua, trong khi các chính phủ liên tục điều chỉnh cách đánh giá ý định và mức sẵn sàng hành động của nhau.

Tuy nhiên, việc có một quá trình leo thang không khiến mọi bước tiếp theo trở nên tự động. Lãnh đạo vẫn phải quyết định sử dụng quân đội, chấp nhận điều kiện hay từ chối tối hậu thư. Nhấn mạnh vai trò của quá khứ mà quên quyết định hiện tại sẽ biến chiến tranh thành một hiện tượng không có người chịu trách nhiệm. Ngược lại, chỉ nhìn ngày tấn công sẽ không giải thích được vì sao người quyết định nghĩ mình có thể thắng hoặc tránh một cuộc chiến rộng hơn.

Mốc 1/9 hữu ích vì nó đánh dấu một hành động có tính chất rõ ràng: quân đội Đức mở cuộc tấn công vào Ba Lan. Những tranh chấp ngoại giao trước đó không trao quyền xâm lược. Phân tích nguyên nhân phải giữ sự phân biệt giữa điều kiện tạo thuận lợi, lý do mà bên tấn công viện dẫn và quyết định thực sự biến quyền lực quân sự thành bạo lực.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Ba Lan không chỉ là một tranh chấp về Danzig

Danzig và tuyến giao thông qua lãnh thổ Ba Lan là những vấn đề nổi bật trong tuyên truyền cùng thương lượng. Nhưng đồng nhất toàn bộ khủng hoảng với một cảng hoặc một con đường sẽ làm hẹp mục tiêu của cuộc xâm lược. Nền độc lập và khả năng tự quyết của Ba Lan đứng trước nguy cơ lớn hơn một điều chỉnh kỹ thuật biên giới. Sau kinh nghiệm Tiệp Khắc, nhượng một yêu sách không còn dễ được hiểu là bước cuối cùng của tranh chấp.

Warszawa phải tính cả rủi ro chiến tranh khi từ chối và rủi ro lệ thuộc khi chấp nhận. Một quốc gia nhỏ hơn không chỉ cân nhắc có đủ sức thắng ngay hay không; họ còn hỏi liệu nhượng bộ có làm mất năng lực kháng cự trước yêu sách tiếp theo. Đó là một lựa chọn khó, nhưng sự khó khăn của nó không chuyển trách nhiệm xâm lược sang người từ chối bị ép buộc.

Cũng cần phân biệt quy chế của Thành phố Tự do Danzig với hành lang Ba Lan ra biển. Các khái niệm thường bị ghép thành một cụm trong cách kể phổ thông, khiến độc giả tưởng tất cả là một vùng có cùng quy chế pháp lý. Khi địa lý và chủ quyền bị làm mờ, tuyên bố rằng Đức chỉ đang lấy lại thứ vốn thuộc mình dễ trở nên thuyết phục hơn thực tế mà nó che giấu.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Hiệp ước Đức–Xô thay đổi phép tính của Hitler

Ngày 23/8/1939, Đức và Liên Xô ký hiệp ước bất tương xâm. Nghị định thư bổ sung bí mật phân định phạm vi lợi ích ở Đông Âu, trong đó có lãnh thổ Ba Lan. Văn bản ấy cho thấy hai cường quốc bàn về tương lai của một nước khác mà không có sự đồng ý của nước ấy. Phần bí mật không được công bố cho công chúng lúc ký, nên cần phân biệt điều người đương thời biết với điều hồ sơ về sau cho phép xác định.

Về tính toán chiến lược, thỏa thuận làm giảm nguy cơ Đức phải đối diện Liên Xô trong lúc đánh Ba Lan và đối phó phương Tây. Điều đó không tự phát lệnh tấn công, nhưng thay đổi mức rủi ro mà Hitler phải cân nhắc. Nó còn làm các nỗ lực xây dựng một mặt trận chống xâm lược trở nên mong manh hơn. Một thay đổi ngoại giao có thể tạo điều kiện quân sự lớn dù chưa có thêm một đơn vị nào vượt biên giới.

Không nên từ đó nói Hitler chắc chắn biết Anh và Pháp sẽ đứng ngoài. Một phần hiểm họa chính là khả năng đánh giá sai phản ứng của họ. Thỏa thuận với Moskva có thể khiến ông tin mình đủ sức chấp nhận cả hai khả năng: phương Tây không chiến đấu, hoặc chiến đấu trong khi Ba Lan bị đánh bại nhanh. Đó là chấp nhận canh bạc, không phải loại bỏ hoàn toàn sự bất định.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5]

Cớ “đánh trả” không biến cuộc xâm lược thành tự vệ

Đức tuyên truyền rằng người Đức ở Ba Lan bị đe dọa và rằng Ba Lan có hành vi tấn công. USHMM ghi nhận vụ tấn công giả vào đài phát thanh ở Gleiwitz do phía Đức dàn dựng. Những thủ đoạn ấy tạo câu chuyện biện minh trước công chúng, không tạo một cơ sở tự vệ thật. Cần mô tả chúng như hoạt động ngụy tạo, thay vì đặt cáo buộc của Quốc xã ngang hàng với dữ kiện đã được xác minh.

Sáng 1/9, lực lượng Đức tấn công bằng nhiều hướng, kết hợp lục quân với không quân. Không cần chọn một “phát súng đầu tiên” tuyệt đối để hiểu bản chất sự kiện. Việc so giờ giữa những địa điểm bị đánh, hoặc giữa một cuộc không kích và pháo kích, là câu hỏi riêng có những khó khăn tư liệu. Kết luận về cuộc xâm lược không phụ thuộc vào việc một biểu tượng tưởng niệm có đứng đầu đồng hồ hay không.

Mưu lược ở đây gồm cả chuẩn bị quân sự lẫn kiểm soát cách giải thích. Bên tấn công muốn giành lợi thế nhanh trên thực địa và làm đối thủ do dự về phản ứng. Nhưng khả năng tạo cớ không xóa trách nhiệm. Nếu không giữ rõ ranh giới ấy, một bài viết về tuyên truyền rất dễ vô tình lặp lại chức năng của tuyên truyền: biến hành động đã chủ động lựa chọn thành một phản ứng bị ép buộc.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Từ ngày 1 tới ngày 3/9: ngoại giao vẫn tiếp tục trong khi chiến tranh đã diễn ra

Sau khi cuộc xâm lược bắt đầu, điện văn và các nỗ lực trung gian vẫn nối London, Paris, Berlin, Rome và Warszawa. Các nhà ngoại giao không ngừng làm việc chỉ vì súng đã nổ. Nhưng lúc này câu hỏi thương lượng đã khác: có ngừng tấn công và rút quân hay không. Một hội nghị chỉ tạm dừng phản ứng của các bên bảo đảm mà không chấm dứt xâm lược có thể khiến Ba Lan chịu thêm tổn thất.

Tư liệu của nhóm sử gia Bộ Ngoại giao Anh mô tả sự do dự và liên lạc dồn dập trong những ngày ấy. Điều này nhắc ta không kể lịch sử như một chuỗi máy móc mà mọi người đã biết kết quả từ trước. Có người vẫn tìm một công thức cứu hòa bình hoặc trì hoãn quyết định. Tuy nhiên, sự tồn tại của các kênh thương lượng không tự chứng minh một giải pháp công bằng và khả thi đang gần đạt được.

Phải phân biệt hòa bình với việc hợp thức hóa kết quả của bạo lực. Nếu một bên giữ quân trên đất nước khác và yêu cầu mọi người thương lượng từ vị thế mới ấy, việc giảm căng thẳng tức thời có thể đồng nghĩa thưởng cho xâm lược. Đây là lý do điều kiện rút quân quan trọng: nó xác định liệu ngoại giao đang tìm cách đảo ngược hành động tấn công hay chỉ tổ chức sự chấp nhận hậu quả của nó.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Ngày 3/9: Anh và Pháp vượt qua ngưỡng tuyên chiến

Hồ sơ Hansard ngày 3/9/1939 ghi lời thông báo của Chamberlain về tối hậu thư gửi Đức. London yêu cầu bảo đảm chấm dứt hành động xâm lược và nhanh chóng rút quân khỏi Ba Lan, với thời hạn 11 giờ sáng theo giờ mùa hè Anh. Không có câu trả lời đáp ứng điều kiện trước hạn; tình trạng chiến tranh giữa Anh và Đức bắt đầu. Pháp cũng tuyên chiến trong ngày 3/9, không phải ngày 2/9.

Đây là sự thay đổi quan trọng về phạm vi cuộc chiến, nhưng không có nghĩa một lực lượng cứu viện lập tức giải tỏa mặt trận Ba Lan. Cam kết ngoại giao, tuyên bố chiến tranh và khả năng tác động quân sự tức thời là ba tầng khác nhau. Sự phân biệt ấy giúp tránh hai cực đoan: nói Anh–Pháp hoàn toàn không làm gì vì Ba Lan, hoặc coi lời tuyên chiến là đã thực hiện đầy đủ mọi điều người Ba Lan trông đợi.

Với Hitler, việc phương Tây chiến đấu làm thất bại hy vọng giữ cuộc xâm lược như một kết quả có thể chấp nhận được sau ép buộc. Với Anh và Pháp, không giữ cam kết sẽ có cái giá đối với uy tín và cán cân tương lai. Họ quyết định bước vào chiến tranh dù lựa chọn ấy đầy rủi ro. Cuộc chiến mở rộng vì những quyết định cụ thể gặp nhau, không phải chỉ vì một liên minh tự chạy như bộ máy.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Ngày 17/9 và ý nghĩa của mốc mở đầu

Ngày 17/9/1939, Liên Xô tiến quân vào Ba Lan từ phía đông. Đất nước đang chiến đấu với Đức phải đối diện thêm một cuộc xâm lược. Diễn biến này không thay thế mốc 1/9 mà làm rõ cái giá của dàn xếp giữa các cường quốc đối với chủ quyền Ba Lan. Nếu chỉ kể chiến dịch như sự đối đầu giữa Đức và phương Tây, vai trò cùng trách nhiệm của Moskva sẽ bị che khuất.

Cũng không thể dùng mốc châu Âu để nói rằng những người đã chịu chiến tranh ở châu Á phải chờ tới tháng 9/1939 mới bước vào lịch sử thế giới. Ngày bắt đầu một giai đoạn chiến tranh và ngày bắt đầu toàn bộ quá trình toàn cầu là câu hỏi về phạm vi phân kỳ. Với câu hỏi vì sao chiến tranh bùng nổ ở châu Âu, 1/9 là mốc rõ; với trải nghiệm Trung Quốc, năm 1937 giữ vị trí khác.

Điều làm ngày 1/9/1939 trở thành bước ngoặt không chỉ là tiếng súng mà là sự sụp đổ của khả năng giữ tham vọng Đức trong khuôn khổ thương lượng. Tuyên truyền, hiệp ước, bảo đảm và kế hoạch quân sự đều hội tụ tại quyết định xâm lược. Nhớ đúng ngày cần đi cùng hiểu đúng trách nhiệm: chiến tranh không xảy ra vì Ba Lan từ chối mất chủ quyền, mà vì chính quyền Đức lựa chọn dùng bạo lực để áp đặt mục tiêu của mình.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Invasion of Poland, Fall 1939 — USHMM
  2. Diplomatic Countdown to War — các ngày 1–3/9/1939 — Foreign Office Historians, UK
  3. Second World War — tổng quan của National Army Museum — National Army Museum
  4. Prime Minister’s Announcement — Hansard, ngày 3/9/1939 — UK Parliament
  5. Nghị định thư bổ sung bí mật Đức–Xô, ngày 23/8/1939 — Yale Law School, Avalon Project