BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 33

Đức và Liên Xô ký hiệp ước 1939: Bước ngoặt khiến chiến tranh dễ xảy ra hơn

Hiệp ước Đức–Xô ngày 23/8/1939 làm chiến tranh dễ xảy ra hơn vì nó giảm nguy cơ Hitler phải đối đầu ngay với Liên Xô khi đánh Ba Lan, đồng thời tạo thỏa thuận bí mật về phạm vi lợi ích ở Đông Âu. Nó không sinh ra tham vọng xâm lược của Đức: kế hoạch đánh Ba Lan đã được chuẩn bị trước. Bước ngoặt nằm ở việc hai chính phủ thù địch về ý thức hệ chấp nhận hợp tác chiến thuật, khiến an ninh của những nước ở giữa bị đặt lên bàn mặc cả.

Joseph Stalin và Joachim von Ribbentrop bắt tay ở Điện Kremlin năm 1939

Stalin bắt tay Joachim von Ribbentrop tại Điện Kremlin, Moscow, ngày 23/8/1939.

Tác giả/cơ quan: Helmut Laux (theo mục Photographer tại Commons). Bundesarchiv, Bild 183-H27337 / Helmut Laux / CC BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE

Những mốc cần đặt cạnh nhau

3/4/1939
Hitler chỉ thị chuẩn bị chiến dịch đánh Ba Lan.
23/8/1939
Molotov và Ribbentrop ký hiệp ước cùng nghị định thư bí mật.
1/9/1939
Đức xâm lược Ba Lan.
3/9/1939
Anh và Pháp tuyên chiến với Đức.
17/9/1939
Liên Xô tiến quân vào Ba Lan từ phía đông.
28/9/1939
Đức–Xô điều chỉnh ranh giới và phạm vi lợi ích.
22/6/1941
Đức xâm lược Liên Xô.

Một văn kiện công khai và một thỏa thuận không dành cho công chúng

Phần công khai của hiệp ước quy định hai nước không tấn công nhau, không hỗ trợ bên thứ ba hành động chống bên kia và giải quyết bất đồng bằng trao đổi hoặc cơ chế trọng tài. Nếu chỉ đọc phần này, người ta có thể tưởng đó là một văn kiện đứng ngoài xung đột thông thường. Tuy nhiên, nghị định thư bí mật đi kèm bàn tới các phạm vi lợi ích ở Đông Âu và tương lai lãnh thổ các nước khác. Hai thành tố phải được đọc cùng nhau để hiểu đầy đủ ý nghĩa chính trị của thỏa thuận.

Cũng cần gọi đúng loại quan hệ được tạo ra. Hiệp ước không xâm phạm không phải một liên minh quân sự hoàn chỉnh với mọi nghĩa vụ tác chiến chung. Nhưng gọi nó chỉ là một cam kết trung lập vô hại cũng sai, vì thỏa thuận bí mật mở đường cho phối hợp phân chia ảnh hưởng. Sự khác biệt về thuật ngữ không nhằm giảm trách nhiệm của bên ký mà giúp xác định họ cam kết những gì. Phân tích chính xác phải tránh cả phóng đại nội dung văn kiện lẫn dùng tên gọi có vẻ hòa bình để che khuất việc vận mệnh các nước không tham gia bị đem ra định đoạt.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Hitler muốn giảm một rủi ro để thực hiện kế hoạch đã có

Ngày 3/4/1939, Hitler đã ban hành chỉ thị chuẩn bị đánh Ba Lan, trước hiệp ước tháng 8. Trình tự này bác cách giải thích rằng ý định xâm lược xuất hiện chỉ sau khi Stalin đồng ý thỏa thuận. Tuy nhiên, một kế hoạch quân sự và quyết định thực hiện nó trong một cấu hình ngoại giao thuận lợi không phải cùng một bước. Đức phải tính đến phản ứng của Anh, Pháp và Liên Xô. Giảm khả năng Moskva đứng cùng các đối thủ phương Tây giúp Berlin bớt một nguy cơ trước mắt.

Mưu lược nằm ở tách các đối thủ tiềm năng thay vì phải đối diện một mặt trận thống nhất. Hitler có thể hy vọng Anh và Pháp sẽ không hành động, hoặc nếu họ có hành động thì Đức vẫn xử lý được Ba Lan trước khi quay sang phía tây. Đây là cách tính rủi ro, không phải bảo đảm thành công. Cuộc xâm lược vẫn khiến Anh và Pháp tuyên chiến. Vì thế, hiệp ước nên được xem là yếu tố tạo điều kiện và khuyến khích một lựa chọn gây chiến đã có nền tảng từ trước, không phải nguyên nhân duy nhất hay một chiếc chìa khóa làm mọi bất định quân sự biến mất.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Stalin có lý do an ninh, nhưng lựa chọn của ông vượt quá né tránh chiến tranh

Liên Xô đứng trước môi trường bất lợi và các cuộc thương lượng khó khăn với Anh, Pháp. Trong thư ngày 16/8, Đại sứ Mỹ Steinhardt ghi lại việc Molotov yêu cầu những nghĩa vụ tương trợ cụ thể, đồng thời đưa ra nhận định riêng rằng Moskva muốn tránh bị lôi kéo ngay vào chiến tranh. Tư liệu ấy giúp nhận diện nỗi lo an ninh và cuộc mặc cả đang diễn ra. Nó không cho phép khẳng định Stalin không còn lựa chọn nào khác, cũng không chứng minh mọi động cơ của ông chỉ giới hạn ở phòng thủ.

Điểm phân biệt quan trọng là không tham chiến và chia phạm vi lợi ích không phải cùng một hành động. Một chính phủ có thể từ chối liên minh mà không thỏa thuận về tương lai các quốc gia láng giềng. Nghị định thư bí mật cho thấy Moskva chấp nhận một phương án tạo cơ hội mở rộng ảnh hưởng trong khi trì hoãn đối đầu với Đức. Lập luận mua thời gian có thể giải thích một phần tính toán, nhưng không tự làm lựa chọn ấy chính đáng hoặc hiệu quả lâu dài. Câu hỏi cần đặt là ai được mua thêm thời gian, ai phải trả giá bằng chủ quyền và liệu lợi ích tạm thời có tạo ra hiểm họa lớn hơn về sau.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Đừng trộn bản đồ ngày 23/8 với điều chỉnh ngày 28/9

Nghị định thư ngày 23/8 nêu đường ranh phạm vi lợi ích liên quan tới khu vực Baltic, Ba Lan và Bessarabia. Trong văn bản ban đầu, ranh giới phía bắc Lithuania được dùng làm một đường phân định; tại Ba Lan, các sông Narew, Vistula và San được nhắc tới như đường phân chia dự kiến. Văn kiện còn để ngỏ câu hỏi có duy trì một nhà nước Ba Lan độc lập hay không cho những diễn biến và thỏa thuận tiếp theo. Cách diễn đạt ấy cho thấy hai cường quốc tự trao quyền quyết định mà không hỏi chủ thể bị tác động.

Sau khi chiến tranh bắt đầu, thỏa thuận ngày 28/9 điều chỉnh phân chia, trong đó có vị trí Lithuania và các vùng Ba Lan. Do đó, khi đưa bản đồ minh họa hoặc tóm tắt lãnh thổ, phải ghi rõ đang nói về văn kiện nào. Nếu lấy kết quả cuối tháng 9 để trình bày như toàn bộ nội dung đã ấn định ngày 23/8, người viết làm mất quá trình mặc cả và thay đổi thực tế. Đây không chỉ là lỗi kỹ thuật: nó có thể khiến chiến tranh được kể như việc thi hành một bản thiết kế hoàn toàn cố định, trong khi các bên vẫn tiếp tục thương lượng theo bước tiến quân sự và lợi ích mới.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5]

Tháng 9/1939: văn bản trở thành hậu quả trên lãnh thổ người khác

Ngày 1/9, Đức xâm lược Ba Lan; ngày 3/9, Anh và Pháp tuyên chiến với Đức. Ngày 17/9, quân Liên Xô tiến vào Ba Lan từ phía đông. Các mốc này cần được giữ rõ để không đánh đồng mọi hành động thành một ngày duy nhất hoặc xóa sự khác biệt giữa tiến công và phản ứng ngoại giao. Nhưng giữ đúng trình tự cũng không có nghĩa tách cuộc tiến quân phía đông khỏi bối cảnh thỏa thuận bí mật trước đó. Người Ba Lan phải đối diện sự tấn công và phân chia từ hai phía.

Với những quốc gia nằm giữa cường quốc, khái niệm phạm vi lợi ích có hậu quả rất cụ thể. Nó biến chủ quyền của họ thành một yếu tố có thể được trao đổi để thỏa mãn an ninh hoặc tham vọng của nước khác. Vì thế, bài viết không nên chỉ tập trung vào mức độ khôn ngoan của Hitler hay Stalin như một ván cờ trừu tượng. Thước đo phải bao gồm những con người và nhà nước bị tước quyền lựa chọn. Một thành công ngoại giao trước mắt của bên ký có thể đồng thời là sự sụp đổ của điều kiện an ninh đối với bên không được mời tham gia.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [5]

Thất bại của đàm phán phương Tây không chuyển trách nhiệm cho nạn nhân

Các cuộc thương lượng Anh–Pháp–Xô gặp trở ngại về cam kết, kế hoạch quân sự và quyền quá cảnh. Trong điện tín ngày 23/8, Steinhardt thuật lời Đại sứ Pháp cho rằng Ba Lan phải chịu phần trách nhiệm lớn vì không chấp nhận hỗ trợ quân sự Xô viết. Đây là một nhận định đương thời có vị trí và lợi ích cụ thể, không phải kết luận cuối cùng của lịch sử. Nó cho thấy các bên nhìn bế tắc thế nào, nhưng không chứng minh Warsaw có nghĩa vụ chấp nhận bất kỳ điều kiện an ninh nào do nước lớn đặt ra.

Cũng không thể từ thất bại thương lượng suy ra lựa chọn bí mật phân chia Đông Âu là điều tất yếu. Có thể lập luận rằng cam kết sớm và rõ hơn của phương Tây sẽ làm phương án liên minh hấp dẫn hơn đối với Stalin; đây là một giả thuyết phản thực tế cần thừa nhận giới hạn. Điều có thể xác nhận là các chính phủ đã không đạt thỏa thuận chung, rồi Moskva và Berlin chọn ký một văn kiện khác. Giải thích bối cảnh giúp hiểu lựa chọn; nó không chuyển trách nhiệm gây chiến và phân chia lãnh thổ sang các quốc gia đứng ở giữa hoặc làm biến mất khả năng các lãnh đạo phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Một thỏa hiệp chiến thuật không xóa được xung đột căn bản

Hiệp ước tạo lợi ích tạm thời cho cả hai bên theo những cách khác nhau: Đức giảm một nguy cơ phía đông khi tiến công Ba Lan, còn Liên Xô trì hoãn đối đầu trực tiếp và có cơ hội mở rộng ảnh hưởng. Nhưng văn kiện không giải quyết mâu thuẫn giữa tham vọng đế quốc của Hitler ở phía đông với an ninh lâu dài của Liên Xô. Đức xâm lược Liên Xô năm 1941 cho thấy thời hạn ghi trên giấy không tự tạo ra một quan hệ bền vững. Tuy nhiên, kết cục ấy cũng không cho phép suy rằng hai bên đã biết chắc toàn bộ diễn biến về sau.

Góc nhìn quan trọng nhất là phân biệt ý định, điều kiện thuận lợi và quyết định thực hiện. Hitler đã muốn chiến tranh trước tháng 8; hiệp ước làm hoàn cảnh ngoại giao thuận lợi hơn; cuộc xâm lược vẫn là hành động do chính quyền Đức chủ động lựa chọn. Stalin có những nỗi lo an ninh có thật nhưng đã chấp nhận giải pháp gắn với phân chia quyền lợi trên lãnh thổ người khác. Bởi vậy, bước ngoặt năm 1939 không nằm ở một nghịch lý rằng hai kẻ thù có thể ký với nhau. Nó nằm ở việc thỏa hiệp giữa họ làm suy yếu rào cản chống xâm lược và biến các quốc gia Đông Âu thành đối tượng mặc cả.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. The German-Soviet Non-Aggression Treaty and Secret Additional Protocol, 23 August 1939 — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  2. USHMM — German-Soviet Pact — United States Holocaust Memorial Museum
  3. FRUS 1939, Volume I, Document 290 — Steinhardt to Welles, 16 August 1939 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  4. FRUS 1939, Volume I, Document 296 — Steinhardt to the Secretary of State, 23 August 1939 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  5. Secret Supplementary Protocol — German-Soviet agreement, 28 September 1939 — Yale Law School, Avalon Project