NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 31
Có thể ngăn Thế chiến II bằng một liên minh sớm hơn không?
Một liên minh chống xâm lược sớm hơn có thể làm Hitler phải đối diện chi phí lớn hơn và giảm cơ hội chia rẽ đối thủ. Nhưng không thể khẳng định chắc chắn nó sẽ ngăn được Thế chiến II. Muốn đánh giá giả thuyết ấy, phải xác định liên minh được lập vào thời điểm nào, bảo vệ mục tiêu gì, có kế hoạch hành động nào và được các nước dễ bị tấn công chấp nhận ra sao. Danh sách thành viên đông không tự động tạo thành một sức răn đe đáng tin.

Các lãnh đạo Anh, Pháp, Đức và Italy tại Munich, ngày 29/9/1938. Đây là một sự kiện thực tế để đối chiếu với giả thuyết về liên minh chống xâm lược sớm hơn.
Tác giả/cơ quan: Tác giả ảnh chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 183-R69173 / CC-BY-SA 3.0 / CC BY-SA 3.0 de; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 de
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1935
- Anh, Pháp và Italy tạo Mặt trận Stresa.
- 3/1936
- Đức đưa quân vào Rheinland.
- 9/1938
- Khủng hoảng Munich thay đổi vị thế của Tiệp Khắc.
- Mùa hè 1939
- Anh–Pháp–Xô đàm phán về phối hợp chống xâm lược.
- 23/8/1939
- Hiệp ước Đức–Xô làm thay đổi cấu hình ngoại giao.
Giả thuyết hữu ích phải nói rõ điều gì được thay đổi
Câu hỏi nếu các nước đoàn kết sớm hơn thường hấp dẫn vì ta đã biết kết cục năm 1939. Nhưng nó dễ giấu nhiều thay đổi trong một giả định duy nhất. Một liên minh ký năm 1935 khác hẳn thỏa thuận đạt được tháng 8/1939: sức mạnh quân sự, cấu trúc lãnh thổ và mức tin cậy giữa các bên đã thay đổi. Nếu vừa giả định có liên minh vừa giả định mọi chính phủ cùng ý chí, mọi quân đội sẵn sàng và mọi bất đồng biến mất, ta không còn kiểm tra một phương án có thể thực hiện trong lịch sử.
Phương pháp thận trọng hơn là lựa chọn một nút quyết định rồi hỏi ai có thể làm gì bằng nguồn lực đang có. Sau đó cần xác định cơ chế tác động: liên minh khiến Hitler tin tiến công sẽ thất bại, khiến giới quân sự Đức phản đối mạnh hơn hay chỉ buộc Berlin hoãn thời điểm? Những kết quả đó không tương đương. Lịch sử phản thực tế không thể cung cấp bằng chứng về một kết cục chưa diễn ra; giá trị của nó nằm ở việc soi rõ những lựa chọn đã tồn tại, những trở ngại và những điều kiện có thể làm quyết định khác đi.
Răn đe cần năng lực, cam kết và cách đối thủ đọc tín hiệu
Một nước có thể sở hữu quân đội mạnh nhưng không muốn sử dụng nó trong một cuộc khủng hoảng cụ thể. Ngược lại, một lời cam kết kiên quyết nhưng thiếu khả năng triển khai sẽ không đủ sức bảo vệ đối tác. Liên minh chỉ tăng sức răn đe khi năng lực và ý chí được kết nối bằng kế hoạch thực hiện. Đối thủ phải hiểu phản ứng nào sẽ xảy ra nếu vượt giới hạn, còn các thành viên phải tin rằng mình không bị bỏ lại khi chi phí tăng lên.
Bên cạnh đó, răn đe là một quan hệ nhận thức. Hitler có thể đánh giá sai mức quyết tâm của Anh và Pháp, cũng như các chính phủ ấy có thể đọc sai ý định của Hitler. Một liên minh sớm không bảo đảm mọi người hiểu đúng. Nó cần thông điệp nhất quán và hành động phù hợp với thông điệp, nhưng cũng phải tránh phát tín hiệu rằng chiến tranh đã không thể tránh. Đây là bài toán khó hơn việc tuyên bố cứng rắn: phải làm rõ giới hạn đồng thời giữ một lối ra cho đối thủ nếu họ chấp nhận dừng lại. Nếu mục tiêu đối thủ không có điểm dừng, khoảng thỏa hiệp sẽ rất hẹp.
Năm 1935–1936: đoàn kết có cơ hội nhưng không tự duy trì
Mặt trận Stresa năm 1935 cho thấy Anh, Pháp và Italy từng có khả năng phối hợp trước những vi phạm của Đức. Nhưng một điểm hội tụ không có nghĩa các nước cùng ưu tiên trên mọi chiến trường. Lợi ích đế quốc, kiểm soát quân bị và an ninh lục địa có thể kéo họ theo hướng khác. Một liên minh muốn tồn tại phải xử lý cả những hành động gây bất đồng của thành viên, chứ không chỉ cùng chỉ trích một đối thủ bên ngoài. Nếu lợi ích được giữ mơ hồ để dễ ký, chính sự mơ hồ đó có thể làm liên minh vỡ khi phải trả giá.
Khủng hoảng Rheinland năm 1936 là một thời điểm khác thường được nhắc tới trong giả thuyết ngăn Hitler sớm. Tư liệu Bộ Ngoại giao Anh cho thấy các yếu tố như sợ chiến tranh, mức chuẩn bị hạn chế, nghi ngờ đồng minh và thái độ sẵn sàng sửa một phần Versailles. Các yếu tố ấy giúp giải thích vì sao phản ứng không đơn giản. Có thể lập luận sức ép phối hợp mạnh hơn sẽ làm canh bạc Đức nguy hiểm hơn; không thể biến khả năng đó thành khẳng định rằng một hành động đơn lẻ chắc chắn đánh đổ được chế độ Quốc xã hoặc giữ hòa bình lâu dài.
Năm 1938: một liên minh không chỉ tính trên giấy quân số
Tiệp Khắc có vị trí và nguồn lực khiến việc bảo vệ nước này không phải cùng một bài toán với bảo vệ Ba Lan một năm sau. Khi đánh giá khả năng chống Hitler năm 1938, cần tính đến quân đội của nước bị đe dọa, khả năng hỗ trợ từ ngoài, đường tiếp vận và những gì thay đổi nếu các vùng biên giới bị nhượng. Chỉ cộng quân số các nước chống Đức sẽ bỏ qua việc lực lượng ấy có thể gặp nhau trên chiến trường hay không, vào thời điểm nào và với mục tiêu gì.
Cũng không nên suy từ vị thế của Churchill sau năm 1940 để coi mọi cảnh báo của ông đều đã có uy tín tương tự trước chiến tranh. Churchill Archives Centre lưu ý nguy cơ nhìn giai đoạn này bằng lợi thế biết trước kết cục, đồng thời nhấn mạnh các chính phủ Anh thực tế có tái vũ trang. Điều cần phê bình không phải họ hoàn toàn không làm gì, mà là sự kết hợp giữa thương lượng, chuẩn bị và bảo đảm cho đồng minh đã đủ nhất quán hay chưa. Một phương án tốt hơn phải giải thích được cách tạo sự ủng hộ chính trị lúc đó, không chỉ chứng minh nó hợp lý từ hôm nay.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Năm 1939: có Liên Xô vẫn phải giải quyết chủ quyền của nước nhỏ
Trong các cuộc thương lượng Anh–Pháp–Xô, vấn đề không chỉ là các cường quốc có muốn chống Đức hay không. Muốn quân Liên Xô đánh Đức trước khi có biên giới chung, phải tính tới quyền đi qua lãnh thổ nước khác. Ba Lan có lý do lo một lực lượng đã vào có thể không rời đi. Một kế hoạch bảo vệ quốc gia nhưng bỏ qua quyền quyết định của quốc gia ấy sẽ gặp phản kháng, và sự phản kháng đó không thể được coi như nguyên nhân làm họ mất quyền được bảo vệ trước xâm lược.
Molotov nhấn mạnh với Đại sứ Mỹ ngày 16/8/1939 rằng cần nghĩa vụ tương trợ cụ thể. Trong điện tín ngày 23/8, Steinhardt lại thuật lời Đại sứ Pháp cho rằng việc Ba Lan không chấp nhận hỗ trợ Xô viết gây bế tắc. Hai tư liệu cho thấy các vấn đề thực hành và cách đổ lỗi giữa các bên. Chúng không cho phép kết luận mọi trách nhiệm thuộc về Warsaw. Một liên minh có sức sống cần giải được cả nỗi lo an ninh của Moskva và nỗi lo chủ quyền của các nước ở giữa. Bỏ một vế sẽ làm phương án mạnh trên giấy nhưng yếu về tính chấp nhận.
Liên minh mạnh hơn có thể ngăn, hoãn hoặc đổi hình dạng chiến tranh
Nếu Hitler tin một cuộc xâm lược sẽ lập tức gây chiến với một liên minh có thể phối hợp hiệu quả, khả năng ông phải điều chỉnh tính toán là điều đáng xem xét. Tuy nhiên, điều chỉnh không nhất thiết có nghĩa từ bỏ mọi tham vọng. Berlin có thể đợi thời điểm khác, tìm chia rẽ mới hoặc chuyển mục tiêu. Liên minh cũng có thể rơi vào một cuộc chiến sớm hơn nếu lời đe dọa không làm đối thủ lùi bước. Đây là những khả năng phân tích, không phải các sự kiện đã được chứng minh.
Việc Đức tìm thỏa thuận với Liên Xô tháng 8/1939 cho thấy cấu hình ngoại giao có ý nghĩa đối với tính toán chiến tranh. Hiệp ước làm giảm một nguy cơ trước mắt ở phía đông và đi cùng nghị định thư phân chia phạm vi lợi ích. Nhưng từ đó không thể suy ngược rằng hễ không có hiệp ước thì hòa bình chắc chắn được duy trì. Ý định xâm lược Ba Lan đã có trước. Một cấu hình khác có thể làm kế hoạch khó hơn hoặc buộc thay đổi thời gian, còn để biết nó có triệt tiêu ý định chiến tranh hay không thì tư liệu không cung cấp một câu trả lời tuyệt đối.
Điều có thể học mà không biến lịch sử thành một câu đố dễ
Kết luận hợp lý là một liên minh sớm, rõ nghĩa vụ và tôn trọng an ninh của các nước nhỏ có khả năng tạo điều kiện răn đe tốt hơn sự phối hợp rời rạc. Đó là đánh giá về cơ chế, không phải lời bảo đảm về kết quả. Muốn đi xa hơn, người nghiên cứu cần so sánh các thời điểm, kiểm tra khả năng quân sự và đọc phản ứng của các nhà lãnh đạo với những đề nghị thực tế. Một liên minh tồn tại về pháp lý nhưng không giải đáp câu hỏi ai sẽ làm gì có thể không khác nhiều một tuyên bố chung.
Bài học sâu hơn nằm ở cách chia sẻ rủi ro. Các chính phủ thường muốn đối thủ bị ngăn chặn nhưng không muốn mình là người đầu tiên trả giá, còn nước nhỏ sợ trở thành vật trao đổi trong thỏa thuận giữa nước lớn. Chính những động lực ấy làm liên minh khó hình thành ngay cả khi nhiều bên cùng thấy nguy cơ. Thế chiến II không chứng minh hợp tác là bất khả thi; nó cho thấy hợp tác cần được xây bằng cam kết có nội dung và có người chấp nhận gánh chi phí. Chỉ nói giá như họ đoàn kết sớm hơn sẽ bỏ qua toàn bộ công việc chính trị cần thiết để sự đoàn kết ấy trở thành hành động.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- The National Archives — Occupation of the Rhineland — The National Archives, Anh
- Churchill Archives Centre — Churchill, rearmament and appeasement — Churchill Archives Centre, University of Cambridge
- FRUS 1939, Volume I, Document 290 — Steinhardt to Welles, 16 August 1939 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
- FRUS 1939, Volume I, Document 296 — Steinhardt to the Secretary of State, 23 August 1939 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
- The German-Soviet Non-Aggression Treaty and Secret Additional Protocol, 23 August 1939 — German Historical Institute, German History in Documents and Images