BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 07

Vùng Rheinland 1936: Canh bạc táo bạo của Hitler có thể bị ngăn chặn không?

Hitler có thể gặp một phản ứng mạnh hơn tại Rheinland năm 1936, khi quân đội Đức chưa sẵn sàng cho chiến tranh lớn. Nhưng từ khả năng gây sức ép đến kết luận chỉ cần Pháp tiến quân là Hitler chắc chắn sụp đổ còn một khoảng cách lớn. Canh bạc thành công nhờ Berlin đánh đúng chỗ yếu trong phối hợp Anh–Pháp, chứ không chỉ nhờ ưu thế quân sự.

Xe ngựa và quân nhân Pháp trong hoạt động chuyển quân gần Strasbourg tháng 3/1936

Xe ngựa của lực lượng chasseurs Pháp và người điều khiển trong hoạt động chuyển quân gần Strasbourg, tháng 3/1936, sau khi Đức tái quân sự hóa Rheinland. Đây là phía Pháp, không phải quân Đức tiến vào Rheinland.

Agence Meurisse / Bibliothèque nationale de France, Gallica btv1b9027989w; public domain; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: BnF Gallica, btv1b9027989w / Wikimedia Commons · Public domain — PD-France và PD-anon-70

Những mốc cần đặt cạnh nhau

5/1935
Pháp và Liên Xô ký hiệp ước tương trợ.
7/3/1936
Quân Đức tiến vào vùng phi quân sự Rheinland.
3/1936
Anh, Pháp và các bên thảo luận phản ứng theo Locarno.
19/3/1936
Hội đồng Hội Quốc Liên xác định vi phạm của Đức.

Rheinland là đất Đức, nhưng không phải khoảng trống pháp lý

Ngày 7/3/1936, quân Đức tiến vào vùng phi quân sự Rheinland. Đó là lãnh thổ Đức, không phải một nước láng giềng vừa bị chiếm. Tuy nhiên, quyền sở hữu lãnh thổ không đồng nghĩa quyền triển khai mọi loại lực lượng ở đó. Các điều khoản Versailles và cam kết Locarno đã đặt vùng này dưới hạn chế quân sự nhằm giảm nguy cơ tiến công sang phía tây. Vì vậy, việc gọi hành động ấy là nước Đức đơn giản trở về nhà sẽ bỏ qua một nghĩa vụ an ninh quốc tế đã tồn tại.

Với Pháp, vùng phi quân sự không chỉ là một biểu tượng về chiến thắng năm 1918. Nó tạo khoảng cách quân sự và ảnh hưởng đến cách Paris có thể phản ứng nếu Đức gây sức ép ở nơi khác. Một khi Berlin được tự do xây dựng thế phòng thủ phía tây, chi phí của mọi can thiệp về sau có thể tăng. Câu hỏi chiến lược là ai kiểm soát thời gian: bên muốn giữ hiện trạng cần phản ứng trước khi sự việc trở thành bình thường; bên phá hiện trạng muốn trì hoãn để bình thường hóa thành quả.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Hitler chọn một cái cớ và một thời điểm thuận lợi

Berlin viện hiệp ước tương trợ Pháp–Liên Xô năm 1935 để lập luận rằng cơ chế Locarno đã bị đối phương làm mất ý nghĩa. Cách lập luận này giúp chuyển cuộc tranh luận từ việc Đức vi phạm sang câu hỏi liệu Đức có đang bị đe dọa hay không. Một động thái làm thay đổi hiện trạng được trình bày như phản ứng tự vệ. Tuy nhiên, lập luận tuyên truyền của chính phủ Đức không phải phán quyết pháp lý trung lập; cơ quan quốc tế vẫn xác định hành động tái quân sự hóa vi phạm những cam kết liên quan.

Thời điểm cũng rất quan trọng. Pháp đang tiến gần bầu cử và không muốn tự mình gánh nguy cơ chiến tranh. Anh nhìn tình hình qua kinh nghiệm một cuộc thế chiến vừa qua, những hạn chế về chuẩn bị quốc phòng và quan điểm rằng một số ràng buộc Versailles cần điều chỉnh. Đó là môi trường thuận lợi cho một phép thử: Berlin không cần thắng một trận đánh ngay lập tức, chỉ cần khiến đối thủ tranh luận đủ lâu để việc rút quân Đức trở thành phương án khó hơn việc chấp nhận.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Canh bạc không chứng minh Đức đã mạnh hơn Pháp

Tư liệu giáo dục của National Archives cho thấy giới tướng lĩnh Đức lo ngại vì tái vũ trang chưa đưa quân đội đến mức có thể tự tin đối đầu một nước Pháp được trang bị tốt. Đây là lý do Rheinland thường được coi là một cơ hội đã bỏ lỡ. Hitler dùng một lực lượng còn hạn chế để thực hiện mục tiêu chính trị lớn, đặt cược vào phản ứng đối phương. Thành công của động thái không thể dùng làm bằng chứng rằng tương quan quân sự đã bảo đảm thành công từ đầu.

Nhưng so sánh quân số riêng lẻ cũng chưa đủ. Chính phủ Pháp phải cân nhắc khả năng leo thang, thời gian huy động, sự phối hợp với Anh và mục tiêu cuối cùng của hành động. Một bước quân sự được người đề xuất coi là giới hạn có thể bị đối phương diễn giải thành mở đầu chiến tranh. Nhận diện các rủi ro này không có nghĩa mọi quyết định không can thiệp đều hợp lý. Nó yêu cầu đánh giá sự lựa chọn bằng thông tin và liên minh có ở thời điểm đó, thay vì dùng kết cục sau này thay cho kế hoạch tác chiến.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Vấn đề của Pháp: đủ sức mạnh nhưng thiếu một quyết định chung

Paris không chỉ hỏi quân đội có thể di chuyển hay không, mà còn hỏi London sẽ làm gì nếu tình hình vượt khỏi dự kiến. Locarno từng làm Anh thành nước bảo đảm; tuy nhiên, những nước bảo đảm vẫn phải thống nhất cách nhận diện mối đe dọa và cách đáp trả. Nếu Pháp hành động mà Anh coi đó là leo thang không cần thiết, liên minh có thể rạn nứt đúng lúc cần nhất. Còn nếu Pháp đợi một sự đồng thuận hoàn chỉnh, Berlin có thêm thời gian củng cố vị trí.

Đây là thế khó của răn đe liên minh: tín hiệu chỉ đáng tin khi đối thủ thấy các thành viên sẵn sàng cùng chịu chi phí. Một chính phủ có thể tuyên bố phản đối rất mạnh nhưng lại chuyển quyết định hành động sang đồng minh. Khi mỗi bên chờ bên kia cam kết trước, sức mạnh cộng gộp không tự biến thành sức ép thực tế. Hitler hưởng lợi từ khoảng cách ấy. Phân tích này tập trung vào cơ chế phối hợp, thay vì giải thích tất cả bằng tính cách nhút nhát hoặc quyết đoán của một cá nhân.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Vấn đề của Anh: sửa đổi bằng thương lượng hay thưởng cho vi phạm?

Nhiều người Anh không coi việc quân Đức hiện diện trên đất Đức là mối nguy tức thời tương đương xâm lược Bỉ hay Pháp. Một số điều khoản hậu chiến bị nhìn như quá nghiêm khắc. Vì thế, chính phủ có thể muốn lên án phương thức hành động nhưng thương lượng lại nội dung hạn chế. Tư liệu nội các cho thấy các bộ trưởng hiểu sự phức tạp của nghĩa vụ Locarno và lo rơi vào tình thế không thể thực hiện điều đã hứa. Họ không hoàn toàn không thấy nguy cơ; họ không thống nhất cách đặt giới hạn có hiệu lực.

Sự khác biệt này tạo một thông điệp nguy hiểm. Nếu đối thủ tin rằng mỗi vi phạm sẽ được dùng làm điểm xuất phát cho đàm phán mới, họ có động cơ vi phạm trước rồi mới đề nghị hòa giải. Ngược lại, từ chối mọi sửa đổi cũng có thể khiến cơ chế hòa bình mất tính chính danh. Vấn đề nằm ở trình tự: có yêu cầu khôi phục nghĩa vụ trước khi thương lượng hay cho giữ thành quả trong lúc thương lượng? Trình tự ngoại giao ở đây trực tiếp quyết định ai giành lợi thế trên bàn cờ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Các lựa chọn khác có thật, nhưng không lựa chọn nào miễn phí

Tư liệu ngoại giao đương thời ghi nhận những ý tưởng yêu cầu Đức rút quân, gây sức ép qua Hội Quốc Liên, rút đại sứ hoặc áp dụng chế tài. Đó là bằng chứng rằng lựa chọn không chỉ gồm tổng chiến tranh và không làm gì. Một phản ứng thống nhất về ngoại giao và kinh tế, kết hợp chuẩn bị quân sự có giới hạn, có thể làm Berlin phải tính lại. Nhưng mức độ hiệu quả phụ thuộc sự tham gia của các nước, thời gian triển khai và việc Hitler tin lời cảnh báo đến đâu.

Nói Pháp có khả năng làm cho nước đi của Hitler nguy hiểm hơn là một nhận định có cơ sở. Nói bất kỳ cuộc tiến quân nào cũng chắc chắn lật đổ chế độ là giả thuyết phản thực tế vượt quá chứng cứ. Ta không quan sát được phản ứng trong một kịch bản chưa xảy ra: Berlin có thể lùi, tìm cách chia rẽ đối phương, hoặc leo thang. Một phân tích tốt cần mô tả chuỗi điều kiện của phương án thay thế thay vì chỉ viết một câu nếu như, rồi dùng nó để xóa sạch mọi bất định của lịch sử.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Thành công chính trị đã thay đổi cách các bên nhìn nhau

Khi không bị buộc rút, Hitler giữ được thành quả và có thể trình bày nó trong nước như một chiến thắng khôi phục chủ quyền. Những người lo ngại rủi ro quân sự khó phản bác một nhà lãnh đạo vừa đạt mục tiêu mà không phải đánh trận lớn. Ở bên ngoài, các nước dựa vào cam kết an ninh của Pháp có lý do để nghi ngờ khả năng hỗ trợ thực tế. Hiệu ứng của Rheinland vì vậy rộng hơn diện tích một vùng lãnh thổ: nó tác động đến uy tín, kỳ vọng và cách đánh giá quyết tâm.

Điều quan trọng là không biến kết quả ấy thành một quy luật rằng Hitler sẽ luôn thắng mọi lần thử. Các khủng hoảng sau có điều kiện khác nhau và những nước khác có thể điều chỉnh chính sách. Tuy nhiên, Rheinland cho thấy phản ứng chia rẽ làm một cuộc đánh cược trông ít nguy hiểm hơn sau mỗi lần thành công. Câu hỏi có thể ngăn chặn không vì thế nên được trả lời theo mức độ: có những cơ hội gây sức ép đáng kể đã không được sử dụng; không có bằng chứng cho phép bảo đảm một tương lai duy nhất nếu chúng được sử dụng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. The British response to the German re-occupation of the Rhineland — The National Archives, Anh
  2. Treaty of mutual guaranty, Locarno, 16 October 1925 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  3. FRUS 1936: Legal assessment of Germany’s Rhineland action — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  4. FRUS 1936: Proposals following the Rhineland crisis — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ