NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 06
Hiệp ước Locarno đã hứa hẹn điều gì và vì sao tan vỡ?
Locarno hứa biến hòa giải Đức–Pháp thành một hệ thống an ninh có bảo đảm, nhưng chỉ bảo vệ chắc chắn một phần bản đồ châu Âu. Nó tan vỡ không vì mọi nhà ngoại giao năm 1925 đều ngây thơ, mà vì những cam kết khu vực, quyền lợi khác nhau và ý chí thi hành ngày càng xa nhau khi Hitler quyết định phá luật.

Gustav Stresemann, Austen Chamberlain và Aristide Briand tại thương lượng Locarno, tháng 10/1925. Theo chú giải lưu trữ đã hiệu đính, ảnh thuộc năm 1925, không phải 1926.
Tác giả/cơ quan: Nhiếp ảnh gia chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 183-R03618 / CC BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 16/10/1925
- Các văn kiện được thỏa thuận tại Locarno.
- 1/12/1925
- Ký chính thức tại London.
- 1926
- Đức gia nhập Hội Quốc Liên; hệ thống Locarno có hiệu lực.
- 7/3/1936
- Đức tái quân sự hóa Rheinland và bác bỏ ràng buộc Locarno.
Năm 1925: phải làm gì sau những biện pháp cưỡng chế?
Bài toán của các nhà ngoại giao không phải lựa chọn giữa một nền hòa bình hoàn hảo và chiến tranh đã biết trước. Họ đứng trước một nước Đức bất mãn, một nước Pháp lo bị tiến công trở lại và một nước Anh không muốn mỗi tranh chấp trên lục địa kéo mình vào chiến tranh. Thỏa thuận có giá trị nếu làm cho những nhu cầu ấy cùng tồn tại. Đó là lý do Locarno cần được đọc như một nỗ lực xây dựng luật chơi, chứ không chỉ như màn dạo đầu của thất bại mười năm sau.
Gustav Stresemann muốn nước Đức thoát khỏi vị trí bị cô lập và giành khả năng sửa đổi trật tự bằng thương lượng. Aristide Briand cần một bảo đảm an ninh mà Pháp không phải tự mình duy trì bằng sức mạnh. Ngoại trưởng Anh Austen Chamberlain tìm một cam kết có giới hạn, phù hợp với lợi ích Anh. Ông là anh cùng cha khác mẹ của Neville Chamberlain, người đứng đầu chính phủ Anh tại Munich sau này; nhầm hai người sẽ xóa mất sự khác nhau giữa hai thời điểm ngoại giao.
Hiệp ước không phải một lời thề mơ hồ
Hội nghị diễn ra từ ngày 5 đến 16/10/1925. Các văn kiện được thỏa thuận tại Locarno rồi ký chính thức tại London ngày 1/12. Trung tâm của hệ thống là hiệp ước bảo đảm giữa Đức, Pháp, Bỉ, Anh và Italy. Đức chấp nhận biên giới với Pháp và Bỉ, còn vùng Rheinland tiếp tục bị phi quân sự hóa. Anh và Italy giữ vai trò bảo đảm. Những quy định ấy nhằm thay thế nỗi lo về ý định bằng nghĩa vụ pháp lý có thể viện dẫn khi khủng hoảng xảy ra.
Văn bản cũng quy định cách đưa tranh chấp ra trọng tài, hòa giải và Hội đồng Hội Quốc Liên. Điều 4 dự liệu việc xác định vi phạm và trợ giúp nước bị đe dọa; trường hợp xâm lược rõ ràng có những nghĩa vụ khẩn cấp. Vì thế, nói Locarno chỉ có những lời đẹp đẽ là không chính xác. Vấn đề nằm ở bước chuyển từ việc có nghĩa vụ đến việc các chính phủ thống nhất rằng nghĩa vụ đã phát sinh. Một cuộc khủng hoảng có thể bắt đầu bằng tranh cãi pháp lý trước khi trở thành quyết định sử dụng lực lượng.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Hai cấp độ an ninh trên cùng một bản đồ
Điểm bất đối xứng quan trọng nhất là phía tây và phía đông không nhận cùng loại bảo đảm. Biên giới Đức–Pháp và Đức–Bỉ được đặt dưới cơ chế bảo vệ của các cường quốc. Với Ba Lan và Tiệp Khắc, có những thỏa thuận trọng tài nhưng không có một bản sao của bảo đảm phía tây. Điều đó không cho Đức quyền gây chiến ở phía đông. Nó có nghĩa là những nước ở phía đông không nhận được cùng mức cam kết trực tiếp từ London và Rome khi phải đối diện sức ép của Berlin.
Từ góc nhìn Stresemann, chấp nhận hiện trạng ở phía tây có thể cải thiện vị thế Đức mà không từ bỏ mọi đòi hỏi sửa đổi phía đông. Từ góc nhìn Ba Lan, một nền hòa bình được chia thành vùng có bảo đảm mạnh và vùng có bảo đảm yếu làm nảy sinh bất an. Đây là phân tích về cấu trúc khuyến khích, không phải kết luận rằng các bên bí mật thống nhất cho Đức xâm lược về phía đông. Chính khoảng cách giữa nghĩa vụ hòa bình chung và cam kết hỗ trợ cụ thể mới là điều cần theo dõi.
Hòa giải đã đem lại một thành quả có thật
Đức gia nhập Hội Quốc Liên năm 1926. Sự kiện này không chỉ thay đổi nghi thức ngoại giao: một nước từng bị đặt ở vị trí bên ngoài trật tự được đưa vào nơi thảo luận và bảo vệ trật tự đó. Những chính khách theo đuổi hợp tác có thêm căn cứ để nói rằng thương lượng đem lại kết quả. Việc Briand và Stresemann được trao Nobel Hòa bình phản ánh một kỳ vọng đương thời có cơ sở, dù giải thưởng không phải chứng chỉ bảo đảm tương lai.
Nếu bỏ qua giai đoạn hợp tác, lịch sử sẽ biến thành một đường thẳng từ Versailles đến chiến tranh. Trên thực tế, Locarno cho thấy sửa đổi vị thế quốc gia và chấp nhận giới hạn pháp lý từng có thể đi cùng nhau. Nhưng thành công này phụ thuộc vào những liên minh chính trị trong nước. Chính phủ phải bảo vệ thỏa hiệp trước những người coi mọi sự nhượng bộ là phản bội. Một thỏa thuận quốc tế vì vậy cần cả chữ ký đối ngoại và khả năng duy trì sự ủng hộ ở bên trong, qua nhiều cuộc bầu cử và những thay đổi lãnh đạo.
Điều gì đã làm cơ chế bảo đảm yếu đi?
Locarno không lập ra một quyền lực đứng trên các quốc gia với lực lượng riêng có thể tự động xử lý vi phạm. Anh, Pháp và Italy vẫn quyết định bằng chính bộ máy chính trị của mình. Mỗi bên phải cân nhắc ngân sách, dư luận, đồng minh và nguy cơ leo thang. Điều 9 còn cho thấy phạm vi cam kết có giới hạn: các Dominion của Anh và Ấn Độ không tự động bị ràng buộc nếu chính phủ liên quan chưa chấp nhận. Nền bảo đảm mang hình thức quốc tế, nhưng nguồn sức mạnh của nó vẫn nằm trong lựa chọn quốc gia.
Sau cái chết của Stresemann năm 1929 và trong Đại khủng hoảng, môi trường chính trị dành cho hòa giải trở nên bất lợi hơn. Tuy vậy, khó khăn kinh tế không tự sửa lời văn hiệp ước hay tự đưa quân vào Rheinland. Bước ngoặt đòi hỏi một chính quyền sẵn sàng dùng vi phạm để thay đổi hiện trạng. Hitler khác những nhà thương lượng Weimar ở chỗ không chỉ tìm một thỏa hiệp thuận lợi hơn; chế độ của ông chuẩn bị chiến tranh và bành trướng. Phân biệt hai con đường ấy giúp giữ trách nhiệm quyết định ở đúng chủ thể.
Rheinland 1936: lúc lời hứa phải biến thành hành động
Ngày 7/3/1936, Đức đưa quân vào vùng phi quân sự Rheinland và tuyên bố không còn bị Locarno ràng buộc. Berlin viện dẫn hiệp ước Pháp–Liên Xô để biện minh. Đó là lập luận của bên vi phạm, không phải một kết luận pháp lý được mọi bên thừa nhận. Hội đồng Hội Quốc Liên xác định vi phạm trong tháng 3. Nhưng xác định điều khoản bị phá bỏ chưa giải đáp được câu hỏi ai sẽ làm gì ngay hôm sau. Pháp muốn sự ủng hộ của Anh; Anh không muốn trượt vào một cuộc chiến vì cách xử lý vùng đất thuộc Đức.
Locarno thất bại tại điểm nối giữa luật và quyết định chính trị. Nếu phản ứng chỉ dừng ở phản đối mà không làm thay đổi tính toán chi phí của Berlin, kẻ vi phạm giữ được thành quả. Ngược lại, một biện pháp cưỡng chế cũng cần thống nhất mục tiêu: buộc rút quân, khôi phục cơ chế thương lượng hay thay đổi chế độ? Không có câu trả lời chung thì cùng một lời đe dọa có thể được đồng minh hiểu khác nhau. Phân tích này giải thích sự khó khăn của răn đe mà không biến hành động của Hitler thành điều tất yếu.
Một hiệp ước tốt hơn có ngăn được chiến tranh không?
Đây là câu hỏi phản thực tế. Có thể lập luận rằng bảo đảm phía đông rõ hơn và một cơ chế ứng phó thống nhất sẽ làm việc thử giới hạn trở nên nguy hiểm hơn đối với Đức. Nhưng bảo đảm chỉ có ý nghĩa nếu các nước sẵn sàng cung cấp lực lượng và chấp nhận rủi ro. Mở rộng một lời hứa mà không mở rộng khả năng thực hiện có thể làm tăng khoảng cách giữa điều tuyên bố và điều đối thủ tin. Không thể chứng minh rằng thêm một điều khoản vào năm 1925 chắc chắn xóa được mọi khủng hoảng sau đó.
Giá trị lâu dài của Locarno nằm ở cả thành tựu lẫn giới hạn. Hòa giải từng giúp một cường quốc trở lại hệ thống; nó không đủ bảo vệ hệ thống khi lãnh đạo mới cố ý phá vỡ và các nước bảo đảm không thống nhất cách đáp trả. Câu hỏi đáng mang theo không phải chỉ là có nên ký hiệp ước, mà là những ai được bảo vệ, dấu hiệu nào kích hoạt trợ giúp và sức mạnh nào làm lời hứa đáng tin. Đó là nơi ngoại giao hòa bình gặp bài toán quyền lực.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Treaty of mutual guaranty, Locarno, 16 October 1925 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
- Die Konferenz von Locarno 1925 — Deutsches Historisches Museum
- Nobel Peace Prize 1925: Presentation Speech — Nobel Prize
- The British response to the German re-occupation of the Rhineland — The National Archives, Anh
- Nobel Peace Prize 1926: Aristide Briand and Gustav Stresemann — The Norwegian Nobel Committee