BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 01

Hòa ước Versailles: Vì sao hòa bình năm 1919 gieo mầm chiến tranh mới?

Hòa ước Versailles tạo ra bất mãn, tranh chấp và một cơ chế an ninh thiếu vững chắc; nhưng nó không tự động sinh ra Thế chiến II. Muốn hiểu con đường từ năm 1919 đến năm 1939, phải theo dõi cả những thỏa hiệp có thể thực hiện, những cơ hội đã tồn tại và các quyết định chủ động phá bỏ hòa bình của chính quyền Hitler.

Các phái đoàn tại lễ ký Hòa ước Versailles trong Phòng Gương năm 1919

Các phái đoàn tại lễ ký Hòa ước Versailles trong Phòng Gương ngày 28/6/1919.

Helen Johns Kirtland và Lucian Swift Kirtland (theo mô tả tệp Commons) / US National Archives / Wikimedia Commons Ảnh được thu nhỏ và chuyển WebP. · Nguồn: US National Archives / Wikimedia Commons · Public domain — ảnh xuất bản tại Hoa Kỳ trước 1931

Những mốc cần đặt cạnh nhau

28/6/1919
Hòa ước Versailles được ký.
1921
Mức bồi thường được xác định riêng sau hòa ước.
1926
Đức gia nhập Hội Quốc Liên.
30/1/1933
Hitler được bổ nhiệm làm thủ tướng Đức.
1/9/1939
Đức xâm lược Ba Lan.

Một hòa ước, nhiều mục tiêu không thể hoàn toàn dung hòa

Ngày 28/6/1919, các đại diện đặt bút ký tại Versailles trong một châu Âu vừa trải qua tổn thất con người và vật chất khổng lồ. Người thắng trận không chỉ phân chia chiến lợi phẩm: họ phải trả lời câu hỏi làm thế nào ngăn Đức tái diễn một cuộc tiến công. Tuy nhiên, an ninh của Pháp, cân bằng quyền lực mà Anh mong muốn và trật tự quốc tế dựa trên quy tắc của Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson không phải cùng một chương trình. Một giải pháp thỏa mãn tuyệt đối bên này có thể khiến bên khác thấy nguy hiểm.

Georges Clemenceau nhìn nước Đức qua vị trí địa lý của Pháp: biên giới chung và nguy cơ xâm lược không biến mất khi súng im tiếng. David Lloyd George đồng thời cần trấn an cử tri Anh và tránh một lục địa quá mất cân bằng. Wilson coi Hội Quốc Liên là cách đưa tranh chấp vào thể chế thay vì chiến trường. Bởi vậy, văn kiện cuối cùng là một tập hợp thỏa hiệp. Đọc nó như bản thiết kế thống nhất của một âm mưu duy nhất sẽ bỏ qua sự khác biệt ngay trong phe thắng trận.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Các ràng buộc đã làm thay đổi vị thế nước Đức ra sao?

Đức mất lãnh thổ, thuộc địa và bị áp đặt các hạn chế quân sự. Những điều khoản ấy vừa có ý nghĩa thực tế vừa có sức nặng biểu tượng. Về thực tế, chúng làm thay đổi nguồn lực, biên giới và quyền triển khai lực lượng. Về biểu tượng, giới dân tộc chủ nghĩa có thể trình bày hòa ước như bằng chứng rằng quốc gia bị làm nhục. Hai tầng tác động không giống nhau: một biện pháp an ninh có thể hữu dụng về quân sự nhưng đồng thời trở thành nguyên liệu cho huy động chính trị chống trật tự mới.

Điều 231 được đặt trong phần bồi thường để xác lập trách nhiệm đối với thiệt hại chiến tranh. Trong đời sống chính trị Đức, nó thường được tiếp nhận rộng hơn như một phán quyết sỉ nhục cả dân tộc. Cần phân biệt nội dung pháp lý của văn bản với cách các lực lượng chính trị diễn giải nó. Số tiền bồi thường nổi tiếng 132 tỷ mark vàng được xác định năm 1921, không phải một con số đã được ghi đầy đủ trong lễ ký tháng 6/1919. Sự phân biệt này giúp tránh gộp nhiều giai đoạn thành một khoảnh khắc duy nhất.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Sai lệch nguy hiểm: ghét Versailles không đồng nghĩa ủng hộ Hitler

Phản đối hòa ước là một lập trường rộng trong xã hội Đức, vượt xa phạm vi Quốc xã. Các chính khách cộng hòa cũng muốn sửa đổi những điều khoản họ cho là bất lợi. Vì vậy, không thể lấy mức độ bất mãn để suy thẳng ra tất yếu độc tài. Câu hỏi đáng nghiên cứu hơn là ai giành được quyền định nghĩa sự bất mãn đó. Khi một lực lượng biến thất bại thành câu chuyện về phản bội từ bên trong, họ có thể công kích đồng thời đối thủ chính trị, nhóm thiểu số và chính tính hợp pháp của nền cộng hòa.

Tuyên truyền Quốc xã nối những vấn đề rất khác nhau thành một lời giải thích đơn giản: quốc gia chỉ phục hồi khi loại bỏ kẻ thù và trao quyền cho một lãnh tụ. Đó là một hành động chính trị có chủ đích, không phải phản ứng tự nhiên của mọi người Đức. Việc Hitler trở thành thủ tướng tháng 1/1933 còn đòi hỏi khủng hoảng kinh tế, bế tắc nghị viện và lựa chọn của giới tinh hoa bảo thủ. Versailles tạo ra ngôn ngữ huy động; những người sử dụng ngôn ngữ ấy vẫn phải chịu trách nhiệm về mục tiêu và phương pháp của mình.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Vì sao trật tự mới vừa nghiêm khắc vừa thiếu sức cưỡng chế?

Một hòa ước không tự thi hành. Nó cần các nước bảo vệ thống nhất được khi nào trừng phạt vi phạm, bằng công cụ nào và ai trả giá. Khi Mỹ không gia nhập Hội Quốc Liên, một thành tố quan trọng trong ý tưởng an ninh của Wilson bị thiếu. Anh và Pháp cũng không luôn nhìn cùng một hành động của Đức theo cùng một cách: với Paris đó có thể là nguy cơ trực tiếp, còn với London nó có thể là yêu cầu sửa đổi có thể thương lượng. Khoảng cách nhận thức làm suy yếu khả năng phát tín hiệu rõ ràng.

Từ đây xuất hiện một nghịch lý chiến lược. Nếu điều khoản gây bất mãn nhưng bên bảo vệ lại không sẵn lòng duy trì chúng, người muốn thay đổi hiện trạng có thể thử từng bước để đo ngưỡng phản ứng. Tuy nhiên, kết luận không phải càng trừng phạt càng có hòa bình. Trừng phạt quá mức mà thiếu con đường tái hội nhập cũng làm giảm tính chính danh. Một trật tự bền vững cần kết hợp giới hạn được bảo vệ với cơ chế sửa đổi hợp pháp; Versailles gặp khó ở chính sự kết hợp ấy.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5]

Những năm hợp tác bác bỏ câu chuyện chiến tranh đã được định sẵn

Khoảng cách hai mươi năm giữa hai cuộc chiến chứa những bước đi hợp tác thực sự. Đức gia nhập Hội Quốc Liên năm 1926; vấn đề bồi thường cũng được điều chỉnh qua thương lượng. Những diễn biến này có ý nghĩa phương pháp: nếu cùng một nền hòa ước từng cho phép sự ổn định tương đối và sự hội nhập ngoại giao, ta không thể coi văn bản năm 1919 là nguyên nhân đủ để giải thích kết cục năm 1939. Cần tìm những tác nhân đã làm cán cân thay đổi sau đó.

Đại khủng hoảng phá vỡ nhiều điều kiện kinh tế và chính trị từng giúp hợp tác có chỗ đứng. Khi thu nhập giảm, tín dụng co lại và niềm tin suy sụp, những thỏa hiệp từng được chấp nhận trở nên dễ bị công kích. Nhưng ngay cả trong khủng hoảng vẫn có những phương án khác nhau. Có người muốn điều chỉnh trật tự bằng đàm phán; Hitler theo đuổi bành trướng lãnh thổ và chiến tranh. Trộn hai mục tiêu đó vào khái niệm chung phục thù sẽ che khuất bước chuyển từ sửa đổi hòa ước sang phá hủy các quốc gia khác.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5] [6]

Có thể xây dựng một nền hòa bình khác vào năm 1919 không?

Đây là câu hỏi phản thực tế, không phải một sự kiện có thể kiểm chứng trực tiếp. Có thể lập luận rằng bảo đảm an ninh rõ hơn cho Pháp, tạo cơ chế sửa đổi đáng tin hơn và giảm sự đối lập giữa bồi thường với phục hồi kinh tế sẽ giúp hệ thống ổn định. Nhưng mỗi đề xuất đều gặp trở ngại: cử tri muốn bồi thường, ngân sách cần tái thiết, các quốc gia nhỏ muốn độc lập, còn những cường quốc không muốn trao quyền quyết định chiến tranh cho một tổ chức quốc tế. Phương án tốt trên giấy chưa chắc có liên minh chính trị để thực hiện.

Điều có thể nói chắc hơn là không lựa chọn nào miễn phí. Nới hạn chế Đức mà thiếu bảo đảm cho Pháp có thể làm Paris bất an; duy trì hạn chế mà không có cam kết thi hành làm luật mất uy tín. Vì vậy, việc tìm một điều khoản duy nhất để sửa và tuyên bố chiến tranh sẽ biến mất là không thuyết phục. Phân tích hợp lý phải chỉ ra chuỗi điều kiện: ai đồng ý, ai thực thi, cách xử lý vi phạm và cách duy trì sự ủng hộ trong nước khi chính phủ thay đổi.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [5]

Từ hoàn cảnh bất lợi đến quyết định gây chiến

Góc nhìn quan trọng nhất là phân biệt điều kiện nền với lựa chọn trực tiếp. Versailles để lại nhiều mâu thuẫn và tạo cơ hội cho tuyên truyền. Khủng hoảng kinh tế làm những mâu thuẫn ấy khó kiểm soát hơn. Sự bất nhất giữa các nước bảo vệ trật tự làm giảm sức răn đe. Nhưng các bước tái vũ trang, dùng đe dọa để giành lãnh thổ rồi xâm lược Ba Lan vẫn là những quyết định của chính quyền Đức Quốc xã. Bối cảnh giải thích vì sao một hành động trở nên khả thi; nó không biến hành động thành bắt buộc.

Bởi vậy, hòa bình năm 1919 gieo mầm chiến tranh mới nên được hiểu là một câu hỏi nghiên cứu, không phải lời tuyên án rằng hòa bình luôn chứa sẵn thất bại. Bài học lịch sử nằm ở năng lực biến kẻ bại trận thành thành viên của một trật tự có giới hạn, đồng thời bảo vệ các nước dễ bị tổn thương. Khi hội nhập, cưỡng chế và tính chính danh tách rời nhau, những nhà lãnh đạo sẵn sàng đánh cược có thêm khoảng trống. Năm 1939 là kết quả của cách khoảng trống ấy bị khai thác, chứ không chỉ của một chữ ký từ năm 1919.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. The Paris Peace Conference and the Treaty of Versailles — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  2. The Treaty of Versailles, hồ sơ FO 93/36/76 — The National Archives, Anh
  3. The Versailles Treaty, Part VIII, Article 231 — Yale Law School, Avalon Project
  4. Adolf Hitler and the Nazi Rise to Power, 1918–1933 — United States Holocaust Memorial Museum
  5. The League at Work — United Nations Office at Geneva
  6. The Great Depression — Federal Reserve History