BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 27

Tranh chấp biên giới sau Thế chiến I đã bị khai thác chính trị như thế nào?

Tranh chấp biên giới sau Thế chiến I bị khai thác bằng cách biến những bất mãn có thật thành bằng chứng rằng cả trật tự quốc tế phải bị phá bỏ. Chính quyền Hitler đặc biệt thành công trong việc nhập nhằng giữa bảo vệ người nói tiếng Đức, sửa đổi hòa ước và chinh phục nước khác. Nhưng ba mục tiêu ấy không giống nhau: quyền của một cộng đồng thiểu số không tự động trao cho nước láng giềng quyền đe dọa, chia cắt hay chiếm đóng quốc gia nơi cộng đồng đó sinh sống.

Hitler và Daladier tại Hội nghị Munich tháng 9 năm 1938

Hitler và Thủ tướng Pháp Édouard Daladier tại Hội nghị Munich, ngày 29/9/1938, trong cuộc khủng hoảng Sudetenland.

Tác giả/cơ quan: Heinrich Hoffmann. Bundesarchiv, Bild 183-1982-1020-502 / CC-BY-SA 3.0 / CC BY-SA 3.0 de; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 de

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1919
Versailles tổ chức lại lãnh thổ và quy chế của Danzig.
1934
Đức và Ba Lan ký hiệp ước không xâm phạm.
1935
Saar trưng cầu dân ý dưới giám sát quốc tế.
9/1938
Khủng hoảng Sudeten dẫn tới thỏa thuận Munich.
3/1939
Đức chiếm đóng vùng đất Séc.

Bản đồ mới không thể xóa ngay xã hội đa dân tộc

Khi các đế chế châu Âu tan rã, việc vẽ biên giới quốc gia không đồng nghĩa mọi dân cư đều được sắp vào một nhà nước cùng ngôn ngữ. Thành phố, đường sắt, vùng mỏ và làng xóm không phân bố theo những đường ranh gọn gàng. Một đường biên có thể đáp ứng yêu cầu an ninh của nước này nhưng làm gián đoạn đời sống kinh tế của nước khác. Bởi vậy, bất mãn về lãnh thổ không hoàn toàn là sản phẩm bịa đặt của tuyên truyền; nhiều vấn đề thực tế cần được giải quyết.

Điểm cần phân biệt là sự tồn tại của vấn đề với phương pháp xử lý. Hòa ước Versailles có những cơ chế trưng cầu dân ý và quy chế lãnh thổ đặc biệt, cho thấy thay đổi không nhất thiết chỉ diễn ra bằng chiến tranh. Danzig được tổ chức thành Thành phố Tự do, không đồng nghĩa với toàn bộ vùng hành lang giúp Ba Lan tiếp cận biển. Nếu gộp hai thực thể đó làm một, người đọc dễ tiếp nhận cách trình bày rằng chỉ cần trao một thành phố là mọi mâu thuẫn chiến lược sẽ biến mất. Thực tế, vấn đề chủ quyền, giao thông và an ninh không trùng khít với nhau.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Từ quyền của thiểu số đến yêu sách của một cường quốc

Quyền sử dụng ngôn ngữ, tham gia chính quyền hay được đối xử bình đẳng thuộc về người dân. Trong ngoại giao cưỡng bức, những quyền ấy có thể bị thay thế bằng một câu hỏi khác: lãnh thổ này phải thuộc về nước nào? Sự chuyển đổi có lợi cho chính quyền muốn bành trướng, bởi nó biến một tranh chấp có nhiều phương án giải quyết thành lựa chọn nhị phân giữa nhượng đất và chiến tranh. Các nhượng bộ về hành chính khi ấy dễ bị bác bỏ vì không đáp ứng mục tiêu lãnh thổ thực sự.

Trong khủng hoảng Sudeten năm 1938, Berlin sử dụng vấn đề người Đức ở Tiệp Khắc như một đòn bẩy đối ngoại. Lịch sử không cho phép coi mọi người nói tiếng Đức ở đó là một khối thống nhất hay mọi khiếu nại đều giả tạo. Tuy nhiên, điều đó cũng không làm mất vai trò của tổ chức chính trị, áp lực tuyên truyền và đe dọa quân sự từ nước ngoài. Muốn đánh giá một yêu sách, cần hỏi ai đặt điều kiện, ai có quyền chấp nhận thỏa hiệp và ai hưởng lợi nếu đàm phán thất bại. Cộng đồng được tuyên bố là cần bảo vệ có thể đồng thời bị biến thành công cụ cho mục tiêu lớn hơn.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Tuyên truyền chọn lúc làm nóng, chọn lúc làm nguội

Một dấu hiệu quan trọng của sự khai thác chính trị là tính chọn lọc. Quan hệ Đức–Ba Lan không phải lúc nào cũng được mô tả như một cuộc đối đầu không thể hòa giải. Hiệp ước không xâm phạm năm 1934 phục vụ nhu cầu ngoại giao của cả hai chính phủ. Bảo tàng Lịch sử Đức ghi nhận báo chí Đức từng được chỉ đạo ngừng đưa tin theo hướng công kích việc đối xử với người Đức ở Ba Lan. Nghĩa là mức độ ồn ào của một vấn đề không đơn thuần phản ánh mức độ nghiêm trọng của nó trên thực địa.

Từ đó có thể rút ra một nhận định phân tích: chính quyền kiểm soát thông tin có thể điều chỉnh nhiệt độ tranh chấp để phục vụ thời điểm chiến lược. Khi cần giảm cô lập, họ hạ giọng; khi cần gây sức ép, họ tập trung sự chú ý vào cùng một đường biên. Đây không phải bằng chứng rằng mọi sự kiện tại biên giới đều được dàn dựng. Nó cho thấy người đọc phải kiểm tra cả bối cảnh lựa chọn thông tin: sự việc nào được nhắc đi nhắc lại, sự việc nào bị bỏ qua, và vì sao ngôn ngữ hòa giải có thể biến thành ngôn ngữ khẩn cấp trong một thời gian ngắn.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Sudetenland: nhượng một vùng đất làm đổi cả thế phòng thủ

Đối với Anh và Pháp, việc đáp ứng yêu sách dân tộc có vẻ là một cách tháo ngòi khủng hoảng. Đối với Tiệp Khắc, đây còn là mất lãnh thổ biên giới và thay đổi khả năng tự vệ. Vì vậy, cùng một thỏa thuận có thể được diễn giải là giải quyết bất công ở thủ đô này, nhưng là làm suy yếu nền tảng tồn tại quốc gia ở thủ đô khác. Chính sự chênh lệch ấy tạo ra khoảng trống để ngoại giao cưỡng bức hoạt động: các bên trả giá và các bên ký quyết định không hoàn toàn trùng nhau.

Munich cũng đặt ra câu hỏi về chủ thể có quyền quyết định. Nếu vận mệnh một nước nhỏ được xử lý chủ yếu qua thương lượng giữa các cường quốc, việc tránh chiến tranh trước mắt có thể làm suy yếu niềm tin vào các cam kết lâu dài. Đây là hệ quả chính trị của cách ra quyết định, không chỉ của đường biên cuối cùng. Khi bảo đảm an ninh trở nên có điều kiện theo áp lực bên ngoài, những quốc gia khác có lý do nghi ngờ rằng mình sẽ được bảo vệ lúc khủng hoảng tới. Một thắng lợi lãnh thổ không cần nổ súng vì thế vẫn có thể làm môi trường an ninh nguy hiểm hơn.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Saar và Praha cho thấy không phải mọi thay đổi đều giống nhau

Năm 1935, cuộc trưng cầu ở Saar diễn ra dưới sự giám sát quốc tế trước khi vùng này trở về Đức. Hội Quốc Liên từng quản lý lãnh thổ và tổ chức lực lượng quốc tế để giữ trật tự trong quá trình bỏ phiếu. Trường hợp ấy không chứng minh hệ thống hoàn hảo, nhưng chứng minh từng có con đường thay đổi tình trạng lãnh thổ bằng thủ tục được thừa nhận. Nó giúp tránh cách kể rằng trật tự hậu chiến tuyệt đối không cho phép sửa đổi và vì vậy chiến tranh là lối thoát duy nhất.

Ngược lại, việc Đức chiếm đóng vùng đất Séc tháng 3/1939 vượt khỏi lập luận gom người Đức về cùng một quốc gia. So sánh Saar, Sudetenland và Praha làm lộ sự khác nhau giữa quy trình có giám sát, nhượng bộ dưới đe dọa và chiếm đóng. Một bài học phương pháp là không đánh giá sự kiện chỉ bằng kết quả bản đồ. Cần nhìn vào quyền tham gia của dân cư, sức ép quân sự, điều kiện thương lượng và giới hạn được cam kết. Nếu bỏ những yếu tố đó, mọi hành động có thể bị hòa tan trong một thuật ngữ trung tính như điều chỉnh biên giới, che khuất trách nhiệm của bên chủ động dùng vũ lực.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Có lựa chọn nào ngoài giữ nguyên tất cả hoặc nhượng bộ tất cả?

Đây là một câu hỏi về phương án lịch sử, không có đáp án chắc chắn bằng một giả định đơn giản. Bảo vệ quyền thiểu số, trọng tài quốc tế, điều chỉnh giao thông hay thay đổi có giám sát đều là những loại công cụ khác với sáp nhập. Khó khăn nằm ở việc bên yêu sách có thực sự muốn một giải pháp hạn chế hay đang dùng tranh chấp để đạt vị thế thống trị. Một cơ chế thương lượng chỉ hoạt động khi các bên chấp nhận rằng đạt thỏa thuận cũng có nghĩa phải dừng ở một giới hạn.

Răn đe cũng cần được thiết kế cho mục tiêu cụ thể. Tuyên bố chung về hòa bình không đủ nếu không ai biết phản ứng sẽ là gì khi thỏa thuận bị phá vỡ. Tuy vậy, tăng sức ép luôn mang nguy cơ leo thang, và các chính phủ phải tính tới công chúng, ngân sách, đồng minh cũng như mức sẵn sàng quân sự. Vì thế, không thể kết luận chỉ cần giải quyết tốt một vấn đề dân tộc là toàn bộ chiến tranh sẽ được ngăn chặn. Điều hợp lý hơn là nhận diện những biện pháp có thể làm giảm khả năng một cường quốc sử dụng người dân thiểu số làm giấy phép mở rộng quyền lực.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Vấn đề biên giới không tự quyết định ai sẽ gây chiến

Những bất mãn về lãnh thổ là điều kiện để các lực lượng chính trị vận động, nhưng không phải mệnh lệnh buộc chính phủ phải xâm lược. Một bên có thể theo đuổi sửa đổi bằng hiệp định; bên khác có thể dùng yêu sách giới hạn để thăm dò phản ứng rồi nâng mục tiêu. Chính sách đối ngoại Quốc xã thuộc trường hợp thứ hai: tham vọng của Hitler vượt quá việc khôi phục đường biên cũ. Nhận diện sự khác biệt này quan trọng hơn việc tìm một tấm bản đồ được cho là hoàn toàn công bằng cho mọi dân tộc.

Câu hỏi nghiên cứu nổi bật là khi nào bảo vệ đồng bào trở thành công cụ phủ nhận chủ quyền của người khác. Để trả lời, cần kiểm tra sự tương xứng giữa yêu sách công khai và hành động, giữa quyền cá nhân được nêu ra với quyền lực nhà nước thực tế được mở rộng. Nếu một thỏa thuận liên tục dẫn tới yêu sách mới, vấn đề không chỉ nằm ở điều khoản chưa đủ hào phóng. Nó còn nằm ở mục tiêu không có điểm dừng. Thế chiến II xuất hiện từ những lựa chọn sử dụng các tranh chấp đó, không phải từ sự tồn tại tự thân của mọi cộng đồng thiểu số bên ngoài biên giới quốc gia.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. USHMM — Treaty of Versailles — United States Holocaust Memorial Museum
  2. Deutsches Historisches Museum — Die NS-Außenpolitik — Deutsches Historisches Museum
  3. USHMM — German Prewar Expansion — United States Holocaust Memorial Museum
  4. UN Geneva — The League at Work — United Nations Office at Geneva