NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 26
Hành lang Ba Lan và Danzig: Vì sao trở thành điểm nóng châu Âu?
“Hành lang Danzig” là cách gọi dễ gây nhầm: Thành phố Tự do Danzig và Hành lang Ba Lan là hai thực thể khác nhau. Danzig nằm dưới sự bảo hộ của Hội Quốc Liên, gắn với các quyền đặc biệt của Ba Lan; hành lang là lãnh thổ Ba Lan nối nước này với biển Baltic và ngăn Đông Phổ liền đất với phần còn lại của Đức. Khủng hoảng năm 1939 bùng lên khi Berlin kết hợp yêu sách sáp nhập thành phố với đòi hỏi quá cảnh có tính ngoài chủ quyền Ba Lan.

Vị trí Thành phố Tự do Danzig được tô xanh và khoanh tròn. Bản đồ tái dựng của Alphathon năm 2011 mô tả châu Âu khoảng năm 1930; không đồng nhất Danzig với Hành lang Ba Lan.
Tác giả/cơ quan: Alphathon; bản đồ nền của maix. Alphathon, dựa trên Blank_map_of_Europe.svg của maix / CC BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1919
- Versailles xác lập Danzig theo quy chế thành phố tự do, gắn với quyền của Ba Lan.
- 26/3/1939
- Warsaw nêu phản đề nghị về quy chế Danzig và tạo thuận lợi quá cảnh.
- 31/3/1939
- Anh công bố bảo đảm cho Ba Lan.
- 5/5/1939
- Ba Lan gửi bản ghi nhớ chính thức phản bác lập trường Đức.
- 10/7/1939
- Chamberlain trình bày lập trường về Danzig trước Quốc hội.
- 1–3/9/1939
- Đức xâm lược Ba Lan; Anh và Pháp tuyên chiến với Đức.
Cần sửa bản đồ trong đầu trước khi phân tích cuộc khủng hoảng
Danzig, ngày nay là Gdańsk, là một thành phố cảng có phần lớn cư dân nói tiếng Đức trước chiến tranh. Sau Versailles năm 1919, thành phố không được sáp nhập vào Ba Lan như một tỉnh thông thường mà mang quy chế thành phố tự do. Trong khi đó, dải đất thường được gọi Hành lang Ba Lan thuộc chủ quyền Ba Lan và bảo đảm lối ra Baltic. Hai khu vực liên quan chặt chẽ về giao thông và kinh tế, nhưng khác về quy chế. Gộp chúng thành một dải lãnh thổ duy nhất sẽ làm người đọc hiểu sai cả yêu sách của Đức lẫn những quyền Warsaw muốn giữ.
Có thể hình dung mà không cần một bản đồ phức tạp: phần lớn nước Đức nằm về phía tây; Đông Phổ nằm tách ra ở phía đông; giữa hai phần là đất Ba Lan dẫn ra biển; Danzig là cảng ở khu vực cửa sông Vistula. Mỗi đường nối trên sơ đồ hàm chứa một câu hỏi khác nhau. Nối Đức với Đông Phổ là vấn đề quá cảnh; nối Ba Lan với biển là vấn đề kinh tế và an ninh; ai quản lý Danzig lại là vấn đề quy chế quốc tế. Phân tích tốt phải giữ ba câu hỏi ấy riêng trước khi xem chúng bị kết hợp về chính trị thế nào.
Vì sao một thành phố Đức về dân cư lại gắn với quyền của Ba Lan?
Trật tự sau Thế chiến I phải giải quyết những mục tiêu không hoàn toàn trùng nhau: đặc điểm dân cư, quyền tiếp cận biển của nhà nước Ba Lan và nguy cơ một cường quốc kiểm soát tuyến thương mại của nước khác. Quy chế Danzig là một giải pháp thỏa hiệp cho bài toán ấy, không phải sự xác nhận rằng mọi người đều hài lòng. USHMM mô tả thành phố nằm dưới bảo hộ Hội Quốc Liên với những quan hệ hành chính đặc biệt cùng Ba Lan. Vì thế, cần tránh hai cách nói đều sai: Danzig hoàn toàn chỉ là một thành phố Ba Lan, hoặc Ba Lan không có quyền lợi hợp pháp nào ở đó.
Trong phát biểu tại Quốc hội Anh ngày 10/7/1939, Chamberlain nhấn mạnh quan hệ giữa cảng, sông Vistula và lợi ích kinh tế của Ba Lan. Đây là lập trường chính thức của London trong khủng hoảng, không phải lời giải thích trung lập cho mọi vấn đề dân tộc. Nhưng nó chỉ ra vì sao chuyện không thể thu gọn thành đa số cư dân nói ngôn ngữ nào. Một chính quyền kiểm soát cảng có thể gây sức ép vượt xa ranh giới thành phố. Đối với Warsaw, vấn đề là ai có thể biến quan hệ thương mại thành quyền ép nước láng giềng nhượng bộ.
Quyền quá cảnh khác quyền kiểm soát một dải lãnh thổ
Berlin yêu cầu đưa Danzig vào Đức và có các tuyến giao thông ngoài quyền chủ quyền thông thường của Ba Lan qua hành lang. Điểm mấu chốt không chỉ là có được đi từ phần này sang phần kia của nước Đức hay không. Một nước có thể cho phép người và hàng hóa quá cảnh mà không từ bỏ quyền kiểm soát lãnh thổ. Ngược lại, một chế độ ngoài chủ quyền tạo câu hỏi về cảnh sát, thủ tục, tranh chấp và khả năng sử dụng tuyến đường vào mục đích gây sức ép. Vì vậy, coi đây chỉ là yêu cầu xây một con đường sẽ bỏ qua phần chính trị quan trọng nhất.
Bản ghi nhớ Ba Lan ngày 5/5/1939 cho biết Warsaw từng đề nghị tạo thuận lợi cho quá cảnh đường sắt và đường bộ nhưng giữ chủ quyền trên dải đất đi qua. Văn bản cũng nêu phương án cùng bảo đảm tính riêng biệt của thành phố tự do. Đó là bằng chứng rằng có sự phân biệt giữa từ chối thương lượng và từ chối những điều kiện cụ thể. Tuy nhiên, đây là hồ sơ do một bên trình bày để bảo vệ lập trường của mình. Người đọc cần so sánh nội dung đề xuất với diễn biến, thay vì lấy giọng điệu hòa giải của bất kỳ văn kiện nào làm bằng chứng đủ về ý định cuối cùng.
Sau Praha, một yêu sách có vẻ giới hạn không còn được đọc như trước
Việc Đức chiếm các vùng đất Czech tháng 3/1939 làm suy sụp lập luận rằng Hitler chỉ muốn thống nhất những cộng đồng người Đức. Khi một cam kết trước đó không được giữ, bên bị yêu cầu nhượng bộ phải tính đến khả năng nhượng một lần sẽ dẫn tới một yêu cầu tiếp theo. Đây là vấn đề độ tin cậy, khác với việc một điều chỉnh biên giới có thể hợp lý hay không trong điều kiện khác. Một đề xuất giống nhau về câu chữ có thể mang ý nghĩa chiến lược khác hẳn khi người đưa ra vừa phá bỏ giới hạn mà họ từng tuyên bố.
Hansard tháng 7/1939 cho thấy London lo ngại cả một thay đổi được áp đặt từ bên ngoài lẫn một sự đã rồi được dàn dựng trong thành phố. Nỗi lo ấy làm rõ kỹ thuật gây sức ép: thay đổi thực tế trước, rồi yêu cầu các nước khác chấp nhận để tránh chiến tranh. Đối với Ba Lan, chống lại một bước nhỏ có thể bị lên án là làm căng thẳng; chấp nhận nó có thể khiến vị thế phòng thủ yếu hơn ở bước tiếp theo. Đó là thế khó có thật của cưỡng bức ngoại giao, nhưng không có nghĩa bên dùng cưỡng bức được miễn trách nhiệm vì đối phương không thuận theo.
Anh bảo đảm điều gì khi vấn đề Danzig nóng lên?
Trong phát biểu ngày 10/7, Chamberlain liên hệ vấn đề với độc lập Ba Lan, không coi đó chỉ là tranh chấp địa phương về quyền của cư dân thành phố. Ông cũng chỉ ra sự phản đối của Warsaw với yêu sách Đức đã có trước bảo đảm của Anh ngày 31/3. Chi tiết thứ tự này quan trọng: nó phản bác cách giải thích đơn giản rằng London tạo ra toàn bộ sự chống đối bằng cách khích lệ Ba Lan. Tuy nhiên, phát biểu trước Quốc hội đồng thời là hành vi phát tín hiệu răn đe; cần đọc nó như thông điệp chính trị có đối tượng, chứ không phải lời tiên đoán rằng răn đe chắc chắn thành công.
Một bảo đảm chỉ có ích nếu Berlin tin rằng chiếm ưu thế cục bộ sẽ kéo theo chi phí rộng hơn không chấp nhận được. Nhưng bên gây sức ép có thể nghĩ rằng đối thủ chỉ đang giữ thể diện hoặc sẽ tìm một thỏa hiệp cuối cùng. Ở đây, công bố rõ ý chí và chuẩn bị hành động phải hỗ trợ lẫn nhau. Nếu thông điệp không đáng tin, nó khó ngăn được tấn công; nếu thông điệp được giữ bằng tuyên chiến nhưng không cứu kịp nước được bảo vệ, kết quả vẫn bi thảm. Khủng hoảng Danzig cho thấy khoảng cách giữa một cam kết chính trị và an ninh thực tế của nước nằm ở tuyến đầu.
Liệu một thỏa hiệp về cảng và đường sá có ngăn được chiến tranh?
Đó là câu hỏi phản thực tế cần nêu rõ điều kiện. Thỏa hiệp kỹ thuật có thể giải quyết tranh chấp khi các bên cùng muốn giữ quan hệ hòa bình và chấp nhận giới hạn. Nếu một bên coi tranh chấp là công cụ để làm nước khác lệ thuộc, nhượng bộ kỹ thuật chưa chắc chạm tới nguyên nhân chính. Muốn khẳng định đổi Danzig lấy hòa bình sẽ thành công, phải chứng minh Hitler sẵn sàng dừng yêu sách và chấp nhận một Ba Lan có chính sách đối ngoại độc lập. Chỉ viện dẫn đa số dân cư Đức trong thành phố không đáp ứng được yêu cầu chứng minh ấy.
Ở chiều ngược lại, không nên cho rằng mọi chi tiết quy chế đều không đáng thương lượng vì chiến tranh cuối cùng đã xảy ra. Quyền quá cảnh, lợi ích cảng và bảo đảm dân cư vẫn là những vấn đề thực có thể nghiên cứu. Bài học nằm ở phân biệt thương lượng với tối hậu thư: hai bên có quyền đề xuất thay đổi, kiểm tra sự có đi có lại và bác điều kiện xâm phạm chủ quyền hay không? Văn bản Ba Lan tháng 5 cung cấp tư liệu để đặt câu hỏi đó, còn những hành động sau cùng của Đức cho thấy chiến tranh đã vượt rất xa một giải pháp giao thông.
Danzig là điểm nóng, không phải lý do hợp pháp cho cuộc xâm lược
Ngày 1/9/1939, Đức xâm lược Ba Lan; Anh và Pháp tuyên chiến ngày 3/9. Khủng hoảng về Danzig đã trở thành một mắt xích trong quá trình mở rộng chiến tranh, nhưng không nên gọi nó là nguyên nhân duy nhất hoặc lời biện hộ chính đáng. Một tranh chấp cảng không giải thích toàn bộ việc đánh chiếm, chia cắt và áp đặt chế độ chiếm đóng lên cả một quốc gia. Giữ phân biệt giữa điểm gây căng thẳng và mục tiêu rộng hơn giúp tránh vô tình lặp lại cách đóng khung do tuyên truyền của bên xâm lược tạo ra.
Câu trả lời cho câu hỏi hành lang là gì vì thế phải kết thúc ở cả địa lý lẫn quyền lực. Hành lang Ba Lan bảo đảm lối ra biển trên lãnh thổ có chủ quyền; Danzig mang quy chế riêng với những quyền lợi gắn với Ba Lan. Berlin nối hai vấn đề thành sức ép, còn Warsaw nhìn chúng qua nguy cơ mất tự chủ. Khi đọc đúng hai thực thể khác nhau, ta hiểu vì sao một tuyến đường không chỉ là tuyến đường và một thành phố không chỉ là số liệu dân cư. Chúng trở thành phép thử xem quy tắc có còn bảo vệ được nước yếu hơn trước yêu sách của nước mạnh hơn hay không.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Danzig — United States Holocaust Memorial Museum
- Danzig: British Position, 10 July 1939 — UK Parliament, Hansard; phát biểu Chamberlain
- Polish memorandum to Germany, May 5, 1939, British Bluebook No.16 — Yale Law School, Avalon Project; tài liệu ngoại giao Ba Lan
- Britain and France Declare War, 3 September 1939 — United States Holocaust Memorial Museum