NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 09
Khủng hoảng Sudetenland: Hitler lợi dụng vấn đề dân tộc thế nào?
Hitler khai thác vấn đề Sudeten bằng cách kết hợp bất bình của một bộ phận người Đức tại Tiệp Khắc với tuyên truyền, yêu sách chính trị và đe dọa chiến tranh. Điểm quyết định không phải chỉ là cộng đồng này muốn gì, mà là Berlin làm thế nào biến việc bảo vệ một nhóm dân cư thành công cụ phá vỡ quyền quyết định của cả nhà nước Tiệp Khắc.

Hitler trên ô tô tại Graslitz, nay là Kraslice, ngày 4/10/1938, khi Đức tiếp quản Sudetenland sau Munich. Ảnh thuộc giai đoạn chiếm đóng sau thỏa thuận, không phải biểu tình trước hội nghị.
Tác giả/cơ quan: Nhiếp ảnh gia chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 137-049535 / CC BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 3/1938
- Anschluss làm thay đổi môi trường chiến lược quanh Tiệp Khắc.
- 4/1938
- Những yêu sách của Henlein làm khủng hoảng sâu sắc hơn.
- 9/1938
- Các cuộc thương lượng, đe dọa và nhượng bộ liên tiếp diễn ra.
- 29–30/9/1938
- Thỏa thuận Munich buộc Tiệp Khắc nhượng Sudetenland.
Một cộng đồng có lịch sử riêng, không phải con cờ đồng nhất
Tiệp Khắc được thành lập năm 1918 từ những vùng thuộc đế quốc Áo–Hung cũ. Người nói tiếng Đức sống đông tại nhiều khu vực biên giới thường được gọi chung là Sudetenland. Nhà nước mới vừa cần xây dựng thể chế chung vừa phải giải quyết những yêu cầu khác nhau về ngôn ngữ, đại diện và quyền lợi kinh tế. Đó là những vấn đề thực, không thể bị gạt đi chỉ vì về sau Hitler lợi dụng chúng. Một nền dân chủ đa dân tộc vẫn có thể chứa bất bình đáng kể.
Nhưng từ việc có bất bình đến việc ủng hộ sáp nhập vào Đức Quốc xã không phải một đường thẳng. Trong cộng đồng có khác biệt chính trị, giai cấp và lựa chọn cá nhân. Nếu mô tả tất cả người Đức Sudeten như một tập thể tuân lệnh Berlin, ta vô tình chấp nhận cách Quốc xã tự nhận quyền đại diện duy nhất. Câu hỏi cần phân tích là bằng những tổ chức và phương thức nào một lực lượng có thể thu hẹp không gian lựa chọn của cộng đồng, rồi dùng danh nghĩa cộng đồng để gây sức ép lên chính quyền trung ương.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Sau Anschluss, bản đồ và kỳ vọng cùng thay đổi
Sáp nhập Áo tháng 3/1938 làm vị thế Tiệp Khắc xấu đi về địa lý và tâm lý. Đức có thêm không gian tiếp cận, còn những người muốn thay đổi hiện trạng có một ví dụ vừa thành công. Một hành động không gặp phản ứng quyết liệt có thể tạo kỳ vọng rằng hành động tiếp theo cũng ít nguy hiểm. Đây là tác động của tiền lệ đối với tính toán chiến lược, không phải bằng chứng rằng mọi diễn biến sau đã được ấn định sẵn hoặc rằng Praha hoàn toàn mất khả năng phản ứng.
Hitler đặt vấn đề Sudeten trong một mục tiêu rộng hơn việc điều chỉnh quyền thiểu số. Chế độ Quốc xã muốn làm suy yếu nhà nước Tiệp Khắc và thay đổi cán cân quyền lực ở Trung Âu. Vì thế, cần phân biệt ba tầng câu hỏi: quyền lợi người dân tại chỗ, chương trình của tổ chức chính trị đại diện cho họ và chiến lược của một cường quốc bên ngoài. Khi ba tầng ấy bị gộp lại, một nhượng bộ về quyền địa phương dễ bị trình bày như chưa đủ vì mục tiêu cuối cùng thực ra nằm ở tầng khác.
Henlein và lợi thế của yêu sách chưa có điểm kết thúc
Konrad Henlein lãnh đạo phong trào chính trị người Đức Sudeten có liên hệ với Berlin. Điện văn của Đại sứ Mỹ Hugh Wilson tại Berlin ngày 28/4/1938 thuật lời đại diện Tiệp Khắc lo ngại: chính phủ Praha có thể coi yêu sách Henlein là mức tối đa cần đáp ứng, trong khi tại Đức chúng bị xem là mức tối thiểu. Đây là một cơ chế leo thang quan trọng: nếu bên nhận nhượng bộ không cam kết rằng thỏa thuận sẽ chấm dứt khủng hoảng, bên nhượng bộ không biết phải trả đến mức nào để đổi lấy ổn định.
Tuy nhiên, người đọc cũng phải thận trọng với điện văn ngoại giao. Nhà ngoại giao ghi nhận tin từ những người họ gặp, đôi khi là tin gián tiếp hoặc đánh giá chưa kiểm chứng. Một báo cáo về Henlein trông có vẻ ôn hòa trong chuyến thăm London không chứng minh toàn bộ chương trình đã ôn hòa. Ngược lại, cũng không nên kể mọi phát biểu công khai như thể người viết biết chắc suy nghĩ riêng tư của tất cả nhân vật. Giá trị của tư liệu nằm ở việc cho thấy các bên đang hiểu, nghi ngờ và thử gây ảnh hưởng với nhau ra sao.
Tuyên truyền biến tranh chấp nội bộ thành khẩn cấp quốc tế
Điện văn từ Berlin mô tả báo chí Đức liên tục xây dựng hình ảnh người Đức Sudeten ở trong hoàn cảnh không thể chịu đựng. Cách trình bày ấy làm hai việc cùng lúc: chuẩn bị dư luận Đức cho một hành động mạnh và đặt chính phủ Tiệp Khắc vào vị trí phải tự bào chữa. Nếu phản đối yêu sách, Praha bị mô tả là thù địch với cả dân tộc Đức; nếu nhượng bộ, Berlin có thể coi đó là bằng chứng sức ép đã đúng. Khung tranh luận được thiết kế để mỗi phản ứng đều phục vụ một phần mục tiêu của bên gây sức ép.
Sức mạnh của phương thức này không đòi hỏi mọi thông tin đều hoàn toàn hư cấu. Tuyên truyền có thể lấy một bất bình thực, loại bỏ bối cảnh, phóng đại mức độ và gắn nó với một giải pháp duy nhất. Vì thế, phản bác hiệu quả không chỉ là tuyên bố không có vấn đề thiểu số. Cần tách quyền được đối xử bình đẳng khỏi yêu cầu để một chính phủ bên ngoài quyết định biên giới bằng đe dọa. Trong khủng hoảng năm 1938, ranh giới ấy ngày càng khó giữ khi thời hạn và nguy cơ chiến tranh cùng tăng.
Praha nhượng bộ nhưng không kiểm soát được điều kiện kết thúc
Chính phủ Edvard Beneš có lý do để thương lượng: giảm bất mãn, tránh cô lập và thuyết phục Anh–Pháp rằng Tiệp Khắc không cản trở hòa bình. Nhưng mỗi đề xuất đều đụng đến câu hỏi quyền tự trị có thể đi xa đến đâu mà vẫn giữ một nhà nước hoạt động. Quốc phòng, ngoại giao, tài chính và toàn vẹn lãnh thổ không chỉ là những biểu tượng. Nếu chúng bị phân tán tới mức trung ương không thể phối hợp, nhà nước có thể tồn tại trên danh nghĩa mà mất khả năng tự bảo vệ.
Tư liệu về những đề xuất vào cuối mùa hè cho thấy thương lượng không phải hoàn toàn vắng mặt. Điều thiếu là một sự bảo đảm đáng tin rằng nhượng bộ sẽ khép lại đòi hỏi. Với Praha, nhượng thêm có thể làm yếu năng lực đối phó đòi hỏi kế tiếp. Với London và Paris, ép Praha nhượng có vẻ là cách dễ hơn để tránh chiến tranh ngay lập tức. Hai cách nhìn tạo một bất đối xứng: nước nhỏ phải trả phần lớn giá trị vật chất của thỏa thuận, trong khi cường quốc trung gian nhận lợi ích trước mắt là giảm căng thẳng.
Munich: thay đổi người được quyền quyết định
Hội nghị Munich ngày 29–30/9/1938 có lãnh đạo Đức, Italy, Anh và Pháp. Tiệp Khắc không được tham gia quyết định trên vị thế ngang hàng về lãnh thổ của chính mình. Kết quả buộc nước này nhượng vùng biên giới Sudeten, gồm những vị trí phòng thủ quan trọng. Tranh chấp về quyền của một cộng đồng đã được chuyển thành một thỏa thuận cường quốc làm thay đổi năng lực sinh tồn của nhà nước chứa cộng đồng ấy. Đó là sự thay đổi cấp độ rất lớn, không chỉ một chỉnh sửa hành chính.
Với Hitler, việc giành được vùng đất mà chưa phải mở chiến tranh lớn là một thắng lợi. Với Chamberlain và Daladier, thỏa thuận ngăn được chiến tranh trước mắt nhưng đặt tương lai vào niềm tin rằng những yêu sách mới sẽ dừng lại. Với Praha, mất vùng biên giới làm yếu cả thế quân sự lẫn vị thế thương lượng sau này. Không cần giả định một âm mưu hoàn toàn thống nhất giữa mọi người dự hội nghị để nhận thấy kết quả có lợi không đồng đều. Người chịu hậu quả trực tiếp cũng là người có ít quyền quyết định nhất.
Phân biệt quyền dân tộc với quyền dùng vũ lực
Có thể đặt câu hỏi phản thực tế rằng một cơ chế bảo vệ thiểu số tốt hơn hoặc nhượng quyền địa phương sớm hơn có làm Henlein và Hitler khó huy động hơn không. Đó là hướng phân tích đáng cân nhắc, nhưng không chứng minh Berlin sẽ từ bỏ tham vọng. Muốn đánh giá phải xác định phản ứng của các lực lượng địa phương, mức bảo đảm từ bên ngoài và mục tiêu thật của chính phủ Đức. Một cải cách hợp lý vẫn có thể bị một đối thủ muốn phá nhà nước coi là chưa đủ.
Sudetenland cho thấy quyền dân tộc có thể bị tách khỏi người dân cụ thể để trở thành công cụ quyền lực. Vấn đề không phải quyền thiểu số không quan trọng; ngược lại, chính vì quan trọng nên phải xem ai được tự do lên tiếng và ai đang tự nhận đại diện. Khi lời đe dọa quân sự thay thế cơ chế thương lượng, giải pháp được trình bày như bảo vệ dân cư có thể làm tổn hại cả cộng đồng đó lẫn những nhóm sống cùng họ. Đọc cuộc khủng hoảng bằng câu hỏi ai kiểm soát điều kiện kết thúc sẽ thấy rõ hơn con đường từ yêu sách đến thôn tính.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Czechoslovakia — United States Holocaust Memorial Museum
- German Foreign Policy, 1933–1945 — United States Holocaust Memorial Museum
- FRUS 1938: Wilson reports German press and Henlein’s demands, Berlin 28 April — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
- FRUS 1938: Henlein’s London visit as reported by Masaryk — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
- FRUS 1938: Concessions and autonomy proposals — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
- Munich Agreement — United States Holocaust Memorial Museum