NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 08
Sáp nhập Áo năm 1938: Sức ép chính trị quan trọng hơn sức mạnh quân sự?
Sáp nhập Áo năm 1938 không phải chiến thắng của tuyên truyền thay cho sức mạnh quân sự. Hitler phối hợp sức ép chính trị, lực lượng Quốc xã trong nước và lời đe dọa xâm lược để làm chính quyền Áo tê liệt trước khi quân Đức tiến vào. Có sự hưởng ứng rộng rãi, nhưng điều đó không biến việc cưỡng bức chủ quyền và đàn áp thành một lựa chọn tự do của toàn xã hội.

Tháo cột mốc biên giới Đức–Áo sau Anschluss, ngày 15/3/1938 theo metadata lưu trữ. Hình ảnh ghi một hệ quả của sáp nhập, không thể hiện sự đồng thuận của toàn bộ dân chúng Áo.
Bundesarchiv, Bild 137-049278 / Scherl / CC BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 7/1934
- Đảo chính Quốc xã Áo thất bại sau khi Dollfuss bị sát hại.
- 12/2/1938
- Cuộc gặp Berchtesgaden mở rộng ảnh hưởng Quốc xã trong bộ máy Áo.
- 11/3/1938
- Schuschnigg chịu tối hậu thư và từ chức.
- 12–13/3/1938
- Quân Đức tiến vào; luật sáp nhập được ban hành.
Vì sao Áo vừa gần Đức vừa muốn giữ một nhà nước riêng?
Sau khi đế quốc Habsburg tan rã, nước Áo nhỏ hơn phải tìm cách tồn tại trong một môi trường kinh tế và chính trị mới. Nhiều người nói tiếng Đức xem gắn bó với Đức là một khả năng hấp dẫn. Nhưng mong muốn liên kết văn hóa, ý tưởng hợp nhất quốc gia và chấp nhận cai trị Quốc xã không phải ba điều đồng nhất. Các hiệp ước sau Thế chiến I cấm sự hợp nhất Áo–Đức, vì những nước xây dựng trật tự hậu chiến không muốn tạo ra một cường quốc lớn hơn ngay giữa châu Âu.
Chính quyền Engelbert Dollfuss, sau đó Kurt Schuschnigg, là chế độ độc tài, chống cánh tả và không phải một nền dân chủ tự do cần được lý tưởng hóa. Tuy vậy, họ bảo vệ độc lập Áo và đối đầu với Quốc xã. Phân biệt ấy rất quan trọng: châu Âu không chỉ có hai khối chính trị đơn giản, dân chủ và phát xít, với mọi chế độ độc tài cùng theo một mục tiêu. Những lực lượng gần nhau về một số quan niệm vẫn có thể xung đột quyết liệt vì ai kiểm soát nhà nước và chủ quyền.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Bài học năm 1934: một cuộc đảo chính không đủ
Tháng 7/1934, Quốc xã Áo tìm cách lật chính quyền và sát hại Dollfuss, nhưng đảo chính thất bại. Lực lượng nhà nước chưa tan rã, còn Mussolini đưa quân tới vùng biên giới Áo–Italy để bảo vệ vị trí của đồng minh. Sự kiện này cho thấy độc lập Áo không tự động biến mất chỉ vì phong trào Quốc xã tồn tại. Muốn thành công, Berlin cần làm thay đổi cả quan hệ lực lượng bên trong và điều kiện bên ngoài. Sự phản đối từ Italy khi ấy là một giới hạn đáng kể đối với hành động Đức.
Đến năm 1938, thái độ của Rome đã khác. Quan hệ Đức–Italy tiến gần nhau trong những biến động giữa thập niên 1930, làm Áo mất một chỗ dựa quan trọng. Không nên từ đó suy rằng Mussolini đơn độc quyết định mọi thứ; giới lãnh đạo Áo vẫn có các lực lượng và lựa chọn riêng. Nhưng một chính quyền nhỏ dễ bị tổn thương hơn khi nước từng bảo vệ mình không còn muốn đứng ra. Sức ép nội bộ trở nên hiệu quả hơn khi người cầm quyền không tin sẽ nhận được trợ giúp bên ngoài.
Berchtesgaden: thay người giữ chìa khóa của bộ máy
Ngày 12/2/1938, Schuschnigg gặp Hitler tại Berchtesgaden. Thay vì một cuộc thương lượng cân bằng giữa hai nước, ông đối diện những yêu cầu được hỗ trợ bằng đe dọa quân sự. Một điểm then chốt là đưa Arthur Seyss-Inquart vào vị trí kiểm soát nội vụ và an ninh. Trong một cuộc khủng hoảng nhà nước, quyền điều khiển cảnh sát không phải chi tiết hành chính. Nó quyết định ai được tổ chức, ai bị bắt, thông tin nào được truyền đi và chính quyền có thể dựa vào những lực lượng nào khi phải ra lệnh.
Ở đây, mưu lược không phải một bí mật siêu nhiên mà là sự chuyển dịch quyền lực có thể quan sát. Những người muốn làm suy yếu chủ quyền được đưa vào chính bộ máy có nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền. Khi Berlin yêu cầu hợp pháp hóa hoặc ân xá cho lực lượng Quốc xã, sự nhượng bộ có vẻ giúp giảm căng thẳng trước mắt nhưng đồng thời mở rộng khả năng gây sức ép tiếp theo. Vì vậy, đánh giá một thỏa thuận cần xem nó thay đổi năng lực hành động của mỗi bên ra sao, không chỉ xem lời hứa hòa giải có được đưa ra hay không.
Canh bạc trưng cầu của Schuschnigg và chuỗi tối hậu thư
Schuschnigg cố giành lại thế chủ động bằng một cuộc trưng cầu về độc lập Áo. Đó là nỗ lực biến sự tồn tại của quốc gia thành một câu hỏi có thể huy động dân chúng, thay vì tiếp tục nhượng bộ từng yêu cầu. Nhưng chính quyền Áo không tổ chức một cuộc cạnh tranh dân chủ bình thường; cần tránh coi mọi phương thức của Schuschnigg là tự do và trung lập. Hitler cũng không chấp nhận để tiến trình ấy tạo ra một kết quả có thể cản kế hoạch của mình.
Ngày 11/3, tối hậu thư nối tiếp nhau: hủy trưng cầu, Schuschnigg từ chức và đưa Seyss-Inquart lên thay. Điện văn của đại diện Mỹ tại Vienna ghi nhận sức ép về thành phần nội các cùng việc tái hợp pháp hóa Quốc xã. Điều này giúp thấy tính có hệ thống của cuộc cưỡng bức: mục tiêu không chỉ là thay một người đứng đầu, mà là thay cơ chế ra quyết định. Một khi chính quyền mới được đặt dưới áp lực Berlin, hành động tiếp theo có thể được trình bày như yêu cầu từ bên trong thay vì xâm phạm từ bên ngoài.
Quân đội đến sau, nhưng lời đe dọa quân sự đến trước
Quân Đức tiến vào Áo ngày 12/3; ngày 13/3, luật sáp nhập được ban hành. Việc không diễn ra một cuộc chiến quy ước kéo dài không chứng minh vũ lực không quan trọng. Khả năng sử dụng vũ lực đã định hình lựa chọn của Schuschnigg trước đó. Đối phương có thể nhượng bộ vì tin rằng không chống nổi hoặc vì sợ tổn thất cho dân chúng. Kết quả không giao tranh vẫn có thể là sản phẩm của cưỡng bức. Đếm số trận đánh sẽ bỏ sót cơ chế ấy.
Điện văn đương thời còn cho thấy những lời bảo đảm về việc giữ độc lập đã không ngăn được bước chuyển sang hợp nhất cưỡng bức. Vì thế, câu hỏi sức ép chính trị quan trọng hơn sức mạnh quân sự nên được đặt lại: hai công cụ hỗ trợ nhau thế nào? Quốc xã trong nước làm suy yếu bộ máy; tối hậu thư thu hẹp thời gian lựa chọn; quân đội làm lời đe dọa đáng tin; thủ tục pháp lý cung cấp hình thức cho kết quả. Không công cụ nào giải thích trọn vẹn sự sụp đổ nếu đứng một mình.
Đám đông chào đón không đại diện cho mọi người Áo
USHMM ghi nhận Anschluss được nhiều người Đức và Áo hưởng ứng. Phủ nhận điều đó sẽ biến toàn bộ xã hội Áo thành khán giả bị động và che khuất sự tham gia vào chế độ mới. Tuy nhiên, một xã hội có người ủng hộ, người cơ hội, người sợ hãi, người phản đối và những người bị loại trừ khỏi quyền chính trị. Hình ảnh đám đông mừng đón không cung cấp phép đo tự do cho mọi nhóm. Cũng không thể dùng sự hưởng ứng để hợp thức hóa tước chủ quyền và đàn áp.
Cuộc trưng cầu sau sáp nhập diễn ra dưới quyền lực độc tài; người Do Thái bị loại khỏi việc bỏ phiếu. Cách đặt câu hỏi gắn việc hợp nhất với lòng trung thành đối với Hitler càng khiến nó khác một lựa chọn mở giữa các phương án bình đẳng. Song song với nghi lễ chính trị là bạo lực công khai nhắm vào người Do Thái và quá trình Quốc xã hóa đời sống. Nếu chỉ kể câu chuyện một nước lớn thắng nước nhỏ, ta sẽ bỏ quên những người chịu hậu quả ngay trên đường phố, trong công việc và trong quyền tồn tại của mình.
Có con đường nào khác cho Vienna?
Đây là vấn đề phản thực tế. Sự chống đỡ sớm hơn từ bên ngoài, một bộ máy an ninh ít bị xâm nhập hơn hoặc một liên minh trong nước rộng hơn có thể làm chi phí hành động của Berlin tăng. Nhưng mỗi khả năng đều đòi hỏi điều kiện cụ thể: ai cam kết bảo vệ, lực lượng nào thực hiện và bằng cách nào chính quyền Áo giành sự ủng hộ khi bản thân đã đàn áp nhiều đối thủ? Không thể biến câu hỏi khó ấy thành lời trách một người chỉ cần can đảm hơn là cứu được tất cả.
Anschluss cho thấy một nhà nước có thể bị đánh bại về quyết định trước khi bị đánh bại trên chiến trường. Tuy nhiên, đó không phải quy luật rằng quân đội chỉ có vai trò trang trí. Đe dọa quân sự và can thiệp chính trị hiệu quả khi chúng làm đối thủ mất đồng minh, mất thời gian và mất quyền chỉ huy. Hiểu sự phối hợp này giúp đọc lịch sử Áo năm 1938 vượt khỏi hai hình ảnh đơn giản: đoàn xe tăng tiến qua biên giới và những đám đông vẫy tay. Giữa hai hình ảnh ấy là một quá trình lựa chọn bị cưỡng bức và những quyền lợi bị tước bỏ.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Nazi Territorial Aggression: The Anschluss — United States Holocaust Memorial Museum
- German Foreign Policy, 1933–1945 — United States Holocaust Memorial Museum
- FRUS 1938: Seyss-Inquart’s visit to Berlin, 17 February — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
- FRUS 1938: Wiley reports the ultimatum, 11 March — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
- FRUS 1938: Review of Austria’s incorporation — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
- FRUS 1938: Plebiscite restrictions after Anschluss — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ