NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 14
Trục Rome–Berlin hình thành từ những tính toán lợi ích nào?
Trục Rome–Berlin hình thành vì tham vọng đế quốc Italy, sự rạn nứt với Anh–Pháp và nhu cầu thoát thế bị kiềm chế của Đức ngày càng gặp nhau. Cùng hệ tư tưởng tạo thuận lợi, nhưng không làm liên minh trở thành tất yếu: Mussolini từng muốn ngăn Đức thôn tính Áo trước khi chọn hợp tác với Hitler.

Mussolini và Hitler trên ô tô trong chuyến thăm Berlin cuối tháng 9/1937. Metadata có ngày 27/9 và một chú thích người dùng ghi 29/9; chú thích này chỉ xác định tháng để tránh khẳng định ngày chưa thống nhất.
Tác giả/cơ quan: Nhiếp ảnh gia chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 183-C13771 / CC BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1934
- Italy còn bảo vệ nền độc lập Áo.
- 1935
- Italy xâm lược Ethiopia; quan hệ với Anh–Pháp rạn nứt.
- 10–11/1936
- Thỏa thuận hợp tác và tuyên bố Trục Rome–Berlin.
- 1937
- Italy gia nhập Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản.
- 22/5/1939
- Hiệp ước Thép được ký.
- 6/1940
- Italy tham chiến chống Anh và Pháp.
Vì sao hai nhà độc tài từng nhìn nhau như đối thủ?
Đặt bản đồ châu Âu lên bàn, Mussolini không thể coi mọi bước mở rộng của Đức là tin tốt. Một nước Áo độc lập giúp Italy duy trì khoảng đệm ở phía bắc và ảnh hưởng tại Trung Âu. Đức sáp nhập Áo sẽ đưa một cường quốc lớn tới sát biên giới Italy, làm thay đổi chính môi trường an ninh mà Rome đang muốn kiểm soát. Vì vậy, dù hai chế độ chia sẻ chủ nghĩa dân tộc cực đoan và chống cộng, lợi ích lãnh thổ khiến sự gần gũi chính trị chưa đủ để tạo ra một liên minh chắc chắn.
Từ đó cần phân biệt quan hệ cùng ý thức hệ với khả năng đồng ý về những vấn đề cụ thể. Một nước thường chọn đồng minh không chỉ vì thích đối tác, mà còn vì ai có thể giúp vượt qua trở ngại hiện tại. Lời giải hôm nay đôi khi tạo sự phụ thuộc ngày mai. Nếu chỉ bắt đầu từ bức ảnh hai lãnh tụ đứng cạnh nhau, liên minh trông giống điều tất yếu; nếu bắt đầu từ các lựa chọn trước đó, ta thấy nó phụ thuộc vào việc những phương án khác đã bị làm suy yếu ra sao.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Ethiopia làm thay đổi cái giá của quan hệ với Anh–Pháp
Chiến tranh xâm lược Ethiopia năm 1935 đặt tham vọng đế quốc Italy đối diện với cơ chế an ninh tập thể. Các biện pháp trừng phạt của Hội Quốc Liên làm quan hệ Rome với London và Paris xấu đi. Tuy nhiên, không nên kể diễn biến này như thể Mussolini chỉ là người bị phương Tây xô vào tay Hitler. Quyết định tấn công một quốc gia độc lập là của chính quyền Italy. Phản ứng quốc tế là hậu quả của quyết định ấy, dù mức độ nhất quán và hiệu lực thực tế của phản ứng cũng cần được xem xét riêng.
Với Mussolini, câu hỏi ngoại giao chuyển dần từ làm thế nào hợp tác với các nước giữ trật tự sang làm thế nào bảo vệ thành quả phá vỡ trật tự. Sự công nhận của Đức có giá trị trong hoàn cảnh đó. Với Hitler, mâu thuẫn Italy–Anh–Pháp mở cơ hội giảm nguy cơ bị một tập hợp cường quốc kiềm chế. Hai bên gặp nhau ở nhu cầu nới không gian hành động. Đây là sự hội tụ lợi ích cụ thể; lòng bất mãn với các nước khác giúp quan hệ tiến gần hơn, nhưng không thể thay thế các quyết định chủ động của Berlin và Rome.
Tây Ban Nha biến gần gũi thành phối hợp thực tế
Khi nội chiến Tây Ban Nha bùng nổ năm 1936, Đức và Italy cùng can thiệp ủng hộ lực lượng Francisco Franco. Sự can thiệp đưa quan hệ từ tuyên bố sang hoạt động thực tế. Chiến trường cung cấp cơ hội thử phương tiện quân sự, nhưng cũng là nơi xây dựng thói quen hợp tác và xác định đối thủ. Không nên vì thế coi người Tây Ban Nha chỉ là quân cờ: cuộc chiến có nguyên nhân trong nước và các lực lượng tự theo đuổi mục tiêu, dù can thiệp bên ngoài làm quy mô bạo lực và tương quan thay đổi.
Về liên minh, chi phí đã bỏ ra có thể khiến rút lui trở nên khó hơn. Một chính phủ gắn uy tín với thắng lợi của một phe thường khó quay sang hợp tác hoàn toàn với những nước đang phản đối sự can thiệp đó. Từ lợi ích chung giới hạn, các lãnh đạo dần xây dựng câu chuyện rằng họ thuộc cùng một phía trong cuộc đấu lớn. Câu chuyện giúp huy động ủng hộ, nhưng cũng thu hẹp phạm vi thỏa hiệp mà họ có thể công khai chấp nhận. Hợp tác quân sự vì thế vừa phản ánh lựa chọn chính trị vừa tạo sức ép lên các lựa chọn tiếp theo.
Năm 1936: trục chính trị chưa phải mọi hiệp ước về sau
Tháng 10/1936, chuyến làm việc của Ngoại trưởng Italy Galeazzo Ciano tại Đức đưa tới thỏa thuận hợp tác. Sau đó Mussolini công khai dùng hình ảnh một trục Rome–Berlin. Cần tách ba mốc thường bị nhập làm một: sự xích lại gần nhau năm 1936; Hiệp ước Thép Đức–Italy tháng 5/1939; Hiệp ước Ba bên Đức–Italy–Nhật tháng 9/1940. Chúng không có cùng thành viên, nghĩa vụ hay hoàn cảnh. Nhãn phe Trục thuận tiện để gọi một tập hợp, nhưng có thể che khuất việc cam kết tăng dần qua từng quyết định cụ thể.
Một nhãn liên minh có tác dụng ngay cả khi nghĩa vụ quân sự chưa hoàn toàn xác định. Nó gửi tín hiệu rằng gây sức ép lên một nước có thể liên quan tới nước còn lại, đồng thời giúp trình bày các nhượng bộ đối tác như phần của chương trình lớn hơn. Nhưng tín hiệu không phải năng lực: hai bên vẫn có thể hiểu khác nhau về thời điểm dùng vũ lực, giới hạn rủi ro và phân chia thành quả. Muốn biết liên minh mạnh đến đâu, cần theo dõi cách phối hợp khi lợi ích không trùng khớp, không chỉ nhìn lễ ký hay lời hứa trước đám đông.
Đổi Áo lấy quan hệ Berlin: ai có thêm lợi thế?
Italy chuyển từ bảo vệ nền độc lập Áo sang chấp nhận Đức sáp nhập nước này năm 1938. Thay đổi ấy lớn hơn quan hệ cá nhân giữa Hitler và Mussolini. Rome mất vùng đệm, còn Berlin tăng lãnh thổ, dân số và vị thế tại Trung Âu. Từ góc độ chiến lược, Italy đã chấp nhận một thay đổi làm đồng minh mạnh thêm ở chính khu vực từng khiến mình lo ngại. Lợi ích ngoại giao của quan hệ Đức đi kèm việc giảm khả năng dùng Áo như một giới hạn đối với sức mạnh Đức.
Không có cơ sở coi mọi hậu quả về sau đều được Mussolini tính toán đầy đủ ngay từ đầu. Nhưng cấu trúc rủi ro có thể nhận diện: càng dựa vào một đối tác mạnh hơn để chống các nước khác, càng khó phản đối đối tác ấy ở nơi quyền lợi xung đột. Liên minh vừa đem lại tự do hành động ở một mặt trận, vừa lấy đi quyền tự chủ ở mặt trận khác. Câu hỏi ai được lợi vì vậy cần đo cả những gì một nước nhận được lẫn những việc nước ấy không còn đủ sức ngăn cản. Đây là giới hạn mà tuyên truyền về bình đẳng không thể xóa bỏ.
Chống cộng tạo ngôn ngữ chung, không xóa mọi mâu thuẫn
Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản do Đức và Nhật ký năm 1936, rồi Italy gia nhập năm 1937, đưa thêm một lớp hợp tác vào quá trình kết nối. Ngôn ngữ chống cộng giúp các chế độ trình bày quan hệ như bảo vệ trật tự trước kẻ thù chung. Tuy nhiên, mục tiêu phủ định không tự xác định một chương trình tích cực. Chống ai chưa trả lời câu hỏi sẽ tổ chức châu Âu, châu Á và các đế quốc ra sao, hoặc ai chịu chi phí khi đối tác khởi xướng chiến tranh. Những khoảng trống đó vẫn tồn tại sau lời tuyên bố đoàn kết.
Bởi vậy, phối hợp cùng tồn tại với nghi kỵ là điều có thể giải thích. Các bên cùng muốn phá bỏ ràng buộc nhưng giữ toan tính riêng về lãnh thổ, kinh tế và uy tín. Một lãnh tụ có thể lợi dụng sự kiện do đồng minh tạo ra, song cũng có thể bị kéo vào thời điểm không mong muốn. Quan hệ không trở nên ổn định chỉ vì cùng phản đối dân chủ. Nếu cơ chế hợp tác không đủ xử lý bất đồng, một thắng lợi của đối tác đôi khi lại thành vấn đề mới mà đồng minh yếu hơn phải chấp nhận hoặc tìm cách trì hoãn.
Hiệp ước Thép và khoảng cách giữa lời hứa với sự sẵn sàng
Tháng 5/1939, Hiệp ước Thép nâng quan hệ thành cam kết quân sự chặt chẽ hơn. Nhưng khi Đức tấn công Ba Lan tháng 9, Italy chưa lập tức tham chiến; Mussolini tuyên bố trạng thái không tham chiến rồi mới đưa nước mình vào chiến tranh tháng 6/1940. Khoảng cách đó là phép thử quan trọng: tuyên bố chính trị và năng lực tiến hành chiến tranh không tự động đi cùng nhau. Cùng ký văn kiện không có nghĩa hai nền kinh tế và quân đội sẵn sàng cho cùng một cuộc đối đầu vào cùng thời điểm. Quyền chủ động của Berlin có thể trở thành áp lực đối với Rome.
Có thể hỏi phản thực tế liệu Italy còn con đường hợp tác bền vững với Anh–Pháp sau Ethiopia hay không. Nhưng không thể khẳng định một động tác ngoại giao duy nhất sẽ ngăn mọi biến cố. Phương án khác phải tính cả tham vọng Mussolini, quyền lợi nước bị xâm lược và lòng tin đã bị phá hủy. Điều kiểm chứng rõ hơn là Trục Rome–Berlin không có sẵn từ đầu: nó được tạo ra bởi chuỗi lựa chọn có thể truy nguyên. Mỗi bước mở cơ hội trước mắt đồng thời đóng bớt lối rẽ, khiến một quan hệ từng là lựa chọn dần trở thành sự ràng buộc khó tháo gỡ.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Die deutsch-italienischen Beziehungen — Deutsches Historisches Museum
- Notes on International Affairs, December 1936 — US Naval Institute, Proceedings — nhận định đương thời
- Nazi Germany and fascist Italy become friends — Anne Frank House
- Nazi Germany, Imperial Japan, and the Anti-Comintern Pact — The National WWII Museum
- Italy — United States Holocaust Memorial Museum