BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 15

Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản có ý nghĩa chiến lược gì?

Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản năm 1936 giúp Đức và Nhật thoát cô lập, phối hợp an ninh và phát tín hiệu chống Liên Xô. Nhưng nó chưa phải liên minh quân sự toàn diện. Muốn hiểu bước đi này, cần phân biệt văn bản công khai, nội dung bí mật và những kỳ vọng vượt quá nghĩa vụ thực tế.

Trang đầu bản hồ sơ Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản ngày 25/11/1936

Trang đầu bản Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản Đức–Nhật ngày 25/11/1936 trong hồ sơ chứng cứ tòa án năm 1946, nay do Thư viện Quốc hội Nhật Bản số hóa. Đây là bản sao hồ sơ hậu chiến, không phải ảnh lễ ký.

Cơ quan lập hồ sơ GHQ/SCAP IPS; người sao chụp chưa xác định / National Diet Library, NDL10273245; GHQ/SCAP IPS, NARA RG331 Ảnh được thu nhỏ và chuyển WebP. · Nguồn: National Diet Library, NDL10273245; GHQ/SCAP IPS, NARA RG331 · Public domain — PD-Japan và PD-scan

Những mốc cần đặt cạnh nhau

25/11/1936
Đức và Nhật ký Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản.
6/11/1937
Italy gia nhập hiệp ước.
23/8/1939
Đức và Liên Xô ký hiệp ước bất tương xâm phạm.
27/9/1940
Đức, Italy và Nhật ký Hiệp ước Ba bên, một văn kiện khác.

Đọc văn kiện trước khi đọc tên gọi

Ngày 25/11/1936, đại diện Đức và Nhật ký thỏa thuận chống Quốc tế Cộng sản tại Berlin. Văn bản công khai cam kết trao đổi thông tin, tham khảo biện pháp phòng vệ và phối hợp trước các hoạt động của Comintern. Nó còn cho phép mời nước thứ ba tham gia, với thời hạn ban đầu năm năm. Như vậy, tên gọi chống cộng không chỉ là khẩu hiệu: có nội dung tổ chức cụ thể. Nhưng văn kiện này cũng không phải một bản tuyên chiến chung, càng không phải lời cam kết rằng Nhật sẽ tham gia bất kỳ cuộc chiến nào Đức khởi xướng.

Sự phân biệt ấy thay đổi cách hiểu ý nghĩa chiến lược. Một thỏa thuận có thể giúp các nước xích lại gần nhau mà chưa giải quyết toàn bộ vấn đề liên minh quân sự. Các bên cần đủ rõ để phát tín hiệu và xây dựng hợp tác, nhưng đôi khi lại muốn giữ mơ hồ để tránh bị ràng buộc quá sớm. Người đọc lịch sử vì thế phải hỏi những nghĩa vụ nào thực sự được ghi lại, những điều nào chỉ là diễn giải của người đương thời, và những nội dung nào thuộc văn kiện khác được ký sau đó. Nhãn chung phe Trục không thể thay thế công việc ấy.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Berlin và Tokyo gặp nhau ở đâu trên bản đồ đe dọa?

Đức và Nhật cùng muốn thay đổi những giới hạn của trật tự quốc tế, nhưng đứng trước các hoàn cảnh khác nhau. Berlin tìm cách thoát cô lập và mở thêm sức ép đối với Liên Xô. Tokyo đã mở rộng quyền kiểm soát tại Mãn Châu, nơi yếu tố an ninh biên giới, tài nguyên và tham vọng đế quốc gắn chặt với nhau. Chống Comintern tạo một ngôn ngữ chung để liên kết những nhu cầu đó. Tuy nhiên, cùng gọi một đối tượng là nguy hiểm không có nghĩa cả hai đều đánh giá nguy cơ theo cùng cường độ hoặc cùng muốn xử lý nó bằng chiến tranh ngay lập tức.

Từ góc nhìn mặc cả, giá trị của đối tác còn nằm ở việc buộc đối thủ phân tán chú ý. Liên Xô phải quan tâm tới khả năng sức ép xuất hiện ở cả phía tây và phía đông. Tuy vậy, không nên biến khả năng ấy thành bằng chứng về một kế hoạch phối hợp tác chiến hoàn chỉnh đã có từ năm 1936. Muốn đi từ răn đe bằng vị trí địa lý tới chiến tranh phối hợp cần có thống nhất mục tiêu, thời gian và phương tiện. Chính khoảng cách giữa lợi ích biểu tượng và nghĩa vụ thực tế là điểm khiến hiệp ước vừa có ảnh hưởng lớn vừa chứa giới hạn sâu sắc.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Lớp hợp tác cảnh sát và thông tin thường bị bỏ qua

Nghị định thư bổ sung công khai quy định cơ quan có thẩm quyền hai nước hợp tác trao đổi báo cáo, áp dụng biện pháp chống những người bị coi là phục vụ Comintern và lập một ủy ban thường trực. Điều này cho thấy quan hệ không chỉ hướng ra ngoài biên giới. Nó còn cung cấp cơ sở để các bộ máy an ninh trình bày việc đàn áp trong nước như một phần của nhiệm vụ quốc tế. Cách định nghĩa rộng về mối đe dọa có thể giúp nhà nước gom những hoạt động rất khác nhau vào một phạm trù an ninh để xử lý.

Vấn đề nghiên cứu ở đây là quyền đặt tên. Khi chế độ độc tài có quyền quyết định ai thuộc mạng lưới phá hoại, người bị cáo buộc thường không có điều kiện bình đẳng để phản bác. Vì vậy, không thể tiếp nhận nguyên văn ngôn ngữ tự biện hộ của hiệp ước như một bản mô tả khách quan về mọi phong trào đối lập. Phải tách điều văn kiện tuyên bố khỏi điều cơ quan thực thi làm. Trao đổi thông tin có thể tăng năng lực của nhà nước, nhưng năng lực ấy phục vụ quyền lực nào và gây hậu quả gì cho người bị nhắm tới vẫn là câu hỏi độc lập.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Phần bí mật khác với nghị định thư bổ sung công khai

National WWII Museum phân tích thêm lớp thỏa thuận bí mật liên quan Liên Xô: nếu Liên Xô tấn công một bên, bên kia không trợ giúp Liên Xô. Đây là nội dung cần phân biệt với nghị định thư về trao đổi thông tin và lập ủy ban. Hai loại văn bản cùng gắn với quá trình ký kết nhưng không được đánh đồng chỉ vì đều có thể được gọi là phần bổ sung. Khi dẫn tài liệu, phải chỉ rõ mình đang dựa vào nguyên văn công khai hay phần giải thích của công trình nghiên cứu về nội dung bí mật.

Sự tồn tại của nhiều lớp cam kết cho thấy ngoại giao hoạt động với nhiều nhóm độc giả. Công chúng nhìn thông điệp chống một tổ chức quốc tế; các nhà hoạch định an ninh quan tâm tới sự trung lập hoặc hỗ trợ trong một tình huống xung đột cụ thể. Tính toán chiến lược vì thế nằm cả ở điều được nói và phạm vi điều được giữ lại. Nhưng bí mật không tự biến một văn kiện thành lời giải thích cho mọi biến cố. Mỗi nhận định về động cơ vẫn cần tư liệu phù hợp, thay vì suy từ việc có thỏa thuận kín đến kết luận rằng toàn bộ cuộc chiến đã được lên lịch.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Italy gia nhập: mở rộng mặt trận hay tăng số lời hứa?

Ngày 6/11/1937, Italy gia nhập Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản. Văn kiện được trình bày tại Quốc hội Anh sau đó giúp xác nhận chính xác mốc này. Sự tham gia của Rome nối tiến trình gần gũi Đức–Italy với mối liên hệ Đức–Nhật. Về hình ảnh, ba cường quốc có thể xuất hiện như một nhóm đang thách thức trật tự hiện hành. Tuy nhiên, việc tăng thành viên cũng làm tăng số lợi ích cần dung hòa. Italy phải nghĩ tới Địa Trung Hải và đế quốc của mình; Nhật tập trung tại Đông Á; Đức hướng tới các dự án ở châu Âu.

Một liên kết rộng có lợi vì nâng sức nặng chính trị, nhưng chính sự phân tán địa lý cũng khiến phối hợp khó hơn. Các bên có thể dùng sự hiện diện của đồng minh làm đòn bẩy mà chưa muốn trả chi phí trực tiếp cho mục tiêu của đồng minh. Do đó, câu hỏi quan trọng không phải nhóm có bao nhiêu thành viên, mà là mỗi thành viên sẵn sàng làm gì trong một cuộc khủng hoảng cụ thể. Nếu không xác định được giới hạn ấy, người ngoài có thể đánh giá quá cao sự thống nhất, còn người trong có thể tưởng đối tác sẽ hành động theo kỳ vọng của mình.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Năm 1939 phơi bày giới hạn của ngôn ngữ chống Liên Xô

Hiệp ước bất tương xâm phạm Đức–Liên Xô tháng 8/1939 làm rõ rằng đường lối chống cộng không ràng buộc tuyệt đối mọi quyết định ngoại giao của Berlin. Một chế độ có thể tiếp tục giữ hệ tư tưởng thù địch trong khi tạm thỏa hiệp với đối thủ để đạt mục tiêu khác. Sự thay đổi đó đặc biệt quan trọng đối với việc đánh giá giá trị của liên kết trước đó: các bên không nhất thiết có cùng thứ tự ưu tiên. Một động tác giúp Đức giảm rủi ro trước mắt có thể làm đối tác Nhật phải xem lại giả định về sự đáng tin của Đức.

Không nên từ đây suy rằng ý thức hệ chỉ là lớp vỏ vô nghĩa. Nó vẫn định hình mục tiêu dài hạn, cách chọn đối tác và cách trình bày chính sách trong nước. Nhưng trường hợp này cho thấy phải đọc ý thức hệ cùng với thời điểm và sự phân phối rủi ro. Người lãnh đạo có thể chấp nhận một thỏa thuận ngắn hạn trái với khẩu hiệu nếu cho rằng nó phục vụ cuộc đấu lớn hơn. Đó là nhận định về cơ chế ra quyết định, không phải lời khẳng định rằng tất cả các bên đều hiểu giống nhau hoặc đều biết trước kết quả.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Hiệp ước này làm chiến tranh gần hơn bằng cơ chế nào?

Ảnh hưởng của Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản không nên được đo bằng câu hỏi nó có trực tiếp ra lệnh nổ súng hay không. Nó tạo thêm quan hệ ngoại giao, hợp tác an ninh và cảm giác rằng các nước phá bỏ hiện trạng có đối tác. Những yếu tố ấy có thể làm giảm chi phí chính trị mà lãnh đạo dự tính khi thách thức trật tự quốc tế. Đồng thời, nó khiến các nước khác phải xét lại nguy cơ khủng hoảng nhiều nơi cùng lúc. Đó là một môi trường thuận lợi hơn cho việc đánh cược, dù chưa phải một bộ chỉ huy chiến tranh thống nhất.

Một cách đọc phản thực tế có thể hỏi nếu không có hiệp ước thì quan hệ Đức–Nhật có yếu hơn không. Câu trả lời chỉ có thể mang tính điều kiện: hợp tác sẽ thiếu một kênh thể chế và biểu tượng, nhưng các lợi ích bành trướng vẫn còn. Không có cơ sở tuyên bố chiến tranh chắc chắn tránh được bằng cách bỏ riêng văn kiện này. Giá trị của trường hợp năm 1936 nằm ở bài học phân tích: các liên minh nguy hiểm có thể bắt đầu bằng nghĩa vụ giới hạn, mở rộng dần, rồi khiến những người tham gia đánh giá sai cả sức mạnh của mình lẫn mức độ cam kết của đối tác.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. German-Japanese Agreement, 25 November 1936 — Yale Law School, Avalon Project — văn kiện ngoại giao
  2. Anti-Comintern Pact: Supplementary Protocol — Yale Law School, Avalon Project — nghị định thư công khai
  3. Nazi Germany, Imperial Japan, and the Anti-Comintern Pact — The National WWII Museum
  4. Nazi Germany and fascist Italy become friends — Anne Frank House
  5. Anti-Comintern Pact, 10 November 1937 — UK Parliament, Historic Hansard — văn kiện Italy gia nhập