NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 16
Nhật chiếm Mãn Châu năm 1931 và sự rạn nứt trật tự châu Á
Nhật chiếm Mãn Châu năm 1931 bằng một cuộc khủng hoảng do các sĩ quan đạo quân Quan Đông tạo ra, rồi biến thắng lợi quân sự thành việc đã rồi. Sự kiện làm suy yếu kiểm soát dân sự tại Nhật và phơi bày giới hạn của an ninh tập thể, nhưng cần phân biệt hành động ban đầu của quân đội với những quyết định hợp thức hóa của nhà nước về sau.

Kỵ binh Nhật tiến vào Mukden, nay là Thẩm Dương, tháng 9/1931. Tệp Commons ghi ngày 18/9; ảnh minh họa việc quân Nhật tiến vào thành phố, không phải cảnh vụ nổ đường sắt.
Nhiếp ảnh gia chưa xác định / Japan Focus / Wikimedia Commons Ảnh được thu nhỏ và chuyển WebP. · Nguồn: Japan Focus / Wikimedia Commons · Public domain — PD-Japan-oldphoto và PD-1996
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 18/9/1931
- Sĩ quan đạo quân Quan Đông tổ chức vụ nổ đường sắt gần Phụng Thiên.
- Đầu 1932
- Mỹ nêu Học thuyết Stimson về không công nhận.
- 1932
- Manchukuo được dựng lên dưới quyền chi phối của Nhật; báo cáo Lytton được công bố.
- 1933
- Nhật thông báo rút khỏi Hội Quốc Liên.
- 1934
- Phổ Nghi trở thành hoàng đế Manchukuo.
Một vụ nổ nhỏ và sự thay đổi lớn của quyền quyết định
Đêm 18/9/1931, một đoạn đường sắt Nam Mãn Châu gần Phụng Thiên bị đánh nổ. National Diet Library của Nhật xác nhận các sĩ quan đạo quân Quan Đông tổ chức vụ việc. Quân Nhật sau đó dùng nó làm cớ mở các hoạt động quân sự. Điều đáng chú ý không chỉ là thủ pháp dựng một tình huống để biện minh cho hành động đã chuẩn bị, mà còn là cách một nhóm sĩ quan tạo ra sự kiện khiến cấp chính phủ phải phản ứng trong hoàn cảnh bất lợi. Khi thông tin và nhịp độ hành động nằm trong tay lực lượng tại chỗ, khoảng cách tới thủ đô trở thành một nguồn quyền lực.
Không thể vì quân Quan Đông là một phần quân đội Nhật mà coi mọi động tác ban đầu đều là chính sách đã được nội các thông qua. Tư liệu Nhật ghi rõ chính phủ Wakatsuki ban đầu chủ trương không mở rộng xung đột, nhưng lực lượng trên thực địa tiếp tục tiến quân. Cần tách ba tầng trách nhiệm: người tổ chức cái cớ, người mở rộng chiến dịch và nhà nước sau đó công nhận thành quả. Phân biệt như vậy không giảm nhẹ hành động xâm lược; nó giúp giải thích chính xác cơ chế khiến một chính phủ mất khả năng kiểm soát công cụ vũ lực của mình.
Vì sao Mãn Châu có giá trị vượt quá đường ray?
Mãn Châu là nơi giao nhau của lợi ích đường sắt, tài nguyên, thị trường và tính toán an ninh. Đối với giới quân sự Nhật, vùng đất này còn liên quan đến vị trí trước Liên Xô và tương lai quyền lực Nhật tại Đông Á. Vì vậy, không nên giải thích cuộc chiếm đóng chỉ bằng một danh sách nguyên liệu. Tài nguyên không tự ra quyết định; người ra quyết định phải tin rằng kiểm soát lãnh thổ sẽ bảo đảm nguồn cung và vị thế tốt hơn những phương án thương mại hoặc ngoại giao khác. Chính niềm tin ấy biến nhu cầu kinh tế thành chương trình chính trị và quân sự.
Trước khi chiếm toàn vùng, Nhật đã có những quyền lợi và sự hiện diện đáng kể tại đây. Điều đó giúp lực lượng tại chỗ có cơ sở hậu cần và thông tin, nhưng cũng tạo một cách lập luận dễ mở rộng: bảo vệ lợi ích hiện có được dùng để đòi thêm không gian kiểm soát. Một đường ray có thể cần bảo vệ; từ đó không suy ra quyền cai trị toàn bộ khu vực xung quanh. Ranh giới giữa phòng vệ quyền lợi và chinh phục bị cố ý xóa mờ khi nhà nước trình bày mọi lực lượng cản trở mình như mối đe dọa. Đây là vấn đề về quyền lực, không phải một tranh chấp kỹ thuật đường sắt.
Tạo việc đã rồi: tốc độ trên chiến trường đối đầu thời gian ngoại giao
Các hoạt động quân sự mở rộng nhanh hơn nhịp điều tra và thương lượng quốc tế. Lợi thế của bên gây ra việc đã rồi là thay đổi câu hỏi mà đối thủ phải trả lời. Ban đầu, câu hỏi là có nên cho phép một hành động xảy ra không; sau khi lãnh thổ đã bị chiếm, câu hỏi thành ai sẵn sàng trả giá để đảo ngược nó. Chi phí dự tính tăng lên, trong khi quyền lợi bị đe dọa của các cường quốc không giống nhau. Một nước có thể lên án vi phạm mà vẫn không muốn điều quân để khôi phục hiện trạng ở một nơi xa.
Chiến thuật này cũng tác động vào nội bộ Nhật. Một chính phủ muốn ngăn mở rộng giờ phải đối diện với thành quả quân sự, sự vận động của những người ủng hộ và nguy cơ bị tố bỏ rơi quân đội. Không nên giả định mọi người Nhật cùng phản ứng theo một cách, nhưng có thể thấy vị thế thương lượng đã đổi: lực lượng tại chỗ buộc người khác chọn giữa chấp nhận kết quả và chấp nhận xung đột chính trị để bác bỏ nó. Thành công ngắn hạn vì vậy có thể làm suy yếu nguyên tắc kiểm soát dân sự ngay cả khi không có một quyết định chính thức từ đầu cho toàn bộ kế hoạch.
Manchukuo: biến chiếm đóng thành một câu chuyện về nhà nước
Năm 1932, chế độ Manchukuo được dựng lên dưới sự chi phối của Nhật, với Phổ Nghi được đưa vào vị trí lãnh đạo; ông trở thành hoàng đế năm 1934. Hình thức nhà nước có ý nghĩa ngoại giao: thay vì chỉ mô tả một vùng bị quân đội nước ngoài chiếm giữ, bên bảo trợ có thể nói mình đang hợp tác với một chính quyền mới. Tuy nhiên, sự hiện diện của cơ quan hành chính, chức danh và nghi lễ không tự chứng minh quyền tự quyết. Cần hỏi ai kiểm soát lực lượng vũ trang, ai định hướng các quyết định lớn và chính quyền đó có thể từ chối bên bảo trợ hay không.
Đây là khác biệt giữa hình thức pháp lý và tương quan quyền lực thực tế. Một tuyên bố độc lập có thể được dùng để tranh thủ sự công nhận, làm các nước khác chia rẽ và tạo thói quen giao dịch. Nhưng không thể lấy sự tồn tại trên thực địa làm lý lẽ rằng việc thành lập đã hợp pháp hoặc tự nguyện. Việc Nhật sau đó công nhận chế độ mới còn cho thấy sự chuyển tiếp từ hành động của sĩ quan hiện trường sang trách nhiệm nhà nước. Những ràng buộc ban đầu của nội các không thể giải thích thay cho các lựa chọn hợp thức hóa và duy trì quyền kiểm soát về sau.
Không công nhận có thể bảo vệ luật, nhưng không tự giải phóng lãnh thổ
Đầu năm 1932, Ngoại trưởng Mỹ Henry Stimson nêu lập trường không công nhận những thay đổi đạt được bằng phương thức vi phạm các cam kết quốc tế liên quan. Học thuyết Stimson bảo vệ một nguyên tắc quan trọng: thành công quân sự không đương nhiên tạo ra quyền hợp pháp. Nhưng nó cũng thể hiện giới hạn của phản ứng khi thiếu các công cụ cưỡng chế tương xứng. Washington có lợi ích tại Trung Quốc và Thái Bình Dương, song không coi việc dùng quân sự để đảo ngược tình hình Mãn Châu là lựa chọn phù hợp lúc đó. Khủng hoảng kinh tế càng làm việc huy động ủng hộ cho biện pháp tốn kém trở nên khó khăn.
Không nên vì chính sách không đẩy được quân Nhật ra ngoài mà kết luận nó hoàn toàn không có giá trị. Không công nhận có thể giữ nguyên tranh chấp pháp lý và không trao phần thưởng ngoại giao cho xâm lược. Tuy nhiên, nếu mục tiêu là thay đổi hành vi ngay lập tức, nguyên tắc cần đi cùng câu trả lời về chi phí và thực thi. Bài học không phải lúc nào cũng phải dùng vũ lực, mà là phải phân biệt mục tiêu: bảo lưu quyền, kiềm chế bước tiếp theo và khôi phục lãnh thổ là ba nhiệm vụ khác nhau. Một công cụ có ích cho nhiệm vụ đầu chưa chắc đủ cho hai nhiệm vụ còn lại.
Lytton và thất bại của an ninh tập thể
Ủy ban Lytton điều tra khủng hoảng và công bố báo cáo năm 1932. Hội Quốc Liên không chấp nhận việc dựng Manchukuo như một giải pháp hợp lệ; Nhật thông báo rút khỏi tổ chức năm 1933. Cần phân biệt thời điểm thông báo với thời hạn thủ tục rút có hiệu lực, thay vì dùng hai mốc để kể hai câu chuyện mâu thuẫn. Quan trọng hơn, cuộc khủng hoảng phơi bày khoảng cách giữa khả năng xác định vi phạm và khả năng buộc bên vi phạm thay đổi. Một báo cáo có thể làm rõ nguyên tắc, nhưng không tự sản sinh ý chí và phương tiện hành động của các quốc gia thành viên.
Mặt khác, không thể dùng thất bại ấy để khẳng định mọi thành viên đều muốn Nhật thắng hoặc mọi cơ chế hòa bình đều vô dụng. Các nước có ưu tiên khác nhau, sợ chiến tranh ở mức khác nhau và chưa thống nhất ai chịu phần lớn rủi ro. Khi mỗi bên chờ bên khác hành động trước, kẻ đang kiểm soát lãnh thổ có thể duy trì lợi thế. Đó là vấn đề phối hợp tập thể. Phân tích nó đòi hỏi nhìn cả khoảng cách địa lý, lợi ích đế quốc và bối cảnh kinh tế, không chỉ quy mọi thứ về việc tổ chức quốc tế không có một đạo quân riêng.
Một tiền lệ nguy hiểm, không phải kịch bản định sẵn cho toàn thế giới
Thắng lợi chiếm đóng và phản ứng quốc tế hạn chế làm những lực lượng muốn mở rộng quyền lực có thêm căn cứ tin rằng rủi ro có thể chấp nhận. Trong nội bộ Nhật, việc quân đội đạt mục tiêu trái với chủ trương hạn chế ban đầu tạo một tiền lệ chính trị nguy hiểm. Trên bình diện quốc tế, trường hợp Mãn Châu cho thấy bên phá vỡ hiện trạng có thể lợi dụng khoảng cách giữa hành động nhanh và phản ứng chậm. Nhưng không nên nói Hitler chỉ sao chép một bài học duy nhất từ Nhật, hoặc toàn bộ chiến tranh sau này tự động xuất phát từ đêm 18/9.
Một phương án phản thực tế như trừng phạt mạnh và sớm hơn cần được đánh giá bằng điều kiện thực thi: những nước nào tham gia, nguồn cung nào bị ảnh hưởng, Nhật phản ứng ra sao và nguy cơ leo thang có được chấp nhận không. Không có đáp án chắc chắn cho lịch sử không xảy ra. Điều có thể kết luận vững hơn là sự rạn nứt trật tự châu Á nằm ở cả hai phía: một bộ máy xâm lược học cách áp đặt việc đã rồi, còn các nước bảo vệ nguyên tắc không thống nhất được cách chuyển nguyên tắc thành sức ép. Mãn Châu là một mắt xích lớn trong quá trình ấy, với nạn nhân và hậu quả riêng cần được nhìn thấy.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Manchurian Incident of 1931 — National Diet Library, Nhật Bản
- The Mukden Incident of 1931 and the Stimson Doctrine — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
- Nazi Germany, Imperial Japan, and the Anti-Comintern Pact — The National WWII Museum
- The US–Japan War Talks as seen in official documents — Japan Center for Asian Historical Records, National Archives of Japan