NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 40
Thế chiến II bắt đầu năm 1937 hay 1939? Tranh luận về cách tính lịch sử
Năm 1939 là mốc quy ước phổ biến khi nói về Thế chiến II, gắn với Đức xâm lược Ba Lan và Anh–Pháp tuyên chiến. Nhưng nếu đặt chiến tranh Trung–Nhật ở trung tâm, năm 1937 là một điểm mở đầu quan trọng và có cơ sở sử học. Hai cách tính trả lời những câu hỏi không hoàn toàn giống nhau. Cách chính xác nhất là nói rõ phạm vi: chiến tranh toàn diện Trung–Nhật bùng lên năm 1937, chiến tranh châu Âu năm 1939, rồi các cuộc đối đầu gắn kết chặt hơn thành cuộc chiến liên lục địa trong năm 1941.

Lực lượng đổ bộ hải quân Nhật Bản đeo mặt nạ phòng độc trong trận Thượng Hải, tháng 8/1937.
Bộ Hải quân Nhật Bản, tác giả ảnh chưa xác định; bản số hóa qua USS Astoria / Wikimedia Commons / Public domain – ảnh Nhật Bản trước năm 1957, PD-Japan-oldphoto / PD-1996; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Wikimedia Commons · Public domain – ảnh Nhật Bản trước năm 1957, PD-Japan-oldphoto / PD-1996
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1931
- Nhật Bản xâm lược Mãn Châu, mở một giai đoạn bành trướng quan trọng ở châu Á.
- 7/7/1937
- Sự kiện Lư Câu Kiều dẫn tới chiến tranh Trung–Nhật toàn diện.
- 1/9/1939
- Đức xâm lược Ba Lan, mốc quy ước mở đầu chiến tranh châu Âu.
- 3/9/1939
- Anh và Pháp tuyên chiến với Đức.
- 22/6/1941
- Đức xâm lược Liên Xô, mở rộng mặt trận châu Âu và làm thay đổi cấu trúc liên minh.
- 7/12/1941
- Nhật tấn công Trân Châu Cảng theo ngày địa phương Hawaii.
- 11/12/1941
- Đức và Italy tuyên chiến với Hoa Kỳ; Mỹ tuyên chiến đáp lại.
Một ngày bắt đầu luôn chứa một lựa chọn về phạm vi
Với một cuộc chiến giữa hai nước, ngày tuyên chiến hoặc ngày nổ súng có thể tạo mốc tương đối rõ. Với một xung đột toàn cầu hình thành qua nhiều cuộc chiến, câu hỏi khó hơn: ta đang tìm lần đầu bạo lực xuất hiện, lần các cường quốc châu Âu giao chiến hay lúc các mặt trận có chung cơ chế liên minh? Nếu không nêu tiêu chí, tranh luận về niên đại dễ biến thành cuộc thi xem ai nhớ một con số đúng.
Phân kỳ là cách tổ chức lời giải thích. Chọn một mốc đưa một số biến cố vào phần “nguyên nhân” và những biến cố khác vào phần “cuộc chiến”. Điều đó ảnh hưởng cả cách nhìn vai trò của các quốc gia. Nếu câu chuyện bắt đầu ở Ba Lan, Trung Quốc dễ xuất hiện như mặt trận được thêm vào sau; nếu bắt đầu năm 1937, sự kháng cự của Trung Quốc đã là một phần cấu thành quá trình chiến tranh.
Nhưng lựa chọn phạm vi không cho phép tùy tiện thay đổi ngày của sự kiện. Ngày Đức xâm lược Ba Lan vẫn là 1/9/1939, dù người viết đặt mở đầu của câu chuyện toàn cầu ở châu Á. Cần tách dữ kiện niên đại với quyết định phân kỳ. Cái trước được đối chiếu bằng tư liệu; cái sau phải được bảo vệ bằng lý do vì sao nó giúp hiểu quan hệ nhân quả tốt hơn.
Năm 1931: Mãn Châu cho thấy chiến tranh không đến từ một khoảng trống
Nhật Bản chiếm Mãn Châu từ năm 1931, trước cả hai mốc 1937 và 1939. Diễn biến này làm trật tự an ninh châu Á rạn nứt và đặt ra vấn đề liệu các cường quốc cùng Hội Quốc Liên có ngăn được việc dùng vũ lực thay đổi thực tế hay không. Nó là một phần quan trọng của quá trình bành trướng, không phải chi tiết chỉ có ý nghĩa khi châu Âu bước vào chiến tranh.
Tuy nhiên, từ việc có xâm lược năm 1931 không tự suy ra mọi lịch sử Thế chiến II phải bắt đầu cùng năm ấy. Người nghiên cứu cần giải thích quan hệ liên tục nào mình đang theo: chính sách đế quốc Nhật, sự thất bại của an ninh tập thể hay một cuộc chiến Trung–Nhật mở rộng. Một mốc sớm có thể giúp thấy gốc rễ, nhưng nếu kéo mọi xung đột trước đó vào cùng một cuộc chiến mà không tiêu chí, ranh giới phân tích sẽ mất ý nghĩa.
Cách dùng hợp lý là giữ năm 1931 như một tầng tiền sử trực tiếp của chiến tranh châu Á, đồng thời giải thích vì sao năm 1937 tạo bước chuyển về quy mô. Hai tầng không triệt tiêu nhau. Một quá trình có thể có nhiều ngưỡng, từ mở rộng lãnh thổ qua từng khủng hoảng tới chiến tranh toàn diện, rồi tới sự kết nối với các cuộc chiến ở nơi khác.
Năm 1937: tại Trung Quốc, đây đã là chiến tranh lớn
Sau sự kiện Lư Câu Kiều ngày 7/7/1937, xung đột giữa lực lượng Trung Quốc và Nhật Bản phát triển thành chiến tranh toàn diện. Đối với người dân sống trong vùng giao tranh và chiếm đóng, việc châu Âu chưa tuyên chiến không làm tình trạng ấy bớt là chiến tranh. Chính phủ Trung Quốc phải quyết định tiếp tục kháng cự trong khi đối diện tổn thất lãnh thổ và sức ép rất lớn.
Sử gia Rana Mitter, trong bài viết cho National WWII Museum, đặt ngày 7/7/1937 như khởi điểm của Thế chiến II từ trải nghiệm châu Á. Đây là một cách lập khung sử học cụ thể, không phải bằng chứng rằng mọi sử gia đã bỏ mốc 1939. Giá trị của nó là buộc người đọc nhìn sự kháng cự kéo dài của Trung Quốc như một thành phần của cuộc chiến, thay vì một đoạn dẫn nhập ngắn trước khi “lịch sử chính” bắt đầu.
Nếu gọi toàn bộ giai đoạn 1937–1939 chỉ là tiền chiến, ta dễ che khuất hậu quả của nó đối với nguồn lực Nhật Bản, quan hệ với các nước khác và khả năng lựa chọn chiến lược sau đó. Một cuộc chiến đang diễn ra tạo yêu cầu tiếp tế, chiếm đóng và chính trị; những yêu cầu ấy không tạm dừng để đợi châu Âu. Đây là lý do mốc 1937 có sức giải thích vượt quá ý nghĩa tưởng niệm.
Năm 1939: vì sao quy ước châu Âu vẫn có sức nặng?
Ngày 1/9/1939, Đức xâm lược Ba Lan; ngày 3/9, Anh và Pháp tuyên chiến với Đức. Cuộc khủng hoảng không còn được xử lý như một lần điều chỉnh lãnh thổ có thể chấp nhận sau thương lượng. Các cường quốc bước vào một cuộc đối đầu quân sự, kéo theo những liên hệ đế quốc, kinh tế và hàng hải vượt khỏi chiến trường Ba Lan. Vì thế, mốc 1939 không chỉ là thói quen của sách giáo khoa.
National Army Museum sử dụng khung 1939–1945 cho Thế chiến II, đồng thời vẫn nêu chiến tranh ở Trung Quốc năm 1937 trong phần bối cảnh. Cách tổ chức này cho thấy dùng mốc quy ước không bắt buộc phải phủ nhận quá trình châu Á. Vấn đề là người viết có giải thích phạm vi hay không, và có để một quy ước thuận tiện trở thành lý do bỏ qua những người đã chiến đấu trước đó hay không.
Mốc 1939 đặc biệt phù hợp khi nghiên cứu sự thất bại của nhân nhượng tại châu Âu, chính sách Đức đối với Ba Lan và bước chuyển của Anh–Pháp. Nó giúp tập trung vào chuỗi quyết định có ngưỡng rõ ràng. Nhưng một khung phù hợp với một câu hỏi không tự trở thành khung duy nhất cho mọi câu hỏi. Lịch sử toàn cầu cần biết khi nào mở rộng ống kính mà không làm mất sự chính xác của từng khu vực.
Năm 1941: các cuộc chiến nối với nhau bằng quyết định và nguồn lực
Ngày 22/6/1941, Đức xâm lược Liên Xô, mở rộng chiến tranh châu Âu thành cuộc đối đầu quy mô lớn ở phía đông. Moskva chuyển từ quan hệ thỏa thuận với Berlin sang chiến đấu chống Đức và hợp tác với các đối thủ của Hitler. Bước chuyển này làm thay đổi nhu cầu liên minh, viện trợ và phân bổ nguồn lực trước cả khi Hoa Kỳ chính thức tham chiến. Vì vậy, sự kết nối toàn cầu năm 1941 không chỉ được đo bằng thời điểm nước Mỹ bước vào cuộc chiến.
Trong năm 1941, cuộc chiến ở châu Âu và xung đột ở châu Á liên kết chặt hơn với sự tham chiến của những cường quốc và những quyết định mở rộng chiến trường. Sau cuộc tấn công Trân Châu Cảng ngày 7/12 theo giờ Hawaii, Hoa Kỳ tuyên chiến với Nhật. Ngày 11/12, Đức và Italy tuyên chiến với Hoa Kỳ, rồi Quốc hội Mỹ có hành động tương ứng. Thông điệp của Roosevelt gửi Quốc hội cùng ngày là tư liệu trực tiếp cho bước chuyển này.
Những sự kiện ấy không chỉ thêm quốc kỳ vào một danh sách. Khi cùng một nước phải phân bổ tàu, máy bay, sản lượng công nghiệp và viện trợ cho nhiều khu vực, quyết định ở mặt trận này tác động tới nguồn lực ở mặt trận khác. Liên minh cũng phải bàn thứ tự ưu tiên thay vì chỉ phản ứng với một cuộc chiến riêng. Đó là ý nghĩa cụ thể của sự kết nối toàn cầu.
Tuy nhiên, không phải từ một ngày trong năm 1941 mọi nước đều có cùng kẻ thù hoặc cùng thời điểm tuyên chiến. Các nghĩa vụ và lợi ích vẫn khác nhau, chiến tranh không biến thành một hệ thống hoàn toàn thống nhất. Nói các mặt trận hội tụ là mô tả mức liên hệ tăng lên, không phải xóa mọi ranh giới giữa chúng. Một lịch sử toàn cầu tốt vẫn phải theo dõi sự bất đối xứng ấy.
Đổi mốc có thể đổi cách đọc nguyên nhân và trách nhiệm
Nếu chỉ bắt đầu năm 1939, người đọc dễ tập trung vào Versailles, Hitler, Munich và Ba Lan. Những yếu tố ấy thiết yếu cho chiến tranh châu Âu, nhưng không đủ giải thích chủ nghĩa quân phiệt Nhật hoặc lựa chọn tiếp tục chiến tranh ở Trung Quốc. Một lời giải thích toàn cầu phải có nhiều chuỗi nguyên nhân, thay vì kéo mọi mặt trận về một nguồn gốc châu Âu duy nhất.
Ngược lại, bắt đầu năm 1937 cũng không khiến chính sách của Đức chỉ còn là một phần phụ của xung đột châu Á. Hai chính quyền có mục tiêu, cách ra quyết định và cơ hội khác nhau. Sự kết nối về sau không chứng minh ngay từ đầu có một bộ chỉ huy thống nhất điều khiển mọi bước. Gọi chung là phe Trục không có nghĩa mỗi hành động của một thành viên đều là phần đã được cả liên minh dự tính.
Việc chọn mốc còn ảnh hưởng cách ghi nhận người bị hại và người kháng cự. Những cộng đồng đã mất nhà cửa hoặc phải chiến đấu trước năm 1939 không nên biến thành phông nền. Nhưng mục tiêu công bằng ký ức cũng không đòi sửa dữ kiện châu Âu. Có thể tôn trọng cả hai bằng cách nói rõ chiến tranh đã có ở đâu, ở mức nào và khi nào các quá trình ấy bắt đầu ràng buộc nhau mạnh hơn.
Một cách trả lời chính xác hơn câu hỏi trắc nghiệm
Nếu câu hỏi là “Thế chiến II thường được tính bắt đầu khi nào?”, có thể trả lời ngày 1/9/1939, kèm sự kiện Đức xâm lược Ba Lan. Nếu hỏi “Vì sao có sử gia bắt đầu từ 1937?”, cần giải thích chiến tranh Trung–Nhật toàn diện và góc nhìn châu Á. Nếu hỏi khi nào cuộc chiến có mức liên kết toàn cầu rộng hơn, năm 1941 trở thành một ngưỡng phân tích khác. Các câu trả lời có thể cùng đúng trong phạm vi đã nêu.
Không cần biến khác biệt thành cuộc phán xét rằng một bên không biết lịch sử. Điều cần xem là khung nào bỏ sót điều gì và khung nào giúp trả lời câu hỏi nghiên cứu tốt hơn. Một mốc rõ có lợi cho việc học; nhiều mốc được giải thích có lợi cho việc hiểu. Người viết có trách nhiệm giúp độc giả đi từ ghi nhớ sang hiểu, thay vì tạo sự bất ngờ giả bằng cách tuyên bố mọi điều đã học đều sai.
Thế chiến II không hình thành từ một tiếng súng duy nhất khiến toàn bộ thế giới đồng thời bước vào chiến tranh. Nó lớn lên qua những cuộc xâm lược, kháng cự, thỏa thuận và quyết định mở rộng đối đầu. Năm 1937 làm rõ chiến tranh ở Trung Quốc, năm 1939 làm rõ bước ngoặt châu Âu, còn năm 1941 cho thấy các chiến trường gắn nhau sâu hơn. Giữ ba tầng ấy là cách vừa tôn trọng niên đại, vừa không thu nhỏ lịch sử thế giới vào ký ức của một khu vực.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- World War II in the Pacific — USHMM
- Rana Mitter: Liberation in China and the Pacific — The National WWII Museum
- Second World War — tổng quan của National Army Museum — National Army Museum
- Japan, China, the United States and the Road to Pearl Harbor, 1937–1941 — Office of the Historian, U.S. Department of State
- Thông điệp Roosevelt gửi Quốc hội, ngày 11/12/1941 — Office of the Historian, U.S. Department of State