BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 17

Chiến tranh Trung–Nhật từ năm 1937 đã thay đổi thế giới ra sao?

Chiến tranh Trung–Nhật từ năm 1937 biến một khủng hoảng Đông Á thành cuộc chiến kéo dài, làm Nhật sa vào mục tiêu chinh phục không đạt được bằng thắng lợi nhanh và khiến quan hệ Nhật–Mỹ ngày càng đối đầu. Vai trò của Trung Quốc không chỉ là chịu đựng: việc tiếp tục kháng chiến đã làm thay đổi những lựa chọn của các cường quốc.

Quân Nhật tiến công kho Sihang ở Thượng Hải khoảng ngày 29/10/1937

Quân Nhật tiến công kho Sihang ở Thượng Hải, khoảng ngày 29/10/1937. Đây là một trận đánh trong chiến tranh Trung–Nhật năm 1937, không phải Mãn Châu năm 1931.

Nhiếp ảnh gia chưa xác định / WW2DB image25114 / Wikimedia Commons Ảnh được thu nhỏ và chuyển WebP. · Nguồn: WW2DB image25114 / Wikimedia Commons · Public domain — PD-Japan-oldphoto, PD-China và PD-1996

Những mốc cần đặt cạnh nhau

7/7/1937
Đụng độ Lư Câu Kiều mở đầu giai đoạn chiến tranh toàn diện.
11/7/1937
Nội các Nhật quyết định đưa thêm lực lượng tới miền bắc Trung Quốc.
12–13/12/1937
Vụ Panay và việc quân Nhật chiếm Nam Kinh diễn ra trong hai ngày liên tiếp.
1/1938
Konoe tuyên bố không tiếp tục giao thiệp với chính phủ Tưởng Giới Thạch.
7/1939–1/1940
Mỹ thông báo rồi thực hiện chấm dứt hiệp ước thương mại với Nhật.
1941
Khủng hoảng Nhật–Mỹ leo thang tới chiến tranh.

Từ Lư Câu Kiều đến chiến tranh toàn diện: leo thang là một quá trình

Ngày 7/7/1937, đụng độ gần cầu Lư Câu, hay Marco Polo Bridge, ở ngoại ô Bắc Kinh mở đầu giai đoạn chiến tranh toàn diện giữa Nhật và Trung Quốc. Nhưng một cuộc đụng độ địa phương không tự động biến thành chiến tranh kéo dài tám năm. Hồ sơ do Japan Center for Asian Historical Records giới thiệu cho thấy ban đầu có nỗ lực ngừng bắn tại chỗ; ngày 11/7, nội các Nhật quyết định đưa thêm lực lượng tới miền bắc Trung Quốc. Mốc quyết định ấy quan trọng vì nó đặt trách nhiệm leo thang vào những lựa chọn cụ thể, thay vì coi chiến tranh là phản ứng vô thức của hai quốc gia.

Tăng quân có thể được người ra quyết định trình bày như cách buộc đối thủ nhượng bộ nhanh hơn. Nhưng phía bị gây sức ép cũng có lý do không chấp nhận một tiền lệ mới sau việc Nhật chiếm Mãn Châu năm 1931. Khi mỗi bên điều chỉnh hành động theo suy đoán về ý chí bên kia, một tín hiệu nhằm răn đe có thể bị hiểu như chuẩn bị tấn công. Phân tích cơ chế này không làm hai bên trở nên tương đương về trách nhiệm xâm lược; nó giải thích vì sao mục tiêu và cách sử dụng vũ lực của Nhật đã đẩy một khủng hoảng vào quỹ đạo khó thu hẹp.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Chiếm đô thị không đồng nghĩa đánh gục một quốc gia

Chiến sự lan tới Thượng Hải rồi Nam Kinh năm 1937. Nhật giành những thắng lợi lớn, nhưng chính phủ Quốc dân đảng do Tưởng Giới Thạch lãnh đạo tiếp tục kháng chiến và chuyển trung tâm hoạt động vào nội địa, với Trùng Khánh trở thành thủ đô thời chiến. Sự kiện này đặt ra một vấn đề chiến lược căn bản: mục tiêu quân sự có thể đạt trước khi mục tiêu chính trị đạt được. Một đạo quân chiếm thủ đô không đương nhiên khiến đối phương mất khả năng tổ chức, huy động hoặc từ chối các điều kiện hòa bình của bên xâm lược.

Đối với người bảo vệ, tiếp tục chiến đấu sau các tổn thất lớn là quyết định đắt giá nhưng có thể được coi là cách giữ chủ quyền. Đối với bên tấn công, mỗi thắng lợi không kết thúc chiến tranh lại đặt ra yêu cầu mở rộng hơn nữa để ép một kết quả cuối cùng. Từ đó xuất hiện nguy cơ mục tiêu tự tăng theo chiến dịch: nếu đối thủ chưa chịu khuất phục, phạm vi kiểm soát phải sâu hơn, đường tiếp tế phải dài hơn và nhu cầu tài nguyên phải lớn hơn. Không gian Trung Quốc cùng khả năng tiếp tục kháng chiến khiến ưu thế ở một số trận đánh không dễ chuyển thành kết quả chính trị mà Tokyo mong muốn.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Nam Kinh: hậu quả con người không thể thu gọn thành một nước cờ

Khi quân Nhật chiếm Nam Kinh tháng 12/1937, các vụ giết người hàng loạt, bạo lực tình dục và những tội ác khác xảy ra đối với dân thường và người đã bị tước vũ khí. USC Shoah Foundation lưu trữ lời chứng của người sống sót; UNESCO ghi nhận một tập hợp tài liệu về thảm sát và các cuộc điều tra sau chiến tranh. Những nguồn này nhắc rằng nghiên cứu chiến lược không thể chỉ đếm lãnh thổ, lực lượng và hiệp định. Con người không phải một loại chi phí trừu tượng được xóa đi sau khi giải thích động cơ của bộ chỉ huy.

Cần phân biệt tranh luận về con số, địa giới hoặc thời gian thống kê với việc phủ nhận bản thân tội ác. Bài viết này không chọn một ước tính thương vong duy nhất làm con số tuyệt đối; điều có thể xác nhận là đã có chiến dịch bạo lực nghiêm trọng và tư liệu phong phú về các nạn nhân. Trong nghiên cứu ra quyết định, câu hỏi tiếp theo là những cơ chế kỷ luật, quyền lực và cách nhìn đối phương đã cho phép bạo lực phát triển như thế nào. Việc giải thích không nhằm làm dịu trách nhiệm, mà để nhìn rõ những điều kiện khiến thường dân trở thành đối tượng bị tước sự bảo vệ.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Khi không chịu đàm phán với đối thủ, chiến thắng phải mang hình dạng nào?

Tháng 1/1938, Thủ tướng Nhật Fumimaro Konoe tuyên bố không tiếp tục giao thiệp với chính phủ Tưởng Giới Thạch. Tuyên bố làm thu hẹp khả năng kết thúc chiến tranh bằng thương lượng với lực lượng vẫn có khả năng kháng chiến đáng kể. Về sau, chương trình xây dựng trật tự mới ở Đông Á được Tokyo trình bày như một đề án hợp tác. Phản ứng của Tưởng trong văn kiện tháng 12/1938, do Columbia University giới thiệu, lại coi đó là nguy cơ xóa bỏ nền độc lập Trung Quốc. Hai cách định nghĩa trật tự không chỉ khác nhau về lời nói, mà khác về quyền được quyết định tương lai.

Tư liệu tuyên bố của một lãnh đạo là bằng chứng tốt về cách ông muốn công chúng nhìn chính sách, chưa phải bằng chứng rằng toàn xã hội đồng ý hoặc lời mô tả đối thủ hoàn toàn chính xác. Khi đọc song song hai phía, ta thấy vấn đề thương lượng: nếu bên này xem hòa bình là chấp nhận vị trí lệ thuộc, bên kia không thể đạt chủ quyền chỉ bằng nhượng bộ nhỏ. Cũng cần tránh suy rằng không còn bất kỳ phương án đàm phán nào; điều có thể nói chắc hơn là những điều kiện công khai và mục tiêu đang được theo đuổi đã làm các phương án cùng chấp nhận được trở nên hẹp hơn nhiều.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Chiến tranh Trung Quốc làm thay đổi quan hệ Nhật–Mỹ

Washington ban đầu tránh chiến tranh với Nhật dù phản đối xâm lược và có lợi ích tại Trung Quốc. Vụ máy bay Nhật đánh chìm pháo hạm Mỹ Panay trên Trường Giang ngày 12/12/1937 làm căng thẳng tăng, nhưng hai nước chưa chuyển ngay sang chiến tranh. Mỹ chấp nhận lời xin lỗi và bồi thường. Chính sự tiếp tục kiềm chế này cho thấy không thể đi thẳng từ một biến cố năm 1937 tới kết luận Trân Châu Cảng đã là tất yếu. Giữa hai mốc còn nhiều bước ngoại giao, thương mại và quân sự làm thay đổi lựa chọn của cả hai phía.

Mỹ thông báo chấm dứt hiệp ước thương mại với Nhật tháng 7/1939; hiệp ước hết hiệu lực tháng 1/1940. Các hạn chế và viện trợ tiếp tục thay đổi trong giai đoạn 1940–1941, với khủng hoảng dầu mỏ lên cao năm 1941. Không được đưa lệnh cấm vận dầu đầy đủ lùi về năm 1937. Ý nghĩa chiến lược nằm ở quan hệ giữa mục tiêu và nguồn lực: tiếp tục chiến tranh ở Trung Quốc làm Nhật cần vật tư, trong khi chính chiến tranh ấy làm các đối tác thương mại muốn hạn chế nguồn cung. Bài toán do đó ngày càng khó giải bằng việc giữ nguyên mọi mục tiêu bành trướng.

Đối chiếu tư liệu: [6] [7] [8] [9]

Từ châu Á tới chiến tranh toàn cầu: kết nối không phải cùng một thời điểm

Chiến tranh Trung–Nhật làm thay đổi môi trường quốc tế trước khi Đức tấn công Ba Lan. Nó buộc các cường quốc theo dõi một cuộc xung đột lớn ở Đông Á, làm vấn đề viện trợ và nguồn cung trở thành đòn bẩy ngoại giao, đồng thời tạo những lực lượng và nhu cầu mà các quyết định sau năm 1939 phải tính tới. Khi chiến tranh châu Âu bùng nổ rồi lan rộng, Nhật cũng đánh giá lại cơ hội và rủi ro tại những vùng chịu ảnh hưởng của các đế quốc châu Âu. Những quá trình ấy kết nối với nhau dần dần, không phải tất cả cùng bắt đầu trong một ngày.

Vì thế, gọi năm 1937 là mốc quan trọng của Thế chiến II tại châu Á không phủ nhận vai trò ngày 1/9/1939 đối với chiến tranh ở châu Âu. Nó chỉ thay đổi góc quan sát: nhìn từ Trung Quốc, hàng triệu con người đã sống trong chiến tranh trước mốc thường dùng trong sách lịch sử châu Âu. Tuy nhiên, nếu dùng năm 1937 như một kết luận rằng ngay khi đó đã tồn tại hai khối toàn cầu hoàn chỉnh thì lại đi quá xa. Cần nghiên cứu cả tính liên tục của bạo lực lẫn các bước chuyển làm những cuộc chiến khu vực kết hợp thành một cuộc chiến có phạm vi thế giới.

Đối chiếu tư liệu: [1] [6] [7]

Bài học nghiên cứu: vì sao một cuộc chiến khó kết thúc hơn dự tính?

Trường hợp này gợi một câu hỏi vượt khỏi việc bên nào thắng từng trận: những điều kiện nào phải có để ưu thế quân sự tạo được hòa bình? Nếu không xác định được một kết quả mà đối phương có thể chấp nhận và vẫn tồn tại như một chủ thể chính trị, chiến thắng trên chiến trường có thể chỉ mở đường tới chiến dịch tiếp theo. Trung Quốc tiếp tục kháng chiến khiến Nhật không có kết quả nhanh; phản ứng quốc tế lại làm chi phí vật chất và ngoại giao tăng. Đó là sự tương tác giữa ý chí của người bị xâm lược và giới hạn của dự án chinh phục.

Có thể đặt giả thuyết phản thực tế về việc hạn chế leo thang từ tháng 7/1937 hoặc chấp nhận một khuôn khổ thương lượng khác. Nhưng không thể khẳng định một cơ hội duy nhất chắc chắn mang lại hòa bình lâu dài khi quyền lợi và lòng tin đã bị tổn hại từ trước. Kết luận vững hơn là cuộc chiến không chỉ thay đổi Trung Quốc và Nhật: nó định hình quan hệ với Mỹ, làm an ninh gắn chặt với thương mại và buộc thế giới đối diện một cuộc xâm lược không kết thúc bằng việc chiếm thủ đô. Hiểu điều đó giúp đưa Đông Á trở lại vị trí trung tâm trong nguồn gốc của chiến tranh toàn cầu.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Sino-Japanese War of 1937–1945: A Resource Guide — Library of Congress
  2. The Unfolding of the Second Sino-Japanese War and the Launch of Shashin Shūhō — Japan Center for Asian Historical Records
  3. Generalissimo Chiang Assails Prince Konoe’s Statement — Columbia University, Asia for Educators — văn kiện1938
  4. Nanjing Massacre — USC Shoah Foundation
  5. Documents of Nanjing Massacre — UNESCO, Memory of the World
  6. Japan, China, the United States and the Road to Pearl Harbor, 1937–41 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  7. The US–Japan War Talks as seen in official documents — Japan Center for Asian Historical Records
  8. Hull to Japanese Ambassador Horinouchi, 26 July 1939, Document530 — Office of the Historian, Foreign Relations of the United States — thông báo chính thức
  9. Grew to Secretary of State, 25 January 1940, Document123 — Office of the Historian, Foreign Relations of the United States — tuyên bố Bộ Ngoại giao Nhật