NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 29
Thất bại của hội nghị giải trừ quân bị thập niên 1930
Hội nghị Giải trừ quân bị thế giới năm 1932–1934 thất bại vì các nước không thống nhất được quan hệ giữa giảm vũ khí và bảo đảm an ninh. Đức yêu cầu bình đẳng quân sự; Pháp muốn được bảo vệ trước khi cắt giảm; những cường quốc khác không sẵn lòng gánh mọi nghĩa vụ cần thiết. Khi Hitler chọn tái vũ trang và Đức rời hội nghị năm 1933, khoảng cách vốn có giữa mục tiêu hòa bình và cam kết thực thi càng trở nên khó vượt qua.

Arthur Henderson phát biểu tại Hội nghị Giải trừ quân bị thế giới ở Geneva, ngày 2/2/1932.
Agence de presse Meurisse / Bibliothèque nationale de France, Gallica, btv1b90286027 / Public domain – ảnh báo chí tập thể Pháp, Agence Meurisse năm 1932; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Wikimedia Commons · Public domain – ảnh báo chí tập thể Pháp, Agence Meurisse năm 1932
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 2/1932
- Hội nghị Giải trừ quân bị thế giới khai mạc tại Geneva.
- 30/1/1933
- Hitler được bổ nhiệm làm thủ tướng Đức.
- 10/1933
- Đức rời hội nghị và Hội Quốc Liên.
- 1934
- Tiến trình hội nghị không đạt thỏa thuận giải trừ toàn diện.
- 1935
- Đức công khai khôi phục chế độ quân dịch.
Nghịch lý của chiếc bàn đàm phán có những người không bình đẳng
Hội nghị mở ở Geneva tháng 2/1932 trong bối cảnh thế giới vừa chịu tác động sâu của khủng hoảng kinh tế. Giảm chi tiêu quân sự có thể hấp dẫn các chính phủ đang thiếu tiền, nhưng ngân sách không phải mối lo duy nhất. Một nước có thể tiết kiệm bằng cách giải giới mà đồng thời khiến mình dễ bị tấn công hơn. Vì vậy, không thể suy từ khó khăn tài chính chung ra sự đồng thuận tự nhiên về mức cắt giảm. Những người dự họp đang cố giải một vấn đề phân phối rủi ro, không chỉ một phép toán tiết kiệm.
Đức bước vào thảo luận với lực lượng bị ràng buộc bởi Versailles, trong khi các nước thắng trận không chịu cùng loại hạn chế. Berlin có thể đòi các nước khác hạ xuống mức của mình hoặc yêu cầu quyền tăng lực lượng để đạt bình đẳng. Hai con đường cùng dùng một khái niệm nhưng dẫn tới những kết quả đối lập: giải trừ trên diện rộng hoặc tái vũ trang của Đức. Chính sự nhập nhằng ấy làm ngôn ngữ công bằng có sức mạnh ngoại giao lớn. Bên bác yêu cầu bình đẳng dễ bị trình bày là bảo vệ đặc quyền, dù họ đang lo tới một nguy cơ an ninh thực tế.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Pháp muốn an ninh trước, Đức muốn bình đẳng trước
Từ Paris, vấn đề là nếu cắt giảm lực lượng hôm nay thì ai bảo đảm ngày mai nước Đức không phục hồi sức mạnh rồi gây sức ép? Sự chênh lệch về địa lý và ký ức xâm lược khiến chính phủ Pháp không nhìn giải giới giống một nước được biển che chắn. Pháp đề cao bảo đảm an ninh và cơ chế hành động quốc tế trước khi chấp nhận giảm quân bị. Đề nghị đó có logic riêng, nhưng nó chuyển chi phí sang những nước sẽ phải cam kết trợ giúp khi khủng hoảng xảy ra.
Từ Berlin, sự trì hoãn có thể được mô tả là bằng chứng rằng trật tự hậu chiến không bao giờ chấp nhận Đức trở lại địa vị bình thường. Như vậy, mỗi bên coi điều kiện tiên quyết của bên kia là cách né tránh nghĩa vụ. Nếu an ninh chỉ được xây sau bình đẳng, Pháp phải chịu rủi ro trước; nếu bình đẳng chỉ có sau an ninh hoàn chỉnh, Đức có thể cho rằng mình bị giữ trong thế yếu vô thời hạn. Muốn phá thế bế tắc cần một lịch trình trao đổi có kiểm chứng, nhưng muốn chấp nhận lịch trình ấy lại cần mức tin cậy mà các bên chưa có.
Vũ khí tấn công và phòng thủ không phải hai ngăn tách biệt
Một hướng thương lượng là hạn chế những loại vũ khí được xem là đặc biệt phù hợp với tiến công. Tuy nhiên, chức năng của vũ khí phụ thuộc vào cách sử dụng và cấu trúc lực lượng. Máy bay có thể đánh thành phố, yểm trợ quân đội hoặc bảo vệ không phận. Xe tăng có thể xuyên thủng chiến tuyến nhưng cũng được dùng phản kích. Nếu chỉ tìm một danh mục kỹ thuật tuyệt đối trung tính, các nhà đàm phán sẽ gặp khó: cùng một giới hạn có thể bảo vệ phương án tác chiến của nước này và phá hủy phương án của nước khác.
Những hồ sơ hội nghị được lưu trong bộ FRUS năm 1932 cho thấy quá trình thương lượng chia thành nhiều ủy ban và đề xuất về từng lĩnh vực. Điều đó nhắc người đọc rằng giải giới cần những quyết định triển khai rất cụ thể. Cắt một số lượng vũ khí phải đi cùng cách đếm, thời điểm thực hiện, điều kiện thay thế và phương pháp xử lý vi phạm. Khoảng cách giữa một khẩu hiệu hòa bình và một hiệp định có thể thi hành nằm ở các chi tiết ấy. Khi tranh luận kỹ thuật không được gắn với một thỏa thuận chính trị về an ninh, sự chính xác của bảng thống kê cũng không đủ tạo ra đồng thuận.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Kiểm chứng chỉ hữu dụng khi có quyết tâm xử lý vi phạm
Một hệ thống giới hạn vũ khí phải giải đáp ít nhất ba câu hỏi: làm sao biết bên kia đang tuân thủ, điều gì xảy ra nếu phát hiện vi phạm, và ai chịu chi phí phản ứng? Nếu thanh tra không đáng tin, bên tuân thủ sợ mình bị bất lợi. Nếu thanh tra phát hiện vấn đề mà không có phản ứng thống nhất, quy tắc dễ bị thăm dò từng bước. Nhưng trao quyền can thiệp cho tổ chức quốc tế cũng chạm đến chủ quyền quốc gia, nên biện pháp làm tăng độ tin cậy ở cấp hệ thống lại có thể bị phản đối trong nước.
Nhìn theo cách đó, thất bại của hội nghị không chỉ là do người dự họp thiếu lòng yêu hòa bình. Những cam kết an ninh có giá thành thực sự: ngân sách, quân đội, quyền quyết định và nguy cơ chiến tranh vì một nước khác. Chính phủ muốn được bảo vệ nhưng thường muốn giữ quyền tự lựa chọn mức tham gia. Đây là một mâu thuẫn tập thể. Kết luận phân tích không phải mọi cơ chế quốc tế đều vô dụng, mà là hạn chế vũ khí không thể thay thế hoàn toàn cho một sự phân chia nghĩa vụ mà các thành viên coi là chấp nhận được.
Hitler biến tranh chấp bình đẳng thành cơ hội thoát kiểm soát
Hitler lên làm thủ tướng tháng 1/1933 khi hội nghị đã gặp bế tắc từ trước. Vì vậy, không nên kể rằng một cuộc thương lượng đang vận hành trơn tru bỗng bị phá hỏng chỉ trong một ngày. Tuy nhiên, cũng không thể dùng những khó khăn có sẵn để xóa trách nhiệm của chính quyền Quốc xã. Mục tiêu tái vũ trang và bành trướng khiến Berlin có động lực thoát khỏi các hạn chế và kiểm soát quốc tế. Tháng 10/1933, Đức rời cả hội nghị lẫn Hội Quốc Liên, biến yêu cầu bình đẳng thành một lý do công khai cho bước đi có lợi đối với chuẩn bị chiến tranh.
Sự khác biệt nằm ở điểm dừng. Một chính phủ tìm bình đẳng trong hệ thống có thể chấp nhận giới hạn chung sau khi được đối xử tương xứng; một chính phủ muốn sử dụng ưu thế để thay đổi bản đồ có thể không coi giới hạn chung là kết cục mong muốn. Đây là lý do không được đồng nhất mọi lập trường sửa Versailles với chương trình của Hitler. Các yêu sách dễ được công chúng chấp nhận có thể che khuất một mục tiêu xa hơn. Đánh giá mưu lược cần xem hành vi tiếp nối, chứ không chỉ đánh giá tính thuyết phục của lời giải thích lúc rút lui.
Hội Quốc Liên có thất bại nhưng không phải chưa từng làm được gì
Văn phòng Liên Hợp Quốc tại Geneva đánh giá thất bại của hội nghị năm 1932–1934 là một yếu tố làm suy yếu Hội Quốc Liên. Nhưng cùng lịch sử tổ chức ấy cũng có những trường hợp giải quyết tranh chấp và hợp tác có kết quả. Việc bỏ qua các thành công giới hạn sẽ dẫn tới một kết luận quá rộng: hễ một hiệp định lớn thất bại thì mọi hình thức kiểm soát đều không có giá trị. Các vấn đề có phạm vi khác nhau đòi hỏi mức thống nhất và chi phí thực thi khác nhau.
Nghị định thư Geneva năm 1925 về vũ khí hóa học và vi trùng là một văn kiện khác với hội nghị giải trừ toàn diện, không được gộp làm một. Nó cho thấy các nước có thể đồng thuận về một giới hạn cụ thể dù không giải quyết được toàn bộ cán cân quân sự. Tuy vậy, một hạn chế chuyên biệt không thể tự bảo vệ hòa bình nếu các tranh chấp lớn tiếp tục bị xử lý bằng đe dọa. Bài học ở đây là xác định đúng quy mô của công cụ: quy tắc về một phương tiện chiến tranh và hệ thống ngăn chiến tranh là hai thành tựu liên quan nhưng không tương đương.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Một phương án khác phải vượt qua cả nỗi sợ lẫn ý đồ gây chiến
Có thể giả định rằng một thỏa thuận theo giai đoạn, với giới hạn tương hỗ và bảo đảm an ninh rõ hơn, sẽ làm quá trình tái vũ trang khó bị che giấu. Đây là giả thuyết phản thực tế hợp lý để nghiên cứu, nhưng không phải bằng chứng chiến tranh chắc chắn sẽ không xảy ra. Nó phụ thuộc vào việc các nước có chấp nhận thanh tra, thực hiện cam kết và duy trì chính sách khi chính phủ thay đổi hay không. Đặc biệt, một bên chủ tâm gây chiến có thể ký để trì hoãn rồi tìm cách phá bỏ khi thấy thuận lợi.
Câu hỏi nổi bật của Geneva là liệu các nước có thể giảm công cụ tự vệ trước khi xây đủ lòng tin để không cần đến chúng. Câu trả lời lịch sử không phải một công thức chung, mà là giới hạn của một cuộc đàm phán cụ thể. Pháp không được bảo đảm theo cách mình thấy đủ; Đức Quốc xã không muốn bị ràng buộc bởi một trật tự hạn chế tham vọng; các cường quốc khác không thống nhất nghĩa vụ. Giải trừ quân bị thất bại ở nơi bảng số lượng vũ khí chạm tới câu hỏi chính trị căn bản: ai sẽ bảo vệ ai khi quy tắc không còn được tôn trọng?
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Disarmament Conference, Geneva, 1933 — Library of Congress
- UN Geneva — The League at Work — United Nations Office at Geneva
- Foreign Relations of the United States, 1932, Volume I — General Disarmament Conference — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
- Deutsches Historisches Museum — Die NS-Außenpolitik — Deutsches Historisches Museum