BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 21

Đức tái vũ trang bằng cách nào dù chịu ràng buộc của Versailles?

Đức tái vũ trang bằng cách duy trì năng lực quân sự trong thời bị hạn chế, huy động công nghiệp và tín dụng, rồi chuyển sang công khai vi phạm Versailles khi chính quyền Hitler cho rằng phản ứng bên ngoài có thể kiểm soát được. Đây không chỉ là câu chuyện chế tạo thêm vũ khí. Nó còn là quá trình biến tổ chức, tiền bạc và sự do dự của đối thủ thành quyền tự do hành động.

Xe bọc thép Đức trong diễn tập mùa thu năm 1935

Xe trinh sát bọc thép trong cuộc diễn tập mùa thu của Quân đoàn IX tại vùng Bayerische Ostmark, năm 1935.

Tác giả/cơ quan: Tác giả ảnh chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 136-B3098 / CC-BY-SA 3.0 / CC BY-SA 3.0 de; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 de

Những mốc cần đặt cạnh nhau

3/2/1933
Hitler trình bày mục tiêu với các chỉ huy quân đội; Liebmann ghi chép buổi gặp.
1934–1938
Hối phiếu Mefo hỗ trợ tài trợ chương trình vũ trang.
16/3/1935
Đức khôi phục nghĩa vụ quân sự, công khai vi phạm Versailles.
7/3/1936
Quân Đức tiến vào Rheinland phi quân sự hóa.

Versailles hạn chế lực lượng nhưng không xóa được kiến thức

Các giới hạn được viết rất cụ thể: Điều 160 đặt trần lục quân ở 100.000 người; Điều 173 bãi bỏ nghĩa vụ quân sự bắt buộc; Điều 171 cấm chế tạo hoặc nhập xe tăng. Không quân quân sự cũng bị cấm. Những điều khoản này nhắm cả lực lượng đang có lẫn khả năng nhanh chóng tạo đội quân dự bị lớn. Nhìn vào nội dung văn bản giúp thấy tái vũ trang không chỉ là tranh cãi mơ hồ về danh dự quốc gia, mà bao gồm những hành động vượt các giới hạn có thể xác định được.

Một quân đội bị giới hạn quy mô vẫn có thể lưu giữ kinh nghiệm, tổ chức đào tạo và suy nghĩ về chiến tranh tương lai. Đây là điểm khởi đầu để hiểu vì sao sự phục hồi không nhất thiết bắt đầu từ con số không. Tài liệu USHMM xác nhận chuẩn bị vũ trang bí mật đã có trước khi Quốc xã nắm quyền. Vì vậy, không nên coi năm 1933 là thời điểm mọi ý tưởng, nhân lực và mạng lưới được tạo ra tức khắc. Chính quyền mới tiếp nhận những năng lực tồn tại rồi thay đổi mạnh mục tiêu, quy mô và tốc độ huy động.

Ý nghĩa chiến lược của sự tiếp nối này nằm ở khoảng cách giữa số lượng được phép và khả năng có thể mở rộng. Nếu chỉ đếm quân nhân hoặc vũ khí hiện có, người quan sát dễ bỏ sót các nguồn lực có thể chuyển thành sức mạnh sau một quyết định chính trị. Tuy nhiên, duy trì kiến thức không tự động tạo ra một quân đội lớn. Nó cần ngân sách, thời gian huấn luyện, cơ sở sản xuất và sự phối hợp. Những điều kiện ấy giúp giải thích quá trình; chúng không cho thấy mọi giới hạn quốc tế đều vô ích ngay từ đầu.

Đối chiếu tư liệu: [1] [6]

Năm 1933: ưu tiên chính trị định hình cách dùng các năng lực sẵn có

Ghi chép của tướng Liebmann về buổi gặp các chỉ huy ngày 3/2/1933 cho thấy Hitler đặt việc tăng sức mạnh quân sự trong một chương trình chính trị rộng hơn. Tư liệu này quan trọng vì nó giúp phân biệt mong muốn địa vị quốc tế với tham vọng dùng sức mạnh để bành trướng. Nhưng đây là ghi chép của người tham dự, không phải bản thu âm đầy đủ hay lịch trình chi tiết cho mọi chiến dịch tương lai. Cần đọc nó như bằng chứng về phương hướng và sự liên kết mục tiêu, không gán cho từng câu giá trị của một kế hoạch tác chiến đã hoàn tất.

Tái vũ trang tạo điểm gặp giữa chính quyền Quốc xã và những người muốn phục hồi sức mạnh của Đức. Điểm gặp ấy không có nghĩa mọi người đều giống nhau về động cơ hoặc biết trước toàn bộ hậu quả. Sự nguy hiểm của một liên minh chính trị đôi khi nằm ở chỗ các thành viên tin rằng họ có thể dùng nhau cho mục tiêu riêng. Phía có quyền quyết định cuối cùng lại dần biến nguồn lực chung thành công cụ cho chương trình của mình. Trong trường hợp này, theo dõi ai kiểm soát ngân sách và lệnh huy động hữu ích hơn việc chỉ liệt kê những người ủng hộ quân đội.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Tiền cho vũ khí: kỹ thuật tài chính thay đổi nhịp độ chuẩn bị

Vũ khí phải được trả tiền trước khi đem lại bất kỳ lợi ích quân sự nào. Một chính phủ muốn mở rộng nhanh có thể gặp giới hạn thuế, vay nợ công khai và khả năng chấp nhận của thị trường. Hối phiếu Mefo giúp đưa đơn đặt hàng vào một cơ chế tín dụng ít lộ rõ hơn trong tài chính công thông thường. Lời khai của Emil Puhl lưu tại Harvard và tư liệu về Schacht của GHDI giải thích cách tài trợ này hỗ trợ chương trình vũ trang. Nó làm thay đổi cách và thời điểm chi phí hiện ra, chứ không biến chi phí thành không tồn tại.

Có thể hình dung sự đánh đổi mà không thần bí hóa nghiệp vụ ngân hàng: nhà cung cấp nhận một quyền đòi tiền được bảo đảm, tiếp tục sản xuất và tin rằng nghĩa vụ cuối cùng sẽ được thanh toán. Nhà nước giành được thời gian để tăng sản lượng trước khi phải xử lý toàn bộ áp lực tài chính. Nhưng công nhân, máy móc và nguyên liệu vẫn là nguồn lực hữu hạn. Một phương thức thanh toán khéo léo không tạo thêm dầu hay thép theo ý muốn. Do đó, giải thích tái vũ trang hoàn toàn bằng tài năng Schacht sẽ bỏ qua những giới hạn vật chất và lựa chọn cưỡng ép của chế độ.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Từ kín đáo sang công khai: vì sao năm 1935 là bước chuyển?

Ngày 16/3/1935, Đức công bố khôi phục nghĩa vụ quân sự, công khai thách thức giới hạn của Versailles. Bước chuyển này không chỉ tăng khả năng tuyển người. Nó gửi một thông điệp về địa vị: Berlin hành động như thể có quyền tự quyết phạm vi sức mạnh quân sự. Nếu đối thủ chấp nhận sự đã rồi, một hành vi vi phạm có thể dần trở thành điểm xuất phát mới của thương lượng. Vì vậy, ý nghĩa ngoại giao của công bố không tách khỏi ý nghĩa quân sự, dù hai tác động diễn ra với tốc độ khác nhau.

Công khai cũng chứa rủi ro. Nó khiến đối phương có thêm lý do chuẩn bị, tìm đồng minh hoặc đặt giới hạn rõ hơn. Vấn đề đối với Anh và Pháp không đơn giản là có biết Đức tăng vũ khí hay không, mà là khi nào sự tăng ấy vượt ngưỡng phải hành động và hành động bằng cách nào. Phản đối bằng lời có chi phí thấp nhưng có thể thiếu sức ngăn chặn; cưỡng chế mạnh hơn đòi hỏi thống nhất chính trị và phương án thực hiện. Hitler tận dụng khoảng cách giữa việc nhận diện nguy cơ và khả năng biến nhận diện thành chính sách chung.

Cũng trong năm 1935, Berlin công khai Luftwaffe. Sau đó, Hiệp định Hải quân Anh–Đức ngày 18/6 cho phép hạm đội Đức phát triển trong tỷ lệ tổng trọng tải 35:100 so với hải quân Khối Thịnh vượng chung Anh, với các quy định theo loại tàu. Tại Quốc hội, chính phủ Anh biện hộ rằng thỏa thuận sẽ kiềm chế một chương trình đã vượt Versailles. Sự kiện làm rõ một cơ chế ngoại giao: hành động đơn phương có thể được chuyển thành một mức trần mới được thương lượng. Giữ được giới hạn trên biển cho London không đồng nghĩa khôi phục toàn bộ hệ thống giới hạn quân sự ở châu Âu.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5] [7] [8] [9]

Sản xuất vũ khí và xây dựng lực lượng không phải cùng một việc

Thêm một dây chuyền sản xuất không lập tức tạo ra đơn vị chiến đấu hiệu quả. Vũ khí phải đi cùng huấn luyện, bảo trì, thông tin, vận tải và hệ thống chỉ huy. Vì thế, tái vũ trang là cuộc chạy đua nhiều lớp, trong đó tốc độ ở lớp này có thể gây tắc nghẽn ở lớp khác. Một chính phủ có thể làm đối thủ lo sợ bằng con số lớn, trong khi vẫn gặp khó khăn nội bộ về phối hợp. Cách nhìn này giúp tránh huyền thoại rằng quân đội Đức trước năm 1939 là một cỗ máy hoàn chỉnh và không có điểm yếu.

Các giới hạn còn ảnh hưởng cách sử dụng sức mạnh. Khi nguồn lực có thể tăng nhưng chưa vô hạn, lãnh đạo có động cơ tìm những thắng lợi ngoại giao làm thay đổi tương quan mà chưa phải đánh một cuộc chiến lớn. Tuy vậy, đây là suy luận về cơ chế, không phải bằng chứng rằng mọi bước đi đều do một bảng tính duy nhất điều khiển. Tham vọng ý thức hệ, đánh giá sai đối thủ và tính cạnh tranh giữa các cơ quan cũng định hình quyết định. Muốn hiểu lựa chọn gây chiến, phải giữ các yếu tố ấy cùng hiện diện trong phân tích.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Đối thủ có thể ngăn chương trình này bằng cách nào?

Một phản ứng khả thi cần kết hợp thông tin, liên minh và công cụ cưỡng chế. Chỉ có bằng chứng vi phạm chưa đủ: các chính phủ còn phải đồng ý về mức độ nguy hiểm, lựa chọn biện pháp và chấp nhận trả giá nếu Đức không nhượng bộ. Việc áp dụng giới hạn quá lỏng có thể khuyến khích thêm thách thức; áp dụng không nhất quán có thể làm người vi phạm tin rằng sẽ luôn có một cuộc thương lượng mới. Nhưng cưỡng chế thiếu mục tiêu chính trị rõ ràng cũng có thể gây phản ứng bất lợi và làm rạn nứt liên minh thực thi.

Giả thuyết rằng một hành động sớm chắc chắn chấm dứt mọi chuẩn bị chiến tranh không thể được chứng minh. Phương án đối phó phải chỉ rõ thời điểm, nguồn lực, các đối tác và cách xử lý leo thang. Điều có thể phân tích là mỗi lần vi phạm được vượt qua mà không gặp giới hạn hữu hiệu sẽ thay đổi kỳ vọng của các bên. Đức có thêm tự tin; các nước nhỏ nghi ngờ bảo đảm; những cường quốc phòng thủ phải đối diện một đối thủ mạnh hơn. Đây là cơ chế tích lũy rủi ro, không phải quy luật rằng chiến tranh bắt buộc xảy ra.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5]

Câu trả lời nằm ở sự kết hợp, không ở một bí mật duy nhất

Tái vũ trang thành công không thể giải thích chỉ bằng tài chính bí mật, công nghiệp, uy tín lãnh tụ hay sự nhu nhược của đối thủ. Mỗi yếu tố giải quyết một phần khác nhau của bài toán. Tổ chức giữ khả năng mở rộng; tín dụng đẩy nhanh đặt hàng; quyền lực chính trị chọn ưu tiên; ngoại giao tìm cách làm phản ứng bên ngoài mất đồng bộ. Khi những phần ấy kết hợp, một điều khoản giới hạn trên giấy ngày càng xa năng lực thực tế. Đó là lý do việc nghiên cứu cả quá trình quan trọng hơn tìm một mẹo lách luật đơn lẻ.

Bài học lịch sử ở đây không phải thán phục một cuộc huy động. Nguồn lực được tổ chức hiệu quả hơn có thể phục vụ mục tiêu phá hoại hơn. Những quyết định của chính quyền Hitler đã biến sức mạnh quân sự thành phương tiện đe dọa và xâm lược, gây tổn thất cho hàng triệu người. Hiểu chính xác phương thức chuẩn bị giúp nhận diện trách nhiệm: công cụ tài chính và kỹ thuật chỉ trở thành đường tới chiến tranh khi được nối với mục tiêu chính trị và quyết định sử dụng chúng. Versailles bị phá bỏ bằng nhiều bước có chủ đích, không phải tự tan biến vì một quốc gia lớn lên.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. German Prewar Expansion — United States Holocaust Memorial Museum
  2. Hitler’s Comments at a Dinner with the Chiefs of the Army and the Navy, 3 February 1933 — German Historical Institute, GHDI; ghi chép Liebmann
  3. Deposition on Schacht’s funding of rearmament, EC-436 — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project
  4. Hitler with Reichsbank President Hjalmar Schacht, May 5, 1934 — German Historical Institute, GHDI
  5. Descriptions of Adolf Hitler — The National Archives, Anh
  6. The Versailles Treaty, Part V, articles 159–202 — Harvard Law School Library; văn bản hòa ước
  7. Naval Armaments: Anglo-German Agreement, 21 June 1935 — UK Parliament, Hansard
  8. Anglo-German Naval Agreement, 18 June 1935 — United States Holocaust Memorial Museum
  9. The British Policy of Appeasement toward Hitler and Nazi Germany — United States Holocaust Memorial Museum