NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 30
Công nghệ không quân đã làm các chính phủ châu Âu lo sợ ra sao?
Công nghệ không quân khiến các chính phủ châu Âu lo sợ vì chiến tranh có thể vượt qua biên giới và chiến tuyến để đánh thẳng vào thành phố, nhà máy và dân thường. Trong thập niên 1930, khả năng có thật ấy thường được trộn với dự báo rằng một đòn ném bom sẽ nhanh chóng làm xã hội tê liệt. Nỗi sợ ảnh hưởng tới ngoại giao, ngân sách và phòng thủ dân sự; nhưng nó không phải lời giải thích duy nhất cho chính sách nhân nhượng hay một định luật rằng mọi cuộc tiến công từ trên không đều không thể chống đỡ.

Nạp bom cho Heinkel He 111 E của Quân đoàn Condor tại Tây Ban Nha, năm 1939; ảnh cho thấy năng lực không chiến đã được triển khai trong thập niên 1930.
Tác giả/cơ quan: Tác giả ảnh chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 183-C0214-0007-013 / CC-BY-SA / CC BY-SA 3.0 de; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 de
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1932
- Baldwin cảnh báo Hạ viện về nguy cơ ném bom.
- 1935–1937
- Các cuộc chiến ở Ethiopia và Tây Ban Nha làm tăng lo ngại về không kích.
- 15/11/1937
- Hạ viện Anh thảo luận Dự luật Phòng ngừa không kích.
- 1938
- Khủng hoảng Munich đặt nỗi sợ không chiến vào trung tâm ngoại giao.
- 1940
- Trận chiến nước Anh kiểm nghiệm sự phối hợp giữa tiêm kích và hệ thống cảnh báo.
Khi thành phố trở thành một phần của chiến trường
Trong tư duy an ninh truyền thống, một quốc gia có thể hy vọng giữ chiến tranh cách xa thủ đô bằng quân đội và địa hình. Máy bay làm suy yếu giả định đó. Một lực lượng không cần chiếm từng làng trên đường đi để có thể gây thiệt hại ở phía sau chiến tuyến. Nhà ga, mạng điện, nhà máy và khu dân cư trở thành mục tiêu tiềm tàng. Sự thay đổi không chỉ tăng sức mạnh hỏa lực; nó thay đổi cách chính phủ tưởng tượng thời điểm chiến tranh bắt đầu. Tai họa có thể tới trước khi một mặt trận ổn định hình thành.
Tuy nhiên, khả năng tiếp cận không đồng nghĩa khả năng tiêu diệt chính xác hoặc làm một quốc gia đầu hàng nhanh chóng. Máy bay cần căn cứ, nhiên liệu, tổ lái, bảo dưỡng và điều kiện tác chiến phù hợp. Thời tiết, dẫn đường và phòng không đều làm kết quả khác với lý thuyết. Vì vậy, cần tách hai mệnh đề: hậu phương ngày càng dễ bị đe dọa là một biến đổi có thật; một đòn đánh đầu tiên chắc chắn quyết định chiến tranh là một dự báo cần kiểm nghiệm. Trong chính sách, hai mệnh đề này nhiều khi bị nhập làm một, khiến nguy cơ được cảm nhận lớn hơn điều đã được chứng minh.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Lời cảnh báo của Baldwin không phải một định luật vật lý
Trong phát biểu trước Hạ viện năm 1932, Stanley Baldwin trình bày một viễn cảnh bi quan về khả năng ngăn chặn máy bay ném bom. Câu nói thường được nhắc lại của ông phản ánh nỗi lo rằng bảo vệ dân thường sẽ vô cùng khó khăn. Nhưng một phát biểu chính trị có chức năng cảnh báo và thuyết phục, không thể được dùng như số đo trung lập về hiệu quả chiến đấu. Cũng không nên từ một câu nổi tiếng suy ra mọi nhà hoạch định đều tin hoàn toàn giống nhau trong cả thập niên.
Ý nghĩa chiến lược của nỗi lo ấy là nó đặt lãnh đạo trước một lựa chọn đạo lý và quân sự khó khăn. Nếu chiến tranh có thể tàn phá thành phố ngay lập tức, việc chấp nhận rủi ro để bảo vệ một nước khác sẽ phải vượt qua phản đối mạnh hơn. Đồng thời, chính nỗi sợ cũng có thể thúc đẩy tái vũ trang, phòng không và chuẩn bị cứu hộ. Vì thế, công nghệ không quân không chỉ đẩy chính phủ theo một hướng né tránh. Nó làm tăng giá trị của thời gian và khiến tranh luận tập trung vào cách sử dụng thời gian: thương lượng để tránh chiến tranh, hay tranh thủ hoàn thiện khả năng chịu đựng và chống trả.
Kinh nghiệm chiến tranh tạo cảnh báo nhưng không cung cấp bản sao tương lai
Những cuộc chiến ở Ethiopia, Tây Ban Nha và Trung Quốc làm nguy cơ dân thường bị tấn công từ trên không trở nên cụ thể hơn. Các nhà lãnh đạo không còn chỉ suy đoán từ bản vẽ kỹ thuật; họ nhìn thấy đô thị có thể bị đánh phá và công chúng có thể bị chấn động. Tuy nhiên, lấy một cuộc oanh tạc trong điều kiện cụ thể rồi nhân lên thành dự báo cho toàn bộ châu Âu là một bước suy luận, không phải dữ kiện. Mức độ phòng thủ, khoảng cách tới căn cứ và khả năng tổ chức xã hội có thể khác rất xa.
Đặc biệt, không nên sử dụng thương vong dân sự như một con số gây sốc tách khỏi tranh luận tư liệu. Điều đáng phân tích là cách hình ảnh hủy diệt tác động tới đánh giá chính sách. Nếu một chính phủ tin rằng đối thủ có thể gây tổn thất lớn ngay trong tuần đầu, họ có thể nhượng bộ để giảm nguy cơ trước mắt. Nhưng bên đe dọa cũng có thể phóng đại sức mạnh để đạt mục tiêu mà chưa cần chiến đấu. Nỗi sợ vì thế trở thành một nguồn lực ngoại giao: sức mạnh tưởng tượng và sức mạnh thực tế cùng ảnh hưởng tới bàn thương lượng, dù không nhất thiết bằng nhau.
Năm 1937: phòng thủ dân sự là một chương trình tổ chức xã hội
Cuộc tranh luận về Dự luật Phòng ngừa không kích tại Hạ viện ngày 15/11/1937 cho thấy chính phủ Anh không chỉ ngồi chờ đòn đánh. Bộ trưởng Nội vụ Samuel Hoare phản đối thái độ cho rằng phòng thủ hoàn toàn vô ích. Ông đề cập sự kết hợp giữa không quân, pháo phòng không và tổ chức trên mặt đất. Một điểm đáng chú ý là ông thừa nhận có quá nhiều bất định để tính thương vong bằng một công thức đơn giản. Tư liệu này cho thấy ngay trong môi trường đầy sợ hãi vẫn tồn tại sự dè dặt đối với dự báo tuyệt đối.
Phòng thủ dân sự không thể được giản lược thành việc phát thiết bị. Nó liên quan tới thông tin cảnh báo, cứu hỏa, duy trì dịch vụ thiết yếu và khả năng phối hợp giữa trung ương với địa phương. Nếu điện, giao thông và liên lạc sụp đổ, một mức thiệt hại vật chất có thể tạo hậu quả lớn hơn nhiều. Ngược lại, tổ chức tốt có thể giúp xã hội chịu được những đòn mà lý thuyết từng cho là sẽ gây hoảng loạn toàn diện. Nhìn từ đây, sức chống chịu quốc gia là một nguồn lực chiến lược, không chỉ một vấn đề hậu cần ở phía sau quân đội.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Tiêm kích và radar làm thay đổi bài toán nhưng không xóa mọi hiểm họa
Đến cuối thập niên 1930, máy bay tiêm kích tiến bộ và hệ thống cảnh báo bằng radar mở thêm khả năng phát hiện, điều khiển và đánh chặn. Điểm quan trọng không chỉ là một chiếc máy bay nhanh hơn. Thông tin cần được chuyển thành quyết định đúng lúc: phát hiện ở đâu, phân loại mục tiêu ra sao, điều lực lượng nào lên và làm thế nào tránh phân tán chúng vào những nơi không cần thiết. Một thiết bị tốt nhưng đứng riêng lẻ không có cùng giá trị với một mạng lưới hoạt động thống nhất.
Những thay đổi đó cho thấy dự báo về máy bay ném bom phải được cập nhật theo thời gian. Phương tiện tiến công và phòng thủ không đứng yên giữa năm 1932 và năm 1940. Tuy vậy, khả năng đánh chặn tốt hơn không có nghĩa dân thường được bảo vệ tuyệt đối, và việc ngăn ưu thế trên không không đồng nghĩa ngăn mọi quả bom. Đánh giá chiến lược cần tránh hai cực: tin hủy diệt chắc chắn hoặc tin công nghệ mới làm chiến tranh an toàn. Lãnh đạo phải lựa chọn trong một khoảng bất định, nơi phần thưởng của chờ đợi phụ thuộc vào bên nào cải thiện năng lực nhanh hơn.
Mua thời gian cho ai là câu hỏi quyết định
Khi thảo luận Munich năm 1938, lập luận mua thời gian thường được dùng để giải thích sự thận trọng của Anh. Một năm có thể giúp tăng sản xuất máy bay, huấn luyện nhân lực và củng cố phòng thủ. Nhưng thời gian không chỉ trôi cho một phía. Đức cũng chuẩn bị lực lượng; các thay đổi lãnh thổ có thể làm mất nguồn lực và vị trí của những đối thủ khác. Vì vậy, không thể đánh giá một thỏa thuận chỉ bằng số máy bay Anh có thêm mà bỏ qua sự biến đổi của toàn bộ cán cân trên lục địa.
Cũng cần phân biệt mục tiêu của người ra quyết định với cách lịch sử đánh giá kết quả. Một chính phủ có thể thực sự muốn tránh chiến tranh và đồng thời chuẩn bị cho tình huống đàm phán thất bại. Việc sau này sử dụng được khoảng thời gian chuẩn bị không tự chứng minh mọi nhượng bộ là cần thiết. Ngược lại, việc chiến tranh vẫn nổ ra không chứng minh không có lợi ích quân sự nào từ trì hoãn. Phân tích nghiêm túc đặt các lợi ích và tổn thất cạnh nhau, đồng thời thừa nhận rằng không có bản sao lịch sử để thử nghiệm chắc chắn phương án khác.
Nỗi sợ trở thành sai lầm khi thay thế việc đánh giá đối thủ
Không quân làm chi phí chiến tranh tăng lên trong nhận thức của công chúng và lãnh đạo, nhưng nó không tự quyết định một chính sách duy nhất. Cùng một nguy cơ có thể dẫn tới thương lượng, răn đe, tái vũ trang hoặc kết hợp cả ba. Sai lầm xuất hiện khi dự báo quân sự biến thành một lý do để không còn kiểm tra giới hạn trong yêu sách đối phương. Nếu nhượng bộ không làm giảm tham vọng mà chỉ giúp bên đe dọa mạnh hơn, tránh nguy cơ hôm nay có thể tạo một nguy cơ lớn hơn vào ngày mai.
Câu hỏi nghiên cứu nổi bật là công nghệ đã thay đổi thực tế an ninh tới đâu và thay đổi trí tưởng tượng chính trị tới đâu. Hai tác động đều quan trọng nhưng không được nhầm lẫn. Các thành phố thực sự dễ bị tổn thương; những dự báo về sự sụp đổ tức thời lại không phải điều chắc chắn. Trường hợp châu Âu trước năm 1939 cho thấy lãnh đạo cần cập nhật cả thông tin kỹ thuật lẫn nhận định về ý định đối thủ. Phòng thủ tốt giúp có thêm lựa chọn, còn phân tích sai đối thủ có thể làm những lựa chọn ấy bị sử dụng quá muộn hoặc không đúng mục đích.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Australian War Memorial — Alan Stephens, First Solo: Air Strategy in Europe in the Second World War — Australian War Memorial
- Air-Raid Precautions Bill — Parliamentary debate, 15 November 1937 — UK Parliament, Hansard
- RAF Museum — The New Tactics — Royal Air Force Museum
- The National Archives — Chamberlain and Hitler 1938 — The National Archives, Anh