NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 13
Chủ nghĩa phát xít Italy khác chủ nghĩa Quốc xã Đức ở điểm nào?
Phát xít Italy và Quốc xã Đức cùng chống dân chủ, đàn áp đối lập và theo đuổi bành trướng, nhưng không phải hai bản sao. Sự khác biệt nằm ở cấu trúc quyền lực, vị trí của tư tưởng chủng tộc và nhịp độ cực đoan hóa. Nhận diện khác biệt ấy giúp giải thích liên minh Rome–Berlin mà không giảm nhẹ trách nhiệm của bất kỳ chế độ nào.

Mussolini cùng các lãnh đạo phát xít tại Naples ngày 24/10/1922, trước cuộc Hành quân về Rome. Đây là cuộc tập hợp ở Naples, không phải ảnh đoàn quân vào Rome ngày 28/10.
Nhiếp ảnh gia chưa xác định / Wikimedia Commons Ảnh được thu nhỏ và chuyển WebP. · Nguồn: Wikimedia Commons · Public domain — PD-Italy và PD-US-expired
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 10/1922
- Mussolini được bổ nhiệm làm thủ tướng Italy.
- 30/1/1933
- Hitler được bổ nhiệm làm thủ tướng Đức.
- 1936
- Rome–Berlin tiến gần nhau sau những bất đồng ban đầu.
- 1938
- Italy ban hành luật bài Do Thái.
- 22/5/1939
- Đức và Italy ký Hiệp ước Thép.
Hai con đường biến khủng hoảng thành quyền lực độc tài
Mussolini được vua Victor Emmanuel III bổ nhiệm làm thủ tướng tháng 10/1922, giữa sức ép của phong trào phát xít và sự nhượng bộ của giới quyền lực truyền thống. Tại Đức, Hitler được bổ nhiệm vào chức vụ tương tự ngày 30/1/1933 sau khủng hoảng nghị viện. Điểm đáng chú ý không phải hai lãnh tụ đơn độc chinh phục nhà nước, mà là họ được những người đang nắm quyền mở cửa cho bước vào. Bạo lực đường phố làm lựa chọn của giới bảo thủ trở nên cấp bách; tính toán sử dụng lực lượng cực đoan để ổn định tình hình lại đưa đến kết quả ngược mong muốn của người bảo trợ.
Từ đó có thể phân biệt điều kiện tiếp cận chính quyền với quá trình thiết lập độc tài. Một quyết định bổ nhiệm không tự động trao quyền kiểm soát mọi cơ quan, tổ chức và đời sống xã hội. Hai phong trào còn phải tước khả năng cạnh tranh của đối thủ, biến ngoại lệ thành thông lệ và làm cho bộ máy công quyền phục vụ mục tiêu đảng cầm quyền. Câu hỏi chiến lược là vì sao những người tin rằng mình có thể kiềm chế lãnh tụ đã đánh giá sai: họ nhìn chức vụ như giới hạn, trong khi đối tác mới coi chức vụ là công cụ phá bỏ giới hạn.
Cùng phủ nhận đa nguyên, khác cách sắp xếp nhà nước
Ở Italy, quân chủ tiếp tục tồn tại dưới chế độ Mussolini. Tại Đức, sau khi Tổng thống Hindenburg qua đời năm 1934, Hitler hợp nhất quyền lực đứng đầu nhà nước và chính phủ. Khác biệt này quan trọng vì nó liên quan đến những địa chỉ trung thành còn lại trong bộ máy. Một sĩ quan, quan chức hay nhà ngoại giao có thể làm việc cho độc tài nhưng vẫn nhìn nhà vua như một nguồn quyền lực riêng. Tuy nhiên, sự tồn tại của một thiết chế trên danh nghĩa không bảo đảm thiết chế đó sẵn sàng hoặc đủ sức bảo vệ quyền của người dân.
Không nên biến so sánh ấy thành một bảng xếp hạng độc tài nhẹ và nặng. Một chế độ phải thương lượng với hoàng gia hoặc giới chức cũ vẫn có thể tiến hành chiến tranh xâm lược và đàn áp nghiêm trọng. Ngược lại, hình ảnh quyền lực tập trung cũng không có nghĩa mọi quyết định tại Đức đều đi qua một sơ đồ hành chính hoàn toàn thống nhất. Phân tích hữu ích hơn là theo dõi ai có quyền cản trở, họ có thực sự sử dụng quyền ấy không, và khi lãnh tụ đẩy chính sách xa hơn thì những người cộng tác chọn phục tùng, hưởng lợi hay chống lại.
Chủng tộc: khác vị trí ban đầu, không có nghĩa Italy vô can
Chủ nghĩa bài Do Thái và ý niệm cộng đồng dân tộc được xác định bằng chủng tộc giữ vị trí trung tâm trong Quốc xã. Tại Italy, chủ nghĩa phát xít những năm đầu không tổ chức toàn bộ chương trình quanh việc loại trừ người Do Thái theo cùng cách. Nhưng từ đó suy ra Italy không phân biệt chủng tộc là sai. Bạo lực đế quốc và sự phân hạng con người ở thuộc địa cho thấy quyền bình đẳng đã bị phủ nhận ngoài lãnh thổ chính quốc. Cần nhìn các không gian cai trị khác nhau, thay vì chỉ lấy kinh nghiệm của một nhóm ở một thời điểm làm đại diện cho toàn bộ chế độ.
Năm 1938, nhà nước Italy ban hành luật bài Do Thái, loại trừ con người khỏi giáo dục, việc làm và đời sống công cộng. Hồ sơ do Museo della Shoah giới thiệu cho thấy Mussolini chủ động thúc đẩy các biện pháp và nhà vua ký các sắc lệnh. Quan hệ gần Đức là bối cảnh quan trọng, nhưng không thể thay thế trách nhiệm của người ban hành và thực thi. Nếu chỉ nói Italy bị Hitler ép buộc, ta vô tình xóa cả sự lựa chọn của lãnh đạo Rome lẫn lao động hành chính đã biến phân biệt đối xử thành các quyết định cụ thể đối với từng gia đình.
Đế quốc là điểm gặp gỡ và cũng là nguồn mâu thuẫn
Hai chế độ cùng trình bày bành trướng như sự phục hồi vị thế quốc gia, nhưng bản đồ tham vọng không trùng nhau. Mussolini muốn nâng Italy thành cường quốc đế quốc, nổi bật ở Địa Trung Hải và châu Phi. Hitler hướng tới việc tái cấu trúc châu Âu, đặc biệt không gian phía đông theo chương trình chủng tộc và chinh phục. Việc cùng phản đối trật tự hiện hành tạo cơ hội hợp tác, song không loại bỏ câu hỏi ai được lợi khi một nước trở nên quá mạnh. Sự tương đồng ý thức hệ không tự động giải quyết những bất đồng địa lý ấy.
Áo cho thấy rõ giới hạn của cách giải thích liên minh bằng tình bạn giữa hai nhà độc tài. Trong những năm đầu Hitler cầm quyền, Italy còn coi nền độc lập của Áo là vùng đệm trước Đức. Một nước Đức vươn tới biên giới Italy có thể làm thay đổi cán cân mà Rome muốn bảo vệ. Khi Mussolini dần chấp nhận việc Đức sáp nhập Áo, đó là sự chuyển hướng lợi ích và đánh giá rủi ro, không phải đơn giản nhận ra hai người có cùng niềm tin. Liên minh hình thành qua các quyết định đánh đổi, trong đó phần lợi trước mắt có thể chứa sự phụ thuộc lâu dài.
Tuyên truyền tạo đoàn kết bằng cách thu hẹp quyền lựa chọn
Cả hai phong trào đều đề cao lãnh tụ, kỷ luật tập thể và lời hứa vượt qua chia rẽ xã hội. Về cơ chế chính trị, lời hứa đoàn kết trở nên nguy hiểm khi bất đồng bị định nghĩa là phản bội. Khi người phản đối không còn được coi là đối thủ hợp pháp, bạo lực có thể được trình bày như hành động bảo vệ quốc gia. Đó là lý do không thể đánh giá tuyên truyền chỉ bằng độ đẹp của biểu tượng, quy mô mít tinh hoặc hiệu quả phát thanh: phải hỏi những hình thức huy động ấy làm gì với quyền nói không và khả năng sửa sai của xã hội.
Tuy vậy, công chúng không phải một khối hoàn toàn bị điều khiển. Có người tin tưởng, người sợ hãi, người tận dụng cơ hội và người cố giữ khoảng cách. Một phương pháp nghiên cứu nghiêm túc không suy từ việc có mặt trong đám đông đến kết luận tất cả có cùng động cơ. Nó cũng không dùng sự tồn tại của người bất đồng để phủ nhận sức mạnh thực tế của chế độ. Điều cần theo dõi là cách lợi ích nghề nghiệp, kiểm duyệt và nguy cơ trừng phạt làm thay đổi hành vi công khai. Sự đồng thuận nhìn thấy trên bề mặt thường che giấu nhiều quan hệ quyền lực khác nhau.
Học hỏi lẫn nhau không đồng nghĩa mất quyền chủ động
Mussolini từng là hình mẫu thành công đối với phong trào Hitler. Sau khi Đức Quốc xã củng cố quyền lực và mở rộng sức mạnh, tương quan giữa hai bên thay đổi. Quan hệ đó có thể được hiểu như một quá trình cạnh tranh lẫn học hỏi: một phong trào quan sát cách đối tác kiểm soát tổ chức, huy động xã hội và phá bỏ ràng buộc quốc tế, rồi lựa chọn điều mình muốn áp dụng. Không có lý do để cho rằng ảnh hưởng luôn đi một chiều hoặc mọi quyết định đều được sao chép nguyên dạng. Mỗi bộ máy phải thích nghi với nguồn lực, thiết chế và trở ngại trong nước.
Đối với người nghiên cứu nguồn gốc chiến tranh, điều này giúp tránh hai thái cực. Một bên coi hai chế độ là biểu hiện giống hệt nhau của một lực lượng trừu tượng; bên kia coi mọi tương đồng chỉ là ngẫu nhiên. Có những mục tiêu và phương pháp chung thực sự, nhưng chúng vận hành trong những hoàn cảnh khác nhau. Khi chính sách cực đoan hóa, người cầm quyền vẫn lựa chọn ai là kẻ thù, biện pháp nào được cho phép và chi phí nào có thể áp lên người khác. Ảnh hưởng từ đồng minh giải thích một phần quá trình, không phải giấy miễn trách nhiệm.
So sánh thế nào để không biến khác biệt thành bào chữa?
Một phép so sánh đúng phải cố định câu hỏi. Nếu hỏi về cấu trúc quyền lực, cần xét quân chủ, đảng và nhà nước. Nếu hỏi về chủng tộc, cần xét học thuyết, luật pháp, thuộc địa và thời điểm. Nếu hỏi về chiến tranh, cần xét mục tiêu lãnh thổ và các quyết định sử dụng vũ lực. Trộn những thước đo đó dễ dẫn đến kết luận lỏng lẻo: chẳng hạn vì mức độ bài Do Thái ở một giai đoạn khác nhau mà suy ra một chế độ không có khả năng gây tội ác. Lịch sử không cho phép bước nhảy từ một khác biệt cụ thể đến sự vô tội tổng thể.
Kết luận có giá trị nhất là hai chế độ vừa thuộc cùng một họ chính trị phản dân chủ, vừa có lịch sử riêng đáng nghiên cứu. Những khác biệt giải thích vì sao họ từng nghi kỵ nhau, sau đó hợp tác, rồi bước vào một quan hệ ngày càng bất cân xứng. Chúng cũng nhắc rằng độc tài không cần giống hệt Đức Quốc xã mới trở thành nguy hiểm. Khi nhà nước tước quyền phản đối, chia con người thành nhóm có và không có quyền, đồng thời xem chiến tranh là cách phục hồi quốc gia, khả năng tự điều chỉnh đã bị bào mòn ngay trước khi cuộc khủng hoảng cuối cùng xuất hiện.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Italy — United States Holocaust Memorial Museum
- Benito Mussolini — United States Holocaust Memorial Museum
- 1938 Anti-Jewish legislation in fascist Italy — Fondazione Museo della Shoah
- Mussolini’s Follies: Fascism in Its Imperial and Racist Phase, 1935–1940 — Contemporary European History, Cambridge University Press
- Die deutsch-italienischen Beziehungen — Deutsches Historisches Museum