NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 10
Vì sao Tiệp Khắc mất khả năng tự vệ trước khi chiến tranh nổ ra?
Tiệp Khắc không mất khả năng tự vệ vì vốn không có quân đội đáng kể. Munich làm suy yếu hệ thống phòng thủ, lãnh thổ và vị thế kinh tế, trong khi sự hậu thuẫn quốc tế không chuyển thành trợ giúp đáng tin. Đến tháng 3/1939, Đức đối diện một nhà nước đã bị thu hẹp và chia rẽ, khác rất xa Tiệp Khắc trước khủng hoảng năm 1938.

Công sự tại khu vực Schatzlar–Freiheit của Tiệp Khắc, tháng 10/1938, sau khi quân Đức tiến vào Sudetenland. Tư liệu cho thấy vị trí phòng thủ rơi vào vùng bị nhượng, không phải mọi công sự Tiệp Khắc đều đã hoàn thiện.
Tác giả/cơ quan: Nhiếp ảnh gia chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 146-2003-0038 / CC BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 3/1938
- Đức sáp nhập Áo, làm vị thế Tiệp Khắc xấu đi.
- 25/9/1938
- Carr thuật lại lời cảnh báo của Beneš về yêu sách Godesberg.
- 29–30/9/1938
- Munich quyết định chuyển giao vùng Sudeten.
- 3/1939
- Tiệp Khắc bị tháo rời; Đức chiếm Bohemia và Moravia.
Một quốc gia không thể chỉ được đo bằng số sư đoàn
Tiệp Khắc giữa hai cuộc chiến có một nền kinh tế công nghiệp quan trọng, quân đội được tổ chức và hệ thống phòng thủ biên giới. Nó cũng là một nhà nước đa dân tộc với những căng thẳng nội bộ và quan hệ khó khăn với nhiều láng giềng. Hai mặt đó phải được giữ cùng nhau. Chỉ nói đây là một pháo đài có thể tự chống mọi cuộc tiến công sẽ phóng đại; chỉ nói nhà nước yếu đến mức không thể làm gì sẽ xóa mất những khả năng đã tồn tại trước Munich.
Khả năng tự vệ là một hệ thống: quân đội cần địa hình, hậu cần, thông tin và thời gian; lãnh đạo cần quyền chỉ huy và tính chính danh; chiến lược cần biết đồng minh có hành động hay không. Khi một thành tố mất đi, các thành tố còn lại không tự động bù được. Vì thế, câu hỏi tại sao Tiệp Khắc mất khả năng tự vệ nên được trả lời bằng chuỗi thay đổi từ năm 1938 sang 1939, thay vì dùng hình ảnh quân Đức vào Praha để suy ngược rằng mọi sự chống cự luôn vô vọng.
Mối đe dọa từ Đức làm các mâu thuẫn trong nước nguy hiểm hơn
Sau Anschluss, vị thế địa lý của Tiệp Khắc xấu đi. Đồng thời, vấn đề người Đức Sudeten được Berlin biến thành một khủng hoảng quốc tế. Chính phủ Beneš phải xử lý cả yêu cầu đại diện và quyền lợi của các cộng đồng lẫn sức ép từ một nước muốn làm thay đổi biên giới. Đây không phải hai nhiệm vụ dễ tách rời. Nhượng bộ có thể giúp giảm bất mãn, nhưng cũng có thể trao thêm đòn bẩy cho những lực lượng không muốn duy trì nhà nước chung.
Điểm khó của lãnh đạo Praha là chứng minh thiện chí mà không tự vô hiệu hóa. Nếu từ chối mọi yêu cầu, họ có nguy cơ bị Anh–Pháp xem là cản trở hòa bình; nếu chấp nhận đến mức mất quyền phối hợp quốc phòng và lãnh thổ, khả năng tự vệ suy giảm. Nhìn từ hiện tại, ta biết Hitler không dừng ở Sudetenland. Những người ra quyết định đương thời phải xử lý tình huống trong đó cả khả năng chiến tranh lẫn khả năng bị đồng minh bỏ rơi đều hiện hữu. Sự bất định ấy là một phần của câu chuyện, không phải lý do để xóa trách nhiệm gây sức ép của Đức.
Tháng 9/1938: không phải một đất nước chưa chuẩn bị kháng cự
Trong điện văn ngày 25/9, đại diện Mỹ Wilbur Carr thuật lại cuộc trao đổi với Beneš. Tổng thống Tiệp Khắc nói ông đã chấp nhận đề xuất Anh–Pháp dưới sức ép rất mạnh, nhưng xem những đòi hỏi mới tại Godesberg là đe dọa sự tồn tại của nhà nước. Ông cũng nói đã có một lực lượng lớn bố trí tại biên giới. Điều quan trọng ở tư liệu này không chỉ là con số do người đương thời đưa ra, mà là bằng chứng Praha đang tính chuyện chiến đấu, chứ không đơn giản chờ bị chiếm.
Cũng phải đọc đúng phạm vi văn kiện. Những mô tả về vùng công nghiệp và pháo đài trong điện văn liên quan đến yêu sách Godesberg lúc đó; không nên bê chúng thành thống kê chính xác mọi thiệt hại thực tế sau Munich. Một tài liệu ngoại giao cho biết người lãnh đạo đánh giá tình hình ra sao, chứ không thay thế mọi báo cáo quân sự và kinh tế. Sử dụng nguồn cẩn thận sẽ giúp tránh hai huyền thoại đối lập: Tiệp Khắc chắc chắn có thể thắng một mình hoặc hoàn toàn không đủ năng lực để kháng cự.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Munich lấy đi những gì ngoài đất đai?
Thỏa thuận ngày 29–30/9/1938 buộc Tiệp Khắc nhượng vùng biên giới Sudeten cho Đức. Những khu vực này gồm các vị trí phòng thủ mà quốc gia đã dựa vào trong tính toán an ninh. Một tuyến phòng ngự không có giá trị chỉ nhờ bê tông; nó cần nằm đúng vị trí, kết nối với các đơn vị và che chở những đường tiếp vận. Khi biên giới bị chuyển, hệ thống được xây cho bản đồ cũ không thể lập tức hoạt động tương tự trên bản đồ mới.
Nhượng lãnh thổ còn làm xáo trộn kinh tế, giao thông và việc phân bố dân cư. Không cần một tỷ lệ phần trăm được nhắc đi nhắc lại mà chưa kiểm chứng để thấy vấn đề chiến lược: nhà nước phải tái tổ chức trong lúc bị đe dọa tiếp. Mất tài sản và mất thời gian xảy ra đồng thời. Người dân rời vùng bị chuyển giao, doanh nghiệp đối diện mạng lưới mới, quân đội phải điều chỉnh vị trí. Bởi thế, thành quả Berlin giành được qua hội nghị không chỉ là một vùng đất mà còn là sự suy giảm năng lực đối phó của đối thủ trong khủng hoảng kế tiếp.
Đồng minh có lời hứa, nhưng lời hứa có thành kế hoạch?
Một nước nhỏ không nhất thiết cần đồng minh chiến thắng ngay trong ngày đầu tiên; họ cần tin rằng kháng cự sẽ dẫn tới trợ giúp có ý nghĩa trong một khoảng thời gian xác định. Nếu không biết bên ngoài có hành động hay không, mọi tính toán về thời gian cầm cự trở nên khó khăn. Tại Munich, Anh và Pháp ưu tiên tránh cuộc chiến trước mắt bằng nhượng bộ lãnh thổ Tiệp Khắc. Điều này tác động trực tiếp đến niềm tin rằng các bảo đảm về tương lai sẽ được thực hiện khi một khủng hoảng khác xảy ra.
Liên Xô cũng là một phần của bài toán an ninh, nhưng sự hỗ trợ không thể được coi là một đoàn quân chỉ cần nhận lệnh là tới. Có những điều kiện ngoại giao, vấn đề đường đi và sự không tin cậy giữa các nước. Nói không có cứu viện chắc chắn không đồng nghĩa khẳng định không thể có bất cứ liên minh nào khác. Nó có nghĩa cơ chế trợ giúp chưa trở thành một phương án tác chiến đáng tin cho người phải quyết định ngay. Khoảng cách giữa văn bản liên minh và đường tiếp vận thực tế là nơi một quốc gia có thể bị cô lập dù vẫn còn các hiệp ước.
Từ nhà nước thu hẹp tới cuộc tháo rời tháng 3/1939
Sau Munich, Tiệp Khắc không trở lại trạng thái bình thường với đường biên chỉ nhỏ hơn một chút. Những đòi hỏi lãnh thổ của các láng giềng và căng thẳng giữa các thành phần trong nước làm nhà nước tiếp tục suy yếu. Cần tránh gộp mọi chủ thể vào một âm mưu duy nhất: các chính phủ theo đuổi mục tiêu khác nhau, nhưng hành động của họ có thể cùng làm giảm khả năng phối hợp của Praha. Một kết quả chung không chứng minh có một kế hoạch chung từ đầu.
Tháng 3/1939, nhà nước Slovakia được tuyên bố trong điều kiện chịu sức ép Đức, còn quân Đức chiếm Bohemia và Moravia, lập chế độ bảo hộ. Hai tình trạng không giống nhau về hình thức cai trị, dù đều thuộc trật tự do Berlin chi phối. Cuộc chiếm đóng cho thấy luận điệu chỉ tập hợp người Đức không giải thích đầy đủ tham vọng của Hitler. Việc một nước đã nhượng lãnh thổ tiếp tục bị phá bỏ cũng làm các chính phủ khác phải xem lại niềm tin rằng có thể tìm được một giới hạn thỏa mãn Berlin bằng nhượng bộ tiếp theo.
Tiệp Khắc nên chiến đấu năm 1938 hay không?
Đây là câu hỏi phản thực tế mang sức nặng đạo đức và chiến lược, không phải phép tính có một đáp án chắc chắn. Chiến đấu có thể gây tổn thất cho Đức, làm rõ trách nhiệm xâm lược và tạo thời gian cho một liên minh. Nhưng nó cũng có thể đưa dân thường vào một cuộc chiến khi viện trợ chưa chắc tới. Nhượng bộ có thể tránh đổ máu tức thời, nhưng làm suy yếu điều kiện chống đỡ về sau. Mỗi phương án cần được đánh giá với những chi phí cụ thể thay vì một khẩu hiệu về danh dự hay thực dụng.
Điều có thể kết luận vững hơn là Tiệp Khắc đã bị tước dần các thành tố làm nên quyền tự quyết: vị trí phòng thủ, nguồn lực, độ gắn kết và kỳ vọng được hỗ trợ. Sự mất khả năng tự vệ là một quá trình chính trị–quân sự, không phải bằng chứng về sự hèn yếu bẩm sinh của một dân tộc hay quân đội. Đọc quá trình này giúp hiểu vì sao chiến thắng ngoại giao của bên gây sức ép có thể chuẩn bị cho một cuộc chiếm đóng sau đó, ngay cả khi thỏa thuận ban đầu được giới thiệu như cứu vãn hòa bình.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Czechoslovakia — United States Holocaust Memorial Museum
- FRUS 1938: Carr reports Beneš’s appeal, 25 September — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
- Munich Agreement — United States Holocaust Memorial Museum
- The British Policy of Appeasement toward Hitler and Nazi Germany — United States Holocaust Memorial Museum
- FRUS 1938: Soviet assistance and the problem of transit — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ