NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 02
Siêu lạm phát Đức năm 1923 tác động thế nào đến nền dân chủ Weimar?
Siêu lạm phát năm 1923 phá hủy nhiều khoản tiết kiệm, làm đảo lộn quan hệ giữa chủ nợ và con nợ, đồng thời bào mòn lòng tin vào nhà nước Weimar. Tuy nhiên, nó không trực tiếp đưa Hitler lên cầm quyền: nền cộng hòa vượt qua khủng hoảng tiền tệ và còn tồn tại một thập niên. Tác động chính trị phải được hiểu qua ký ức mất mát và những khủng hoảng tiếp theo.

Tiền giấy một mark được dùng dán tường tại Đức năm 1923, trong thời kỳ siêu lạm phát. Ảnh của Georg Pahl; đây là một cảnh cụ thể, không phải bằng chứng mọi gia đình đều làm như vậy.
Bundesarchiv, Bild 102-00104 / Georg Pahl / CC BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1914
- Chiến tranh được tài trợ bằng vay nợ và mở rộng phát hành tiền.
- 11/1/1923
- Quân Pháp và Bỉ chiếm Ruhr.
- 26/9/1923
- Chính phủ Stresemann chấm dứt kháng cự thụ động.
- 11/1923
- Cuộc đảo chính của Hitler thất bại ngày 8–9/11; Rentenmark lưu thông từ 15/11.
- 1929–1933
- Khủng hoảng giảm phát và thất nghiệp tạo một hoàn cảnh chính trị khác.
Tiền mất giá từ chiến tranh, không bắt đầu trong một ngày năm 1923
Một tờ tiền có nhiều số không thường trở thành hình ảnh đại diện cho nước Đức giữa hai cuộc chiến. Nhưng nếu chỉ nhìn tờ tiền cuối cùng, ta sẽ bỏ lỡ chuỗi quyết định tài chính đã tích tụ trước đó. Đế chế Đức tài trợ phần lớn chiến tranh bằng nợ thay vì tăng thuế tương xứng. Khi chiến tranh kết thúc bằng thất bại, nguồn thu dự kiến từ chiến thắng không xuất hiện, trong khi nghĩa vụ đối với người cho vay trong nước vẫn còn. Nền cộng hòa mới tiếp nhận gánh nặng do chế độ cũ để lại.
Sau năm 1918, chính phủ vừa phải xử lý hậu quả chiến tranh, vừa ổn định một xã hội có binh sĩ giải ngũ, người bị thương và xung đột chính trị. Thu hẹp chi tiêu đột ngột cũng có thể gây bất ổn. Điều đó giúp giải thích vì sao tiếp tục vay và phát hành tiền trở thành lựa chọn hấp dẫn trước mắt. Nhưng sự dễ chịu trong ngắn hạn che đi chi phí dài hạn: nếu lượng tiền tăng trong khi hàng hóa không tăng tương ứng, khả năng dùng tiền để đo giá trị và giữ của cải bị xói mòn.
Bồi thường chiến tranh và cuộc chiếm đóng Ruhr đã đẩy khủng hoảng đi xa hơn
Bồi thường là một phần quan trọng của hoàn cảnh tài chính, nhưng nói Đức chỉ cần in tiền để trả bồi thường là không chính xác. Nghĩa vụ đối ngoại đòi hỏi vàng, ngoại tệ hoặc chuyển giao nguồn lực; giấy bạc trong nước không tự tạo ra ngoại tệ. Chính phủ cần chuyển sức mua trong nền kinh tế thành khả năng thanh toán ra bên ngoài. Khi niềm tin vào tài chính công giảm, việc chuyển đổi càng khó. Bởi vậy, cần phân biệt gánh nặng nghĩa vụ với cách nhà nước lựa chọn tài trợ nghĩa vụ ấy.
Tháng 1/1923, quân Pháp và Bỉ chiếm Ruhr sau tranh cãi về thực hiện bồi thường. Thủ tướng Wilhelm Cuno công bố kháng cự thụ động ngày 13/1/1923, hỗ trợ thu nhập cho người ngừng làm việc trong vùng bị chiếm. Đây là một nước đi chính trị nhằm không thừa nhận sức ép của bên ngoài. Tuy nhiên, sản xuất giảm trong khi chi ngân sách tăng đã khiến nền tảng tiền tệ yếu thêm. Kháng cự không phải hoạt động miễn phí: nhà nước phải nuôi một cuộc đối đầu kinh tế trong lúc nguồn lực và tín nhiệm của chính nó đang cạn.
Ai bị mất của, ai được lợi và vì sao không thể gọi mọi người là nạn nhân giống nhau?
Người giữ tiền mặt, tiền gửi hoặc thu nhập cố định chịu tổn thất đặc biệt lớn khi giá thay đổi nhanh hơn khả năng điều chỉnh thu nhập. Một khoản dành dụm từng tượng trưng cho nhiều năm lao động có thể không còn mua được lượng hàng tương ứng. Trong hoàn cảnh ấy, lời hứa rằng làm việc chăm chỉ và tiết kiệm sẽ bảo đảm an toàn mất sức thuyết phục. Khủng hoảng chạm đến quan niệm công bằng: người tuân thủ các quy tắc cũ thấy mình bị trừng phạt dù không làm gì sai.
Trái lại, nợ danh nghĩa bằng mark có thể bị giảm mạnh về giá trị thực. Người có tài sản hữu hình hoặc khả năng điều chỉnh giá nhanh không chịu cùng số phận với người chỉ có giấy tờ tài chính. Tuy nhiên, lợi thế này không đồng nghĩa mọi doanh nghiệp hay người vay đều sung túc: thiếu tín dụng, đứt nguồn cung và bất định cũng gây thiệt hại. Điều đáng chú ý về chính trị là sự phân phối tổn thất rất không đều. Khi một người mất tiết kiệm còn người khác thoát nợ, khủng hoảng dễ bị diễn giải như một sự tước đoạt có chủ đích.
Đời sống thường nhật biến thành cuộc chạy đua với thời gian
Khi tiền mất chức năng lưu giữ giá trị, người nhận lương phải tìm cách đổi nó lấy hàng hóa càng sớm càng tốt. Bản thân hành vi hợp lý của từng gia đình lại có thể khiến hệ thống khó ổn định: giữ tiền trở nên bất lợi, giao dịch được đẩy nhanh, còn người bán đòi bảo vệ mình trước chi phí nhập hàng tăng. Một hợp đồng, bảng lương hay giá bán chỉ có ý nghĩa khi các bên tin rằng con số hôm nay còn liên hệ đủ rõ với sức mua ngày mai.
Đó là lý do siêu lạm phát không chỉ là vấn đề nhiều tiền đuổi theo ít hàng. Nó phá vỡ khả năng phối hợp xã hội qua thời gian. Người cho thuê, người thuê, người sử dụng lao động và người lao động phải liên tục thương lượng lại quan hệ vốn tưởng ổn định. Chính quyền càng chậm đưa ra một giải pháp đáng tin, những thỏa thuận tư nhân thay thế tiền càng phát triển. Nhưng trao đổi hiện vật không thể dễ dàng thay thế hệ thống thanh toán của một nền kinh tế công nghiệp; cái giá là năng suất và sự tin cậy cùng suy giảm.
Tháng 11/1923: vì sao thay tên đồng tiền thôi chưa đủ?
Việc đưa Rentenmark vào lưu thông ngày 15/11/1923 là mốc quan trọng trong chấm dứt siêu lạm phát. Tuy nhiên, không nên hiểu cải cách tiền tệ như một phép thuật in tờ giấy mới rồi mọi người lập tức tin tưởng. Tiền mới phải đi cùng sự thay đổi kỳ vọng về hành vi của nhà nước, về mức độ phát hành và khả năng cân đối tài chính. Nếu những quyết định đã làm đồng tiền cũ suy sụp vẫn tiếp tục không giới hạn, tên gọi mới khó duy trì giá trị.
Quyết định của Thủ tướng Gustav Stresemann chấm dứt kháng cự thụ động ở Ruhr ngày 26/9/1923 cũng thể hiện sự đánh đổi gay gắt: giảm chi phí khủng hoảng đồng nghĩa chấp nhận một quyết định dễ bị công kích như nhượng bộ. Đây là chỗ chính trị và kinh tế gặp nhau. Một chính sách có thể cần thiết để ổn định tiền tệ nhưng làm người thực hiện mất uy tín trước lực lượng dân tộc chủ nghĩa. Phục hồi đòi hỏi không chỉ kỹ thuật ngân hàng mà cả năng lực giải thích vì sao nhà nước phải thay đổi và ai sẽ gánh chi phí chuyển tiếp.
Từ khủng hoảng 1923 đến Hitler năm 1933: phải giữ đúng khoảng cách lịch sử
Hitler thất bại trong cuộc đảo chính tháng 11/1923. Việc một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng diễn ra cùng thời điểm với một cuộc nổi loạn cực hữu không chứng minh khủng hoảng đã lập tức trao quyền lực cho lực lượng ấy. Trong những năm tiếp theo, cộng hòa Weimar có giai đoạn ổn định tương đối. Quốc xã phải thay đổi phương pháp, tham gia bầu cử và xây dựng tổ chức. Đến cuối thập niên 1920, Đại khủng hoảng mới tạo điều kiện cho họ mở rộng đáng kể sự ủng hộ trên toàn quốc.
Điểm phân biệt cơ bản là năm 1923 gắn với giá tăng mất kiểm soát, còn khủng hoảng đầu thập niên 1930 gắn với giảm phát và thất nghiệp quy mô lớn. Hai cú sốc có thể nối nhau trong ký ức của một thế hệ nhưng không có cùng cơ chế kinh tế. Nếu gộp chúng thành một thảm họa liên tục, ta sẽ giải thích sai cả chính sách lẫn lựa chọn của cử tri. Ký ức tiền mất giá giúp hiểu nỗi sợ; nó không đủ để giải thích ai được bổ nhiệm làm thủ tướng và vì sao những người có quyền đã chọn Hitler.
Tổn thương thể chế tồn tại lâu hơn sự hỗn loạn tiền tệ
Có thể suy luận rằng siêu lạm phát làm một bộ phận xã hội khó tin hơn vào các cam kết của nền cộng hòa. Đây là nhận định về cơ chế, cần giữ khác với khẳng định rằng mọi người mất tiết kiệm đều trở thành Quốc xã. Cùng một trải nghiệm có thể tạo ra phản ứng chính trị khác nhau tùy nghề nghiệp, tổ chức cộng đồng, tôn giáo và quan hệ địa phương. Nghiên cứu nghiêm túc phải hỏi các lực lượng chính trị đã chuyển tổn thất thành thông điệp và lá phiếu như thế nào, thay vì coi nạn nhân là một khối đồng nhất.
Câu hỏi phản thực tế liệu ổn định sớm hơn có cứu được Weimar chỉ có thể trả lời có điều kiện. Kiểm soát ngân sách và tiền tệ tốt hơn có thể giảm một nguồn bất mãn, nhưng không tự giải quyết bạo lực chính trị, giới hạn hiến pháp hay cú sốc kinh tế toàn cầu sau này. Giá trị của trường hợp 1923 nằm ở việc thấy tiền tệ là một dạng lòng tin công cộng. Khi nó đổ vỡ, ổn định con số có thể nhanh hơn phục hồi niềm tin rằng luật chơi phân chia hy sinh một cách công bằng.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Inflation – lessons learnt from history — Deutsche Bundesbank
- Hyperinflation in Deutschland 1923 — Deutscher Bundestag
- The Paris Peace Conference and the Treaty of Versailles — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
- Adolf Hitler and the Nazi Rise to Power, 1918–1933 — United States Holocaust Memorial Museum
- The Great Depression — Federal Reserve History
- Chronik 1923: Cuno và Stresemann trong khủng hoảng Ruhr — Deutsches Historisches Museum
- Einführung der Rentenmark, 15. November 1923 — Bundesarchiv