BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NGUỒN GỐC CHIẾN TRANH · NGHIÊN CỨU 03

Đại khủng hoảng 1929 đã giúp những lực lượng cực đoan trỗi dậy ra sao?

Đại khủng hoảng giúp các lực lượng cực đoan lớn mạnh bằng cách biến bất an kinh tế thành khủng hoảng lòng tin và làm các liên minh cầm quyền khó duy trì. Ở Đức, Quốc xã khai thác hoàn cảnh ấy bằng tổ chức, tuyên truyền và bạo lực. Nhưng suy thoái không tự động tạo ra độc tài: quyết định của tổng thống, giới bảo thủ và các đảng phái vẫn là mắt xích không thể bỏ qua.

Những thành viên SA thất nghiệp trên ghế ở Tiergarten năm 1932

Những thành viên SA thất nghiệp ngồi trên ghế ở Tiergarten, Berlin, năm 1932. Ảnh minh họa mối giao nhau giữa khủng hoảng xã hội và tổ chức cực đoan, không đại diện toàn bộ người thất nghiệp.

Tác giả/cơ quan: Nhiếp ảnh gia chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 146-1985-054-02 / CC BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Bundesarchiv / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

10/1929
Khủng hoảng tài chính ở Mỹ lan rộng trong nền kinh tế thế giới.
1930
Bắt đầu thời kỳ các nội các tổng thống tại Đức.
9/1930
Quốc xã tăng mạnh số phiếu trong bầu cử Quốc hội.
7 và 11/1932
Quốc xã đứng đầu nhưng không đạt đa số tuyệt đối.
30/1/1933
Hindenburg bổ nhiệm Hitler làm thủ tướng.

Cú sụp của thị trường chứng khoán không phải toàn bộ lời giải thích

Tháng 10/1929 là dấu mốc quen thuộc, nhưng khủng hoảng không chỉ là cổ phiếu giảm giá ở New York. Sự co lại của tín dụng, các đợt hoảng loạn ngân hàng và những ràng buộc của hệ thống tiền tệ đã truyền khó khăn từ một nền kinh tế sang những nền kinh tế khác. Khi ngân hàng gặp vấn đề, doanh nghiệp khó vay để duy trì hoạt động; khi sản xuất giảm, người lao động mất thu nhập; khi sức mua giảm, doanh nghiệp càng ít lý do tuyển dụng. Những vòng phản hồi này làm cú sốc ban đầu kéo dài.

Ở tầm quốc tế, quan hệ vay nợ và thanh toán sau Thế chiến I khiến nước Đức dễ bị tác động khi vốn từ bên ngoài rút đi. Chính sách được mỗi quốc gia cho là tự vệ có thể làm khó khăn chung nặng hơn. Nếu ai cũng bảo vệ dự trữ và giảm rủi ro của riêng mình, tổng lượng tín dụng và cầu có thể cùng giảm. Bởi vậy, muốn hiểu tác động chính trị phải đi qua cơ chế kinh tế trung gian, thay vì dựng một đường thẳng giản đơn từ sàn chứng khoán Mỹ đến lá phiếu Đức.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Thất nghiệp làm thay đổi điều người dân đòi hỏi ở chính quyền

Một xã hội có thể chấp nhận tranh luận nghị viện khi đời sống còn dự đoán được. Khi thất nghiệp kéo dài, thời gian chờ đợi trở thành một vấn đề sinh tồn. Người mất việc cần trợ cấp và cơ hội kiếm sống; người còn việc lo mình là người tiếp theo; chủ cửa hàng sợ khách hàng biến mất. Các nhóm này không có cùng lợi ích, nhưng cùng cảm thấy chính phủ phải chứng minh năng lực nhanh hơn. Những thỏa hiệp chậm chạp trước đây có thể được xem là bình thường nay dễ bị mô tả thành sự bất lực.

Hệ thống bảo hiểm thất nghiệp và ngân sách chịu áp lực đồng thời: nhu cầu hỗ trợ tăng trong lúc nguồn thu giảm. Mâu thuẫn không chỉ là làm gì để cứu kinh tế, mà còn là ai phải trả tiền, có được vay thêm không và nhóm nào bị giảm quyền lợi. Chính vì vậy, khủng hoảng kinh tế có thể phá vỡ liên minh chính trị. Những đảng từng hợp tác không nhất thiết thay đổi mục tiêu cuối cùng; họ có thể không thống nhất được cách phân chia chi phí trước mắt giữa các lực lượng hậu thuẫn mình.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Từ bế tắc nghị viện đến sự quen thuộc với quyền lực khẩn cấp

Tại Đức, từ nội các Heinrich Brüning năm 1930, các nội các tổng thống ngày càng dựa vào thẩm quyền của Tổng thống Paul von Hindenburg và các sắc lệnh khẩn cấp thay vì một đa số nghị viện ổn định. Đây là một bước chuyển thể chế cần được đặt cạnh những chỉ số thất nghiệp. Một chính phủ có thể tiếp tục tồn tại về pháp lý nhưng nền tảng tham gia và kiểm soát của nghị viện suy yếu. Khi lối đi ngoại lệ trở thành cách cai trị thường xuyên, công chúng có thêm lý do để nghi ngờ khả năng hoạt động của chính hệ thống đại diện.

Không nên coi đó là bằng chứng hiến pháp tự động sụp đổ ngay khi gặp suy thoái. Quyền hạn cần được người cụ thể sử dụng và quyết định cụ thể lựa chọn. Những người đứng quanh tổng thống không chỉ tìm cách xử lý kinh tế; một số còn muốn chuyển nhà nước theo hướng bảo thủ và độc đoán hơn. Sự khác biệt này quan trọng vì nó ngăn cách lời giải thích về áp lực khách quan với trách nhiệm chính trị. Khủng hoảng mở rộng không gian cho thử nghiệm quyền lực, nhưng không ra lệnh phải trao không gian ấy cho Hitler.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4] [5]

Quốc xã biến nhiều nỗi sợ thành một liên minh ủng hộ như thế nào?

Lợi thế của tuyên truyền cực đoan không nằm ở một chương trình kinh tế nhất quán có thể làm mọi nhóm cùng giàu lên. Nó nằm ở khả năng nói với các nhóm khác nhau rằng cùng một lãnh tụ sẽ giải quyết nỗi sợ riêng của họ. Với người lo thất nghiệp, thông điệp nhấn vào công việc; với người sợ cộng sản, nó hứa trật tự; với người giận Versailles, nó hứa phục hồi quốc gia. Những lời hứa có thể mâu thuẫn về thực hiện, nhưng vẫn cùng tạo một liên minh phản đối hiện trạng.

Quốc xã không chỉ phát biểu trên bục. Họ xây dựng mạng lưới vận động, tận dụng bầu cử và sử dụng bạo lực đường phố. Sự kết hợp này cho phép một lực lượng vừa trình bày mình như đại diện hợp pháp của nhân dân, vừa làm môi trường cạnh tranh kém tự do hơn. Tuy nhiên, không nên hình dung mọi người thất nghiệp đều bỏ phiếu Quốc xã. Những tổ chức, bản sắc và quan hệ chính trị có sẵn tiếp tục định hướng lựa chọn; các lực lượng cộng sản cũng tăng sức mạnh trong cuộc khủng hoảng.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Vì sao bầu cử vẫn chưa đủ để giải thích ngày 30/1/1933?

Quốc xã trở thành lực lượng nghị viện lớn nhưng không giành đa số tuyệt đối trong các cuộc bầu cử tự do toàn quốc trước khi Hitler được bổ nhiệm. Phân biệt này sửa một hiểu lầm phổ biến: người dân Đức không trực tiếp bầu Hitler làm thủ tướng bằng một lá phiếu toàn quốc dành cho chức vụ đó. Hindenburg bổ nhiệm ông ngày 30/1/1933 sau những cuộc thương lượng và toan tính trong giới tinh hoa. Kết quả bầu cử tạo nguồn sức mạnh để mặc cả, nhưng việc mở cửa chính quyền là một quyết định khác.

Franz von Papen thúc đẩy việc bổ nhiệm, còn giới bảo thủ tin có thể tận dụng sự ủng hộ quần chúng của Hitler và kiềm chế ông trong một nội các do họ kiểm soát. Đây là sai lầm về quyền lực, không chỉ sai lầm về đạo đức. Họ đánh giá một đối tác theo chức vụ hiện có mà không tính đầy đủ động lực phá hủy những ràng buộc khi đối tác ấy nắm công cụ nhà nước. Bởi vậy, Đại khủng hoảng là điều kiện giúp Quốc xã mở rộng ảnh hưởng; việc biến ảnh hưởng thành quyền lực hành pháp cần thêm sự hợp tác của những người tưởng mình đang điều khiển tình thế.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Tại sao khủng hoảng không tạo cùng một kết quả ở mọi quốc gia?

Nếu nghèo đói tự động sinh ra phát xít, mọi nước chịu suy thoái sâu đều phải có cùng kết cục. Lịch sử không diễn ra như vậy. Năng lực điều chỉnh chính sách, truyền thống tổ chức, quan hệ giữa quân đội với chính quyền và độ bền của các liên minh chính trị làm khác đi phản ứng trước cú sốc. Ngay trong một nước, người dân có thể chọn nhiều hướng đối lập. So sánh như thế không làm giảm mức nguy hiểm của khủng hoảng; nó chỉ cho thấy kinh tế đi vào chính trị qua những cấu trúc cụ thể.

Từ góc nhìn chiến lược, điểm then chốt là lực lượng nào có thể tổ chức bất mãn và ai cho họ cơ hội tiếp cận nhà nước. Một chính phủ khôi phục được năng lực hành động có thể giảm đất sống của lời hứa cứu thế. Nhưng cũng có chính quyền lợi dụng tình trạng khẩn cấp để giảm kiểm soát dân chủ. Sự lựa chọn giữa hai hướng không thể được suy ra chỉ từ đường biểu diễn thất nghiệp. Cần đọc cả cuộc họp nội các, cơ chế bổ nhiệm và những đánh giá về đối thủ mà người ra quyết định sử dụng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Một nguyên nhân lớn vẫn không phải một định mệnh

Có thể đặt giả thuyết phản thực tế rằng phục hồi kinh tế sớm hơn hoặc một liên minh nghị viện vững hơn sẽ làm Quốc xã khó giành quyền lực. Giả thuyết này có cơ sở về cơ chế: ít bất an hơn có thể giảm sự hấp dẫn của cực đoan, còn một chính phủ có đa số có thể hạn chế phụ thuộc vào sắc lệnh. Nhưng không thể biến nó thành khẳng định chắc chắn rằng chỉ một gói kích thích sẽ xóa bỏ Quốc xã. Bạo lực, chủ nghĩa bài Do Thái, mạng lưới tổ chức và tham vọng của giới tinh hoa đã tồn tại ngoài chu kỳ kinh tế.

Điều Đại khủng hoảng làm rõ là sức khỏe kinh tế và tính chính danh của nhà nước có quan hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất. Nhà nước bị xem là bất lực khi không giải thích được hy sinh, không phân chia chi phí một cách được chấp nhận và không tạo ra khả năng thay đổi bằng con đường hợp pháp. Các lực lượng cực đoan bước vào khoảng trống ấy với những lời giải thích giả tạo và kẻ thù được dựng lên. Để hiểu năm 1933, cần theo dõi cả khoảng trống lẫn người chủ động khoét rộng nó.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. The Great Depression — Federal Reserve History
  2. Weltwirtschaftskrise — Deutsches Historisches Museum
  3. 1930–1933: Die Zerstörung der demokratischen Republik — Deutscher Bundestag
  4. Adolf Hitler and the Nazi Rise to Power, 1918–1933 — United States Holocaust Memorial Museum
  5. Präsidialkabinette — Deutsches Historisches Museum