BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 154

Liên Xô đã định hình chính quyền Đông Âu từ trước năm 1945 ra sao?

Trước năm 1945, Liên Xô đã định hình quyền lực ở một phần Đông Âu bằng cách kết hợp sự hiện diện của Hồng quân, hậu thuẫn những cơ quan chính trị có lợi cho Moscow và sử dụng cơ chế đình chiến. Ba Lan và Romania cho thấy hai con đường khác nhau. Tuy nhiên, các bước đặt nền móng năm 1944 chưa đồng nghĩa toàn bộ khối nhà nước cộng sản hậu chiến đã được thiết kế và hoàn tất theo một bản kế hoạch cố định.

Bản in tuyên ngôn PKWN năm 1944

Bản in tuyên ngôn PKWN năm 1944. Tài liệu được đọc như chương trình và yêu sách quyền lực của cơ quan lâm thời; không tự chứng minh các lời hứa đã được thực hiện.

Tác giả/cơ quan: Cơ quan phát hành PKWN; người số hóa không ghi tên. Biblioteka Narodowa / Polona / Wikimedia Commons; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: Biblioteka Narodowa / Polona · Public domain — Polish Copyright Act, Art.4 official document

Những mốc cần đặt cạnh nhau

22/7/1944
Tuyên ngôn PKWN được công bố, đặt ra chương trình và yêu sách về quyền lực tại Ba Lan.
23/7/1944
Stalin viết cho Churchill, trình bày PKWN như hạt nhân chính quyền tương lai.
24/7/1944
Harriman báo cáo những văn bản và cơ cấu PKWN.
12/9/1944
Văn kiện đình chiến Romania đặt ra cơ chế kiểm soát dưới sự chỉ đạo ưu thế của Liên Xô.
4/12/1944
Berry báo cáo cách phía Liên Xô vận hành Ủy ban Kiểm soát Đồng minh tại Romania.

Trước hội nghị ngoại giao đã có những sự đã rồi trên thực địa

Nếu bắt đầu câu chuyện Đông Âu chỉ ở Yalta tháng 2 năm 1945, người đọc dễ hình dung các lãnh đạo Đồng minh chia nhau một khu vực chưa có những quan hệ quyền lực mới. Trên thực tế, năm 1944 đã đặt ra câu hỏi rất cụ thể: ai quản lý địa phương khi quân Đức rút, lực lượng nào được phép hoạt động và cơ quan nào có thể nhận nguồn lực từ đội quân đang tiến đến? Những quyết định ấy định hình khả năng thương lượng trước khi trật tự hậu chiến được thảo luận đầy đủ.

Cũng cần tránh chiều ngược lại: lấy kết quả vào cuối thập niên 1940 làm bằng chứng rằng mọi bước năm 1944 đều là phần đã định sẵn của một bản kế hoạch chi tiết. Phần dẫn nhập chương nghiên cứu của Norman Naimark nhấn mạnh giới hạn bằng chứng đối với một thiết kế cố định như vậy. Cách tiếp cận phù hợp hơn là theo dấu các công cụ mà Moscow có trong từng hoàn cảnh, cùng những tổ chức địa phương và sức ép quân sự khiến một phương án trở nên dễ thực hiện hơn những phương án khác.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Ba Lan: chọn người có thể đại diện cho nhà nước tương lai

Tại Ba Lan, chính phủ lưu vong ở London và lực lượng kháng chiến gắn với chính phủ ấy có yêu sách về tính liên tục của nhà nước. Khi Hồng quân tiến vào lãnh thổ Ba Lan, Liên Xô hậu thuẫn Ủy ban Giải phóng Dân tộc Ba Lan, thường được gọi bằng tên viết tắt PKWN. Vấn đề không chỉ là một nhóm có khẩu hiệu thân Moscow. Đó là một đầu mối có thể nhận thẩm quyền quản lý, tổ chức lực lượng và dần được trình bày như cơ sở của chính quyền mới.

Trong thư gửi Churchill ngày 23 tháng 7 năm 1944, Stalin nói người Ba Lan phải tự xây dựng bộ máy hành chính, nhưng đồng thời cho rằng ủy ban này có khả năng trở thành hạt nhân chính phủ tương lai. Cần đọc cả hai phần cùng nhau. Lời tuyên bố không trực tiếp lập chính quyền Xô viết tại Ba Lan không có nghĩa Liên Xô giữ thái độ trung lập giữa những lực lượng Ba Lan cạnh tranh. Việc xác định bên nào được coi là có năng lực cai quản đã là một lựa chọn can thiệp quan trọng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [5]

Tuyên ngôn PKWN không chỉ nói bằng ngôn ngữ cộng sản

Điện văn Harriman ngày 24 tháng 7 thuật lại những văn bản về PKWN, trong đó có tuyên ngôn công bố ngày 22 tháng 7 năm 1944. Tài liệu đề cập dân chủ, cải cách ruộng đất và sự thừa nhận những hình thức tài sản tư nhân. Những yếu tố ấy cho thấy một chương trình chính trị đang tìm kiếm sự ủng hộ rộng hơn việc tuyên bố ngay một mô hình sở hữu duy nhất. Từ nội dung công bố không thể suy ra tất cả những điều cam kết sẽ được thực hiện đúng như người đọc kỳ vọng.

Điều đáng chú ý khác là cơ cấu người phụ trách những lĩnh vực cụ thể, gồm quân đội và an ninh. Một chương trình có thể có sức hấp dẫn nhờ lời hứa đất đai, nhưng khả năng thực thi và xử lý đối thủ còn phụ thuộc ai nắm lực lượng có tổ chức. Vì thế, khi đánh giá một cơ quan lâm thời, chỉ đọc tuyên ngôn là chưa đủ. Cần nhìn cả cơ chế tuyển người, nguồn vũ khí và quan hệ với đội quân đang kiểm soát không gian mà cơ quan ấy dự kiến quản lý.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Sức mạnh quân sự làm cho sự công nhận có hậu quả thực tế

Sự cạnh tranh giữa các đại diện chính trị Ba Lan không diễn ra trên một sân chơi trung lập. Một phía gắn với chính phủ được các đồng minh phương Tây công nhận, trong khi phía được Moscow hậu thuẫn có quan hệ trực tiếp với lực lượng quân sự đang tiến vào lãnh thổ. Nguồn của Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust Mỹ về khởi nghĩa Warsaw đặt PKWN trong bối cảnh cạnh tranh ấy. Việc thoát khỏi quyền chiếm đóng Đức Quốc xã vì vậy không tự giải quyết câu hỏi ai có chủ quyền chính trị sau đó.

Từ đây có thể thấy tác dụng của một mưu lược thể chế: không nhất thiết thay mọi cơ quan bằng sĩ quan Liên Xô nếu có thể làm cho một cơ quan địa phương phụ thuộc vào sự ủng hộ của Liên Xô trở thành đầu mối chính thức. Nhận xét này giải thích lợi thế của công cụ, không phủ nhận những người Ba Lan tham gia có chương trình, tham vọng hoặc cơ sở ủng hộ riêng. Sự phụ thuộc và năng lực hành động tại địa phương có thể cùng tồn tại; bỏ một trong hai sẽ làm nghèo cách giải thích.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [5]

Romania: quyền kiểm soát được đặt trong văn kiện đình chiến

Romania tạo ra một con đường khác vì nước này từng tham chiến bên phía Đức. Văn kiện đình chiến tháng 9 năm 1944 quy định nhiều nghĩa vụ đối với nhà nước Romania, từ nguồn lực phục vụ chiến tranh đến việc loại bỏ các tổ chức thân Hitler. Điều 18 đặt Ủy ban Kiểm soát Đồng minh dưới quyền chỉ đạo của Bộ Chỉ huy Tối cao Đồng minh, với vai trò Liên Xô được nêu rõ. Danh nghĩa Đồng minh vì thế tồn tại cùng một cấu trúc quyền lực bất đối xứng ngay trong thiết kế văn bản.

Các điều khoản về kiểm soát truyền thông và cung cấp phương tiện, vật chất tạo thêm đòn bẩy. Chúng có thể được trình bày như nhu cầu quân sự khi chiến tranh chưa kết thúc, nhưng tác động vượt khỏi vận chuyển quân lính. Ai kiểm soát thông tin, nguồn cung và việc thi hành đình chiến sẽ có khả năng gây sức ép lên chính phủ và giới hạn lựa chọn của các lực lượng chính trị. Không cần tuyên bố Romania đã lập tức thành một nhà nước cộng sản để nhận ra những quyền hạn ấy làm thay đổi tương quan quyền lực.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Báo cáo Berry tháng 12 năm 1944: cơ chế trên giấy hoạt động ra sao?

Ngày 4 tháng 12 năm 1944, đại diện Mỹ Burton Y. Berry báo cáo từ Bucharest rằng phía Liên Xô dường như coi Ủy ban Kiểm soát Đồng minh là công cụ thực hiện ý chí của mình. Ông mô tả đại diện Anh–Mỹ ít được tham gia các quyết định, những tranh chấp liên quan thiết bị dầu mỏ và việc kiểm duyệt tin tức. Đây là nhận xét đương thời của một nhà ngoại giao Mỹ, có góc nhìn và lợi ích của riêng ông, nhưng nó cung cấp sự đối chiếu hữu ích với các quyền hạn ghi trong văn bản đình chiến.

Berry còn ghi nhận ảnh hưởng của Andrei Vyshinsky trong các cuộc thương lượng bồi thường từ tháng 11. Chi tiết này giúp thấy sự phối hợp giữa quân sự và ngoại giao: cơ quan kiểm soát, người đại diện chính trị và nhu cầu tiếp tế không phải những thế giới tách biệt. Tuy nhiên, báo cáo về sự lấn át trong một cơ chế Đồng minh vẫn chưa đủ để mô tả toàn bộ xã hội Romania hoặc tất cả các phe phái. Kết luận có căn cứ là Moscow đã có đòn bẩy lớn, chứ không phải mọi tiến trình địa phương đã mất hết ý nghĩa.

Đối chiếu tư liệu: [3] [6]

Một phương thức chung không làm mọi nước có cùng lộ trình

Hai trường hợp cho thấy Liên Xô không chỉ dùng một loại công cụ. Ở Ba Lan, cơ quan lâm thời được hậu thuẫn giúp cạnh tranh quyền đại diện quốc gia. Ở Romania, các điều khoản đình chiến và thực tiễn kiểm soát cung cấp phương tiện gây sức ép lên nhà nước còn tồn tại. Cả hai gắn với sức mạnh quân sự trên thực địa, nhưng điểm xuất phát pháp lý và các đối tượng cần thương lượng khác nhau. Khái quát bằng một chữ chiếm đóng không nên làm biến mất những khác biệt ấy.

Cũng cần tách ba thời điểm: tạo đòn bẩy, thay đổi tương quan chính trị và thiết lập hoàn chỉnh một chế độ. Chúng có thể liên hệ chặt chẽ nhưng không luôn xảy ra trong cùng một ngày. Những hành động năm 1944 thu hẹp hoặc mở rộng các khả năng của năm sau; chúng không khiến mọi tình huống về sau trở thành tất yếu theo nghĩa không ai còn ra quyết định. Đó là cách giữ được vai trò chủ động của Moscow mà vẫn nhìn nhận quá trình lịch sử như một chuỗi lựa chọn có tranh chấp.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4] [6]

An ninh, ảnh hưởng và giới hạn của lời giải thích vùng đệm

Liên Xô có nhu cầu an ninh sau một cuộc xâm lược gây tổn thất khổng lồ. Tuy nhiên, viện dẫn nhu cầu ấy chưa giải thích hết việc Moscow chọn bên nào để nâng đỡ và cho bên nào quyền sử dụng công cụ cưỡng chế. Một vùng biên giới bớt nguy hiểm có thể được hình dung theo nhiều trật tự khác nhau. Chính sách thực tế phải được đánh giá qua phương tiện và hậu quả: ai bị loại khỏi quyền đại diện, ai kiểm soát an ninh và nhà nước địa phương còn có thể tự quyết đến mức nào.

Trước năm 1945, nền tảng cho ưu thế Liên Xô ở một phần Đông Âu đã được đặt bằng những thiết chế và quyết định cụ thể. Yalta sau đó diễn ra trong một không gian đã có cơ quan được hậu thuẫn, quân đội hiện diện và cơ chế giám sát hoạt động. Hiểu những bước ấy giúp giải thích sức nặng của Stalin trên bàn ngoại giao mà không biến hội nghị thành nguồn gốc duy nhất của toàn bộ trật tự hậu chiến. Quyền lực đã được chuẩn bị bằng tổ chức, và tổ chức làm cho lời hứa hoặc thỏa hiệp có những hậu quả rất khác nhau.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Stalin gửi Churchill về Ba Lan, 23/7/1944 — FRUS / U.S. Department of State
  2. Harriman báo cáo tuyên ngôn và cơ cấu PKWN, 24/7/1944 — FRUS / U.S. Department of State
  3. Văn kiện đình chiến với Romania, 12/9/1944 — Yale Law School, Avalon Project — văn bản sơ cấp
  4. Norman Naimark — The Sovietization of Eastern Europe, 1944–1953, phần dẫn nhập được cung cấp — Cambridge University Press
  5. The Warsaw Polish Uprising — bối cảnh PKWN và chính phủ lưu vong — USHMM
  6. Burton Y. Berry to the Secretary of State, Bucharest, December 4, 1944 — FRUS / U.S. Department of State