BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 097

Bộ máy chiếm đóng Đức vận hành khác nhau ở Tây Âu và Đông Âu

Đức không dùng một mô hình chiếm đóng duy nhất cho cả châu Âu. Tại Pháp, chính quyền quân sự Đức cùng tồn tại với bộ máy Vichy; Hà Lan có Reichskommissar và các công chức bản địa dưới quyền chiếm đóng. Ở Ba Lan, lãnh thổ bị chia giữa vùng sáp nhập và Generalgouvernement; trên lãnh thổ Liên Xô, chính quyền quân sự, dân sự cùng những quyền riêng của SS và cơ quan kinh tế đan xen. Khác biệt phản ánh mục tiêu chính trị, tư tưởng chủng tộc, nhu cầu chiến tranh và khả năng dùng bộ máy địa phương. Nó không tạo một đường chia giữa phương Tây được cai trị nhân đạo với phương Đông chịu bạo lực.

Friedrich Wilhelm Krüger, Heinrich Himmler, Hans Frank và Josef Bühler năm 1942, theo hồ sơ Narodowe Archiwum Cyfrowe

Friedrich Wilhelm Krüger, Heinrich Himmler, Hans Frank và Josef Bühler năm 1942, theo hồ sơ Narodowe Archiwum Cyfrowe.

Tác giả/cơ quan: Không rõ tác giả. Narodowe Archiwum Cyfrowe / Wikimedia Commons; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng; bản chuyển đổi giữ cùng giấy phép khi áp dụng. · Nguồn: Narodowe Archiwum Cyfrowe · Public domain — PD-Polish and PD-US-1996

Những mốc cần đặt cạnh nhau

26/10/1939
Generalgouvernement được tổ chức dưới quyền Hans Frank tại Krakow.
29/5/1940
Seyss-Inquart nhận quyền dân sự ở Hà Lan; Christiansen phụ trách quân sự.
6/1940
Đình chiến Pháp tạo những vùng quyền lực khác nhau cùng sự tồn tại của chính quyền Vichy.
17/7/1941
Sắc lệnh quy định cơ cấu dân sự phía đông và bảo lưu các quyền riêng của quân đội, Göring, Himmler.
11/1942
Đức và Italy chiếm vùng phía nam Pháp trước đó chưa bị chiếm đóng trực tiếp; Italy kiểm soát một phần đông nam và Corsica.

Quân sự, dân sự hay sáp nhập: tên mô hình chưa nói hết quyền lực

Chính quyền quân sự đặt việc cai trị dưới một đầu mối quân đội; chính quyền dân sự chiếm đóng có thể dùng một Reichskommissar hoặc thống đốc; sáp nhập đưa lãnh thổ vào cấu trúc mà Đức coi là của mình. Ba hình thức khác nhau về đường bổ nhiệm và thẩm quyền. Nhưng không hình thức nào tự bảo đảm người dân được bảo vệ. Một viên chức mang chức danh dân sự vẫn có thể tổ chức tước đoạt, cưỡng bức và tham gia chính sách giết người.

Cũng phải phân biệt một chính phủ bản địa tiếp tục có mặt với việc quốc gia giữ được chủ quyền thực tế. Bộ máy chiếm đóng có thể sử dụng luật, cảnh sát và hồ sơ của địa phương để đạt mục đích với ít nhân lực Đức hơn. Đổi lại, các đầu mối bản địa có những động cơ và lựa chọn riêng. Câu hỏi quyền lực vì vậy không chỉ là lá cờ nào treo ở trụ sở. Cần xem ai được ban quy định, ai kiểm soát việc thực hiện và những lĩnh vực nào được giữ ngoài quyền của người được gọi là đứng đầu.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Pháp năm 1940: một lãnh thổ bị chia và một nhà nước cộng tác vẫn hoạt động

Đình chiến tháng 6/1940 để lại một nước Pháp bị phân chia. Phần lớn miền bắc và bờ Đại Tây Dương nằm dưới chiếm đóng quân sự Đức; chính quyền Vichy hoạt động từ vùng chưa bị chiếm đóng. Trên nguyên tắc, Vichy còn có thẩm quyền hành chính ở cả vùng bị chiếm, nhưng phải chịu những giới hạn và yêu cầu của bên chiếm đóng. Vì vậy, không thể vẽ một đường rồi nói phía bắc chỉ có Đức, phía nam chỉ có người Pháp làm mọi việc độc lập.

Nghiên cứu của Sciences Po chỉ ra những phân chia ngay trong lãnh thổ phía bắc. Nord và Pas-de-Calais thuộc đầu mối quân sự phụ trách Bỉ và miền bắc Pháp đặt ở Brussels, khác với bộ chỉ huy quân sự tại Pháp. Cấu trúc này nhắc rằng biên giới nước bị đánh bại không tự trở thành biên giới của một cơ quan cai trị Đức. Những vùng khác còn bị gắn vào bộ máy của các Gauleiter theo một quá trình sáp nhập trên thực tế, khiến bức tranh phức tạp hơn hai màu đơn giản.

Chính quyền Vichy không chỉ là người chuyển thư của Đức. Nó có chương trình chính trị và những lựa chọn đàn áp riêng, trong đó có luật chống người Do Thái tháng 10/1940. Sự cộng tác tạo cho Đức khả năng sử dụng một nhà nước còn vận hành; nó cũng tạo những cuộc thương lượng và cạnh tranh về thẩm quyền. Nhận diện vai trò chủ động ấy không giảm trách nhiệm của lực lượng chiếm đóng. Nó giải thích một cách quyền lực ngoại bang được nối với bộ máy bản địa để tác động đến dân cư.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Hà Lan: Reichskommissar ở đỉnh và công chức địa phương làm việc bên dưới

Ngày 29/5/1940, Arthur Seyss-Inquart nhận quyền dân sự ở Hà Lan, còn Friedrich Christiansen giữ quyền quân sự. Anne Frank House nhấn mạnh vị trí Reichskommissar của Seyss-Inquart gắn trực tiếp với Hitler. Đây là mô hình khác với đầu mối quân sự ở Pháp, dù cả hai nước cùng thuộc Tây Âu. Phân loại theo địa lý không đủ để đoán tổ chức; mục tiêu chính trị và cách Đức lựa chọn quan hệ với xã hội bị chiếm phải được xem riêng.

Verzetsmuseum mô tả tình thế của công chức Hà Lan: chỉ dẫn trước chiến tranh yêu cầu ở lại nếu còn phục vụ lợi ích người dân, nhưng trong chiếm đóng họ phải thực hiện những yêu cầu ngày càng nguy hiểm. Từ chức có thể mở đường cho người thuộc NSB thay vào; ở lại có thể khiến họ tham gia công việc phục vụ chế độ. Đó không phải giấy miễn trách nhiệm cho mọi lựa chọn. Nó cho thấy cách một bộ máy nhỏ ở đỉnh có thể sử dụng năng lực hành chính bản địa và dần làm thay đổi giới hạn của sự hợp tác.

Đối chiếu tư liệu: [2] [6]

Ba Lan: vùng sáp nhập không giống Generalgouvernement

Sau cuộc xâm lược năm 1939, Đức sáp nhập phần lớn lãnh thổ phía tây Ba Lan vào những đơn vị hành chính của mình. USHMM phân biệt các vùng như Danzig–West Prussia, Warthegau và những phần nhập vào East Prussia hoặc Silesia. Những tên gọi ấy không chỉ đổi biển chỉ đường. Chúng đặt người dân vào một chương trình cưỡng chế tái định nghĩa lãnh thổ và dân cư theo mục tiêu chủng tộc của bên xâm lược. Việc chế độ tự coi đất là của mình không làm sự chiếm đoạt trở thành chính đáng.

Phần khác được tổ chức thành Generalgouvernement ngày 26/10/1939, dưới quyền dân sự của Hans Frank tại Krakow, ban đầu có bốn khu hành chính. Không thể gọi đây là một nhà nước Ba Lan tự trị đang cộng tác như Vichy. Sau khi Đức đánh Liên Xô năm 1941, Galicia trở thành khu thứ năm; những phần lãnh thổ Ba Lan trước chiến tranh khác bị đặt vào các cơ cấu khác. Vì thế, khi so sánh phải nói rõ ranh giới của thời điểm nào. Một mô hình chung cho toàn Ba Lan sẽ che những đường quyền lực khác nhau cùng vận hành trong lãnh thổ bị chiếm.

Đối chiếu tư liệu: [3] [5]

Lãnh thổ Liên Xô năm 1941: Rosenberg không có toàn quyền với mọi nơi

Sắc lệnh ngày 17/7/1941 bổ nhiệm Alfred Rosenberg làm bộ trưởng phụ trách các lãnh thổ phía đông bị chiếm và quy định cơ cấu Reichskommissariat, các vùng và các khu bên dưới. Nhưng việc chuyển từ quyền quân sự sang dân sự phải được Hitler xác định theo từng lãnh thổ và thời điểm. Không phải toàn bộ vùng quân Đức chiếm sau ngày 22/6 lập tức trở thành một khối do Rosenberg quản trị. Những khu tác chiến và những vùng được gắn vào cấu trúc khác cần được phân biệt.

Đặc biệt, điều 3 giữ riêng các quyền quân sự cùng quyền của cơ quan Kế hoạch Bốn năm và Himmler. Vì vậy, một Reichskommissar có thể được ghi là phụ trách toàn bộ công việc dân sự mà vẫn không kiểm soát mọi lực lượng kinh tế, cảnh sát và quân sự hoạt động tại chỗ. Những đường thẩm quyền ấy cùng thực hiện mục tiêu chiếm đóng nhưng không hoàn toàn trùng nhau. Khi tranh chấp không giải quyết được bằng thương lượng trực tiếp, sắc lệnh quy định phải xin quyết định của Hitler qua Văn phòng Thủ tướng. Sự phân tầng lãnh thổ cùng tồn tại với nhu cầu phân xử ở đỉnh.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Năm 1942 và những giới hạn của cách chia Tây–Đông

Tháng 11/1942, quân Đức và Italy chiếm vùng phía nam Pháp trước đó chưa trực tiếp bị chiếm đóng. Italy kiểm soát một phần đông nam và đảo Corsica cho đến khi đình chiến với Đồng minh được công bố tháng 9/1943. Sự thay đổi không xóa ngay vai trò của Vichy hoặc khiến cách thực hiện đàn áp từ đó chỉ còn một đường chỉ huy. Nghiên cứu của Sciences Po theo dõi cả sự leo thang bắt giữ, trục xuất và bạo lực. Cùng một nước có thể đổi chế độ kiểm soát theo diễn biến chiến tranh; nếu lấy cơ cấu tháng 6/1940 làm hình ảnh cố định tới năm 1944, ta sẽ không giải thích được các bước chuyển ấy.

Ở phía đông, chiến tranh nhằm hủy diệt và những dự án thuộc địa chủng tộc định hình quy mô cực lớn của giết chóc, bỏ đói và tước đoạt. Nhưng nhấn mạnh đặc điểm ấy không cho phép coi Tây Âu là bên ngoài Holocaust, lao động cưỡng bức hoặc bạo lực trả đũa. Sự khác nhau về cách dùng cơ quan bản địa và mục đích dài hạn không tạo một sự đối lập đạo đức trong đó một loại chiếm đóng trở nên vô hại. Nạn nhân ở mỗi nơi bị tác động qua những đường tổ chức khác nhau mà sử học phải xác định, thay vì xóa khác biệt hoặc dùng khác biệt để giảm nhẹ tội ác.

Sự tham gia của bộ máy địa phương cũng không đồng nhất. Cộng tác có thể xuất phát từ ý thức hệ, lợi ích, sợ thay thế hoặc những tính toán bảo vệ một phần dân cư. Phản kháng cũng có mục tiêu và điều kiện khác nhau. Không nên biến người dân thành nguyên liệu chỉ phản ứng theo cách Đức mong muốn. Chính những lựa chọn ấy ảnh hưởng tới thông tin, khả năng thực thi và chi phí của bộ máy chiếm đóng, nhưng không làm trách nhiệm của người xâm lược biến mất.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4] [5] [6]

So sánh để biết ai làm gì, không để xếp hạng những chế độ đáng chịu đựng

Các trường hợp cho thấy ba câu hỏi cần đi cùng nhau: mục tiêu Đức muốn đạt là gì, cơ quan nào có quyền và cơ quan nào có năng lực thi hành. Ở Pháp, một nhà nước bản địa còn hoạt động đem lại những phương tiện mà chế độ chiếm đóng sử dụng; ở Hà Lan, bộ máy công chức phục vụ dưới một Reichskommissar; ở Ba Lan và lãnh thổ Liên Xô, phân chia lãnh thổ cùng dự án chủng tộc tạo các dạng kiểm soát khác. Không một tên gọi đơn lẻ nào bao trùm được tất cả.

Điều đó cũng giúp đặt cạnh nhau sự hợp tác và tranh chấp. Cơ quan dân sự có thể cần cảnh sát để cưỡng chế nhưng không kiểm soát toàn bộ cảnh sát; quân đội có thể giữ quyền tác chiến trong khi cơ quan khác quyết định khai thác tài sản. Một bộ máy nhiều đầu mối vẫn có thể cùng tham gia đàn áp. Nghiên cứu phải theo hành động và trách nhiệm cụ thể, không dùng sự phân tán để kết luận không ai thật sự nắm quyền hoặc không ai có thể biết hậu quả.

Khác biệt giữa Tây Âu và Đông Âu là một hướng so sánh có ích khi được đặt trong thời gian, lãnh thổ và mục tiêu cụ thể. Nó trở nên sai khi thay bằng hai khối đồng nhất. Điều lịch sử đòi hỏi không phải lựa ra một kiểu chiếm đóng dễ chấp nhận hơn, mà là hiểu cách quyền lực xâm lược tận dụng hoặc phá bỏ những cấu trúc có sẵn. Từ đó mới thấy rõ vai trò của người Đức lẫn cộng tác viên địa phương và con đường một quyết định ở cấp cao trở thành sự tước quyền trong đời sống.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Chronology of Repression and Persecution in Occupied France, 1940–44 — Sciences Po, Mass Violence and Resistance
  2. The Nazis Assume Power in the Netherlands (29 May 1940) — Anne Frank House
  3. German Administration of Poland — United States Holocaust Memorial Museum
  4. Decree concerning administration of the newly occupied Eastern territories (17 July 1941), 1997-PS — Yale Law School, Avalon Project
  5. The Eastern Front: The German War against the Soviet Union — United States Holocaust Memorial Museum
  6. Stay On? Civil Servants under German Occupation — Verzetsmuseum, Dutch Resistance Museum