BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 63

Hitler và sự mâu thuẫn giữa ý thức hệ với lợi ích quân sự

Ý thức hệ và lợi ích quân sự trong chiến tranh của Hitler không luôn đứng ở hai phía đối lập. Chủ nghĩa chủng tộc và mục tiêu bành trướng đã giúp xác định chính cuộc chiến mà Đức muốn tiến hành; nhiều chỉ huy quân đội tham gia chuyển các mục tiêu đó thành chính sách. Mâu thuẫn xuất hiện khi cách đàn áp, tiêu diệt và khai thác làm suy giảm nguồn lực hoặc tạo thêm kháng cự. Cần phân tích cả sự hợp tác ban đầu lẫn những xung đột về phương tiện sau đó, thay vì coi tội ác chỉ là trở ngại Hitler áp lên một quân đội trung lập.

Hitler, Walther von Brauchitsch và Wilhelm Keitel xem bản đồ trong toa tàu tháng 4/1941

Hitler, Brauchitsch và Keitel bên bản đồ trong toa tàu tổng hành dinh, tháng 4/1941. Cuộc họp liên quan chiến trường đông nam châu Âu.

Bundesarchiv, Bild 183-L18678 / CC-BY-SA 3.0; ảnh Walter Frentz Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

2/5/1941
Bản ghi nhớ về kinh tế Barbarossa dự liệu nạn đói do khai thác nguồn lực.
6/6/1941
OKW ban hành chỉ thị đối xử với chính ủy Liên Xô.
22/6/1941
Đức xâm lược Liên Xô; chiến tranh hủy diệt được thực hiện trên thực địa.
1/1942
Nhu cầu lao động góp phần thúc đẩy điều chỉnh cách đối xử với tù binh Liên Xô.

Lợi ích quân sự của ai, phục vụ một cuộc chiến nào?

Nói một chính sách đi ngược lợi ích quân sự chỉ có nghĩa khi đã xác định mục tiêu dùng để đo lợi ích. Nếu mục tiêu là thắng một chiến dịch quy ước với chi phí thấp, việc tàn sát dân cư có thể được xem như hành động làm phân tán lực lượng và tăng chống đối. Nhưng chính quyền Quốc xã không xem chiến tranh phía đông chỉ là một cuộc tranh chấp giữa các quân đội. Tiêu diệt những đối tượng họ gán là kẻ thù chủng tộc, chiếm lãnh thổ và thay đổi dân cư là thành phần của chương trình chinh phục, không phải sự cố bên ngoài chương trình.

USHMM chỉ ra sự tham gia của Wehrmacht vào chiến tranh hủy diệt và Holocaust. Điều đó buộc người nghiên cứu bỏ cách phân vai đơn giản: Hitler cùng SS có ý thức hệ, còn tướng lĩnh chỉ theo hiệu quả chuyên môn. Nhiều sĩ quan chia sẻ chống cộng, thành kiến chủng tộc và mong muốn mở rộng quyền lực Đức; họ cũng có thể trình bày chính sách cực đoan như phương pháp bảo đảm hậu phương hoặc duy trì quân đội. Động cơ công cụ không làm hành vi bớt tội ác, và bất đồng về một biện pháp không chứng minh họ từ chối mọi mục tiêu chung.

Góc nhìn này không xóa khác biệt giữa các cá nhân hoặc giữa các giai đoạn. Có người phản đối, điều chỉnh hoặc tránh thi hành một số lệnh. Nhưng đánh giá trách nhiệm cần đi tới hành động cụ thể: ai soạn, ai truyền đạt, ai thi hành và người nào có quyền thay đổi. Khi gọi tất cả là sự xung đột giữa ý thức hệ với quân sự, ta dễ làm những lựa chọn có chủ ý trông như một cuộc va chạm tự nhiên giữa hai khái niệm. Trong thực tế, chính con người đã nối chúng với nhau.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Mệnh lệnh chính ủy: bộ máy quân sự không chỉ nhận một khẩu hiệu

Chỉ thị ngày 6/6/1941 về đối xử với chính ủy Liên Xô được ban hành trước cuộc xâm lược. Văn bản được German Historical Institute công bố cho thấy việc tước bảo vệ thông thường của tù binh và sát hại những người thuộc một loại đối tượng đã được đưa vào chỉ dẫn quân sự. Đây không phải lời nói riêng không có hậu quả tổ chức. Phạm vi phổ biến ở cấp chỉ huy cao và việc truyền đạt xuống dưới bằng lời cho thấy bộ máy biết cách kiểm soát lưu thông một chỉ thị nhạy cảm nhưng vẫn đòi nó được thực hiện.

Thông qua lệnh ấy, đối phương bị phân loại theo vai trò chính trị để quyết định cách đối xử, thay vì được nhìn như người đã bị bắt và không còn tham chiến. Phân tích động cơ có thể chỉ ra lãnh đạo Đức coi chính ủy là công cụ duy trì kháng cự cộng sản. Nhưng đó là cách họ biện minh, không phải một căn cứ hợp pháp cho hành quyết. Điều quan trọng là ngôn ngữ an ninh và ý thức hệ có thể kết hợp: một đối tượng vừa bị tuyên bố nguy hiểm về quân sự, vừa bị đặt ngoài những giới hạn đạo đức và pháp lý vốn phải ràng buộc bên giam giữ.

Việc một số tướng về sau nói mình không ủng hộ cần được đối chiếu với hồ sơ thực hiện. Lời khai ở một phiên tòa hoặc hồi ký sau thất bại có mục đích tự bảo vệ rất khác một báo cáo tác chiến đương thời. Không nên mặc định mọi lời kể đều giả; cũng không thể lấy chúng làm bằng chứng đủ rằng quân đội nói chung đã ngăn chính sách tội ác. Chính cách chỉ thị đi qua các cơ quan chuyên môn cho thấy chiến tranh ý thức hệ không diễn ra ở một tầng tách biệt khỏi tổ chức chỉ huy.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Kế hoạch lương thực: một tính toán vật chất có hậu quả đã được biết trước

Bản ghi nhớ cuộc thảo luận ngày 2/5/1941 về Barbarossa nói rõ mối liên hệ giữa việc lấy lương thực cho lực lượng Đức với nguy cơ hàng triệu người bị bỏ đói. Tài liệu PS-2718 lưu trong bộ sưu tập Nuremberg của Harvard cho phép kiểm tra điều được dự liệu trước khi chiến dịch bắt đầu. Vì vậy, không thể mô tả mọi nạn đói trong vùng chiếm đóng chỉ như hậu quả bất ngờ của giao thông khó khăn. Việc ưu tiên nhu cầu của bên xâm lược bằng cách đẩy tổn thất sang dân cư đã có mặt trong tư duy chuẩn bị.

Ở đây, ý thức hệ và tính toán nguồn lực không triệt tiêu nhau. Giới hoạch định muốn giảm gánh tiếp tế từ Đức và bảo vệ nhu cầu hậu phương của mình; cách phân loại con người khiến họ chấp nhận cái chết của dân chúng ở nơi bị chinh phục. Chính sách có một logic công cụ, nhưng logic ấy dựa trên việc coi sinh mạng của những người khác không có quyền ngang nhau. Nếu chỉ gọi đây là sai lầm hậu cần, người viết sẽ làm mất phần chủ ý. Nếu chỉ gọi là thù hận không liên quan quân sự, người viết lại bỏ qua cách bộ máy kinh tế và quân đội hợp tác.

Tác dụng trước mắt cũng khác hệ quả lâu dài. Chiếm đoạt có thể đem lại một lượng thực phẩm trong thời gian ngắn, nhưng tổn hại con người, sản xuất và quan hệ với dân cư sẽ không tự biến mất khỏi chiến trường. Mức ảnh hưởng cụ thể cần được kiểm tra theo từng khu vực; không nên tuyên bố một chính sách đơn lẻ giải thích toàn bộ thất bại của Đức. Điều tài liệu chứng minh chắc hơn là hậu quả chết đói đã được nhìn thấy và chấp nhận trong tính toán. Bằng chứng ấy đủ để bác bỏ câu chuyện bộ máy chỉ đang giải quyết một nhu cầu tiếp tế vô hại.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Tù binh Liên Xô: nhu cầu lao động làm thay đổi chính sách nhưng không xóa tội ác

Hàng triệu tù binh Liên Xô rơi vào tay Đức sau những chiến dịch bao vây năm 1941. USHMM mô tả điều kiện bỏ đói, thiếu nơi trú, bệnh tật và sát hại có chủ ý. Sự khác biệt đối xử không thể được biện hộ bằng việc Liên Xô không tham gia một công ước cụ thể. Điều người nghiên cứu phải giải thích là tại sao một nhóm bị đặt ở vị trí ít được bảo vệ và vì sao bộ máy giam giữ chấp nhận tổn thất khổng lồ ấy. Những con người này không trở thành vô quyền chỉ vì chế độ bắt họ đã tự định nghĩa họ như vậy.

Sau khi thắng lợi nhanh không tới và nhu cầu lao động tăng, tháng 1/1942 đánh dấu việc Hitler cho phép cải thiện đối xử với tù binh để sử dụng họ cho kinh tế chiến tranh. Đây không phải sự chuyển sang tôn trọng đầy đủ quyền tù binh. Khai thác lao động, đói khát và tử vong tiếp tục. Sự điều chỉnh giúp thấy một chính sách có thể thay đổi vì đánh giá công cụ mà vẫn giữ nền tảng phân biệt chủng tộc. Chế độ không nhất thiết chọn giữa tiêu diệt tất cả với bảo vệ tất cả; nó có thể giữ người còn dùng được và tiếp tục bỏ mặc những người khác.

Nghiên cứu học thuật gần đây về tù binh Hồng quân nhấn mạnh tính tương thích giữa tuyển chọn lao động cưỡng bức và để những người khác chết đói. Đó là một góc nhìn cần trình bày như diễn giải sử học được chứng cứ hỗ trợ, không phải lời giải cuối cùng cho mọi trại. Nó ngăn ta dựng một mâu thuẫn quá gọn giữa nhà quản lý muốn lao động và kẻ cực đoan muốn giết người. Trong bộ máy chiếm đóng, một người hoặc một cơ quan có thể theo đuổi cả hai đối với các nhóm khác nhau.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5] [6]

Đàn áp và kháng cự: cái giá không nằm hoàn toàn trong bảng cấp phát

Một đội quân đi vào lãnh thổ rộng lớn cần thông tin, đường đi, lực lượng bảo vệ và khả năng phân biệt những người họ gặp. Chính sách bạo lực tập thể có thể phá các điều kiện ấy bằng cách đẩy thêm dân cư vào chống đối hoặc làm hợp tác trở nên nguy hiểm. Nhưng không nên biến người dân thành những chủ thể chỉ phản ứng với chính sách Đức. Họ có lòng yêu nước, tổ chức chính trị và lựa chọn riêng; Liên Xô cũng huy động bằng nhiều công cụ, kể cả cưỡng chế. Kháng cự không có một nguyên nhân duy nhất và không xuất hiện chỉ vì một mệnh lệnh được ban hành.

Điều có thể phân tích là chế độ chiếm đóng khiến việc thuyết phục người dân rằng Đức đem lại một tương lai tốt hơn trở nên ngày càng khó. Những lời hứa chống chủ nghĩa Stalin va vào kinh nghiệm thực tế về tước đoạt, phân biệt và giết chóc. Đây là sự mâu thuẫn giữa thông điệp với hành động, chứ không phải bằng chứng mọi cơ hội cộng tác đều biến mất. Chính quyền Đức vẫn có cộng tác viên và có thể khai thác bất mãn địa phương. Tuy nhiên, tồn tại cộng tác không bác bỏ tác động của khủng bố, cũng như kháng cự không làm mọi người dân có cùng lựa chọn.

Một giả thuyết thường gặp là nếu Đức đối xử tốt hơn thì Liên Xô chắc chắn sụp đổ. Kết luận ấy vượt quá bằng chứng và giữ lại mục tiêu chinh phục trong khi bỏ những yếu tố tạo nên chính cuộc chiến Quốc xã. Một chính sách khác có thể thay đổi một số quan hệ tại chỗ; nó không tự xóa năng lực huy động, chiều sâu lãnh thổ hoặc khả năng tác chiến của đối phương. Giá trị của phản thực tế là làm rõ cái giá của chính sách thực đã chọn, không phải viết lại một cuộc xâm lược có vẻ nhân đạo để bảo đảm chiến thắng cho bên xâm lược.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [5] [6]

Mâu thuẫn phải được giải thích mà không biến nạn nhân thành nguồn lực bị lãng phí

Nhìn từ lịch sử quân sự, có thể chỉ ra những chính sách làm hao hụt lao động, tạo kháng cự hoặc phân tán bộ máy. Nhưng quyền sống của nạn nhân không phụ thuộc họ có hữu ích cho một nền kinh tế chiến tranh hay không. Nếu phê bình tội ác chỉ vì chúng làm Đức khó thắng hơn, người viết vô tình chấp nhận chuẩn mực của chính những người từng cân nhắc ai đáng được cho ăn. Nghiên cứu hiệu quả và nghiên cứu trách nhiệm cần đi cùng nhau, không dùng cái thứ nhất để thay thế cái thứ hai.

Bằng chứng về mệnh lệnh chính ủy, kế hoạch lương thực và tù binh cho thấy một quan hệ phức tạp hơn sự đối đầu giữa ý thức hệ với chuyên môn. Mục tiêu chủng tộc có thể được biến thành nhiệm vụ quân sự; tính toán vật chất có thể được thực hiện bằng lựa chọn phi nhân tính; khi hoàn cảnh đổi, cùng bộ máy ấy điều chỉnh để khai thác người sống sót. Những bước đó bao gồm quyết định của Hitler nhưng cũng cần nhiều cơ quan, chuyên gia và chỉ huy cùng làm. Cấu trúc trách nhiệm vì thế rộng hơn một cá nhân.

Điểm kết của bài không phải chế độ sẽ hợp lý nếu chỉ gạt ý thức hệ sang bên. Chính ý thức hệ đã giúp xác định kẻ thù, mục tiêu lãnh thổ và cách huy động cho cuộc chiến. Mâu thuẫn xảy ra bên trong một chương trình mà nhiều người đã lựa chọn tham gia, rồi tăng lên khi phương tiện không đáp ứng tham vọng và đối thủ tiếp tục chống trả. Hiểu sự gắn bó ấy giải thích được cả khả năng hợp tác trong tội ác lẫn những tranh chấp về cách sử dụng nguồn lực, mà không dựng lại huyền thoại một Wehrmacht chỉ muốn chiến đấu đúng chuyên môn.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Directives for the Treatment of Political Commissars, June 6, 1941 — German Historical Institute, German History in Documents and Images; văn bản chỉ thị
  2. The German Military and the Holocaust — United States Holocaust Memorial Museum
  3. Memorandum on the economic consequences of Barbarossa, May 2, 1941, PS-2718 — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project; ngày theo văn bản
  4. Nazi Persecution of Soviet Prisoners of War — United States Holocaust Memorial Museum
  5. Forced Labor: Soviet POWs January 1942 through May 1945 — United States Holocaust Memorial Museum
  6. The Extermination of Red Army Soldiers in German Captivity, 1941–1945: Causes, Patterns, Dimensions — Journal of Slavic Military Studies, nghiên cứu học thuật, DOI 10.1080/13518046.2024.2340839