HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 64
Những sai lầm hậu cần trong tư duy chinh phục của Hitler
Những sai lầm hậu cần trong tư duy chinh phục của Hitler bắt đầu khi kế hoạch chiến tranh coi sự sụp đổ nhanh của đối phương là cách giải quyết thiếu hụt vật chất. Nếu đối thủ tiếp tục chiến đấu, quãng đường vận chuyển dài thêm, lực lượng cần được bổ sung và mục tiêu mới cạnh tranh với nhu cầu giữ những gì đã chiếm. Barbarossa, chiến dịch miền nam Liên Xô năm 1942 và Ardennes năm 1944 cho thấy vấn đề ấy trong những hoàn cảnh khác nhau. Tuy nhiên, thất bại không thể chỉ được giải thích bằng một người bỏ qua xe tải hay nhiên liệu: bộ tham mưu, cơ quan kinh tế và hành động của đối phương đều tham gia tạo nên kết quả.

Lính Đức kéo ô tô khỏi bùn tại Liên Xô, tháng 11/1941. Một hình ảnh về trở ngại vận tải, không phải bằng chứng riêng cho mọi quyết định hậu cần.
Tác giả/cơ quan: Không rõ. Bundesarchiv, Bild 146-1981-149-34A / CC-BY-SA 3.0 Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 18/12/1940
- Chỉ thị số 21 đặt mục tiêu đánh bại Liên Xô bằng một chiến dịch nhanh.
- 22/6/1941
- Đức và đồng minh xâm lược Liên Xô.
- Mùa hè 1942
- Đức tiến về Caucasus và Stalingrad; các hướng chiến dịch kéo giãn năng lực tiếp tế.
- 16/12/1944
- Cuộc tiến công Ardennes bắt đầu.
Hậu cần là điều kiện của chiến lược, không phải công việc đến sau
Một mũi tiến công có thể thắng trận mà vẫn làm tình thế chiến lược xấu đi nếu nó vượt quá khả năng được nuôi dưỡng. Binh lính cần thức ăn, đạn dược và chăm sóc y tế; phương tiện cần nhiên liệu, phụ tùng và người sửa chữa. Hàng hóa phải đến đúng nơi vào đúng lúc, qua những tuyến đường cũng được sử dụng để chuyển quân, đưa thương binh về và di chuyển vật tư dân sự. Giành được một địa danh chỉ là một trong nhiều việc cần làm để biến thắng lợi trên bản đồ thành khả năng tiếp tục chiến đấu.
Vì thế, hậu cần không đồng nghĩa với một kho hàng lớn đặt phía sau. Nó là quan hệ giữa nhịp độ sử dụng và nhịp độ bổ sung trong điều kiện đối phương cố phá vỡ cả hai. Người ra quyết định phải chọn quân nào được ưu tiên, mục tiêu nào có thể chờ và lúc nào cần ngừng tiến để củng cố. Phân tích sai lầm của Hitler cần đặt những lựa chọn ấy cạnh tham vọng chính trị. Chỉ đếm số đơn vị tham chiến sẽ bỏ qua câu hỏi quan trọng hơn: sau nhiều tuần, những đơn vị đó còn thực hiện được nhiệm vụ nào?
Barbarossa đặt cược vào một kết thúc nhanh
Chỉ thị số 21 ngày 18 tháng 12 năm 1940 yêu cầu chuẩn bị đánh bại Liên Xô trong một chiến dịch nhanh, trong khi cuộc chiến với Anh chưa kết thúc. Văn bản hướng tới tiêu diệt các lực lượng chủ yếu của Hồng quân ở phía tây và ngăn chúng rút vào chiều sâu rộng lớn. Đây là một ý đồ tác chiến cụ thể đồng thời chứa giả định hậu cần: nếu lực lượng chủ yếu của đối thủ bị phá hủy đủ sớm, Đức sẽ không phải duy trì mãi một cuộc chiến lục địa có quy mô không ngừng tăng.
Đánh nhanh vì thế vừa là phương pháp giành thắng lợi vừa là câu trả lời cho giới hạn của chính mình. Vấn đề xuất hiện khi hai ý nghĩa ấy bị nhập làm một: vì một cuộc chiến dài rất khó duy trì, người lập kế hoạch dễ coi chiến tranh ngắn là kết quả có thể trông đợi. Đó là suy luận nguy hiểm. Nhu cầu kết thúc sớm không tạo ra khả năng bắt đối phương đầu hàng. Các cuộc bao vây lớn sau ngày 22 tháng 6 năm 1941 chứng minh sức mạnh tiến công của Đức, nhưng không tự chứng minh rằng nhà nước Liên Xô đã hết khả năng huy động.
Chiếm lãnh thổ không tự tạo ra một hệ thống tiếp tế
Khi quân đội đi sâu vào lãnh thổ đối phương, khoảng cách giữa nơi sử dụng và nơi tập trung vật tư tăng lên. Cùng một phương tiện phải mất nhiều thời gian hơn cho một chuyến khứ hồi; hư hỏng, sửa đường và bảo vệ tuyến vận chuyển tiếp tục chiếm người và thiết bị. Không cần một con số duy nhất về quãng đường để nhận ra quan hệ này. Nó giải thích vì sao tốc độ tiến ban đầu không thể được kéo dài bằng ý chí, và vì sao sự tăng trưởng của lãnh thổ chiếm đóng có thể làm năng lực tập trung tại tiền tuyến suy giảm.
Đất đai vừa chiếm được cũng không phải nguồn hàng có thể sử dụng ngay theo mọi nhu cầu. Lương thực không thay được nhiên liệu, nguyên liệu chưa khai thác không thay được đạn đã sản xuất, và một nguồn lực chỉ có giá trị chiến dịch nếu có thể đưa tới nơi cần nó. Việc chiếm giữ còn tạo nghĩa vụ kiểm soát giao thông, canh gác và tổ chức phân phối. Trong một cuộc xâm lược bị chống trả, người dân, chính quyền rút lui và quân đội đối phương có thể khiến các giả định khai thác tại chỗ không thành hiện thực.
Dùng nạn đói để giải bài toán lương thực là một lựa chọn tội ác
Kế hoạch xâm lược phía đông gắn với chủ trương lấy nguồn lực của lãnh thổ chiếm đóng phục vụ Đức, bất chấp hậu quả đối với dân cư. USHMM đặt chính sách khai thác này trong cuộc chiến hủy diệt. Nó không phải chi tiết ngoài lề của tiếp vận: quyết định ai được ăn và ai bị bỏ đói là một phần cách chế độ dự định nuôi quân đội và duy trì nền kinh tế. Ngôn ngữ kỹ thuật về cung ứng có thể che khuất việc những người lập kế hoạch biết nhiều người sẽ chết.
Không thể đánh giá chủ trương đó chỉ bằng câu hỏi nó có giúp Đức thắng hay không. Quyền sống của dân thường không phụ thuộc giá trị tiếp tế mà quân chiếm đóng gán cho họ. Về mặt giải thích chiến lược, chính sách còn cho thấy một giới hạn nhận thức: khả năng cưỡng đoạt được dùng để thay thế cho việc tính đủ chi phí cai trị một xã hội thù địch. Nhưng không nên đảo ngược thành khẳng định đơn giản rằng đối xử tốt hơn chắc chắn đem lại thắng lợi. Đó là giả thuyết cần xét cùng mục tiêu chinh phục, phản ứng xã hội và sự chống trả quân sự thực tế.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Năm 1942: dầu mỏ ở phía trước, nhu cầu hiện tại ở phía sau
Chiến dịch miền nam Liên Xô năm 1942 đưa vấn đề mục tiêu và phương tiện vào thế căng thẳng mới. Đức hướng tới vùng dầu mỏ Caucasus, đồng thời đẩy lực lượng về khu vực Stalingrad. Cách chia lực lượng thành các tập đoàn quân A và B tạo những hướng tiến xa nhau. Nghiên cứu của National WWII Museum nhấn mạnh mạng tiếp vận bị kéo căng trong khi Hồng quân liên tục điều chỉnh và chống trả. Bản đồ có thể mô tả hai mũi tên như những nhiệm vụ bổ sung; trên thực địa chúng cạnh tranh về khả năng duy trì sức mạnh.
Nghịch lý là một mục tiêu được chọn để cải thiện tài nguyên tương lai lại đòi hỏi tiêu dùng nguồn lực hiện tại trước khi đem lại lợi ích. Dầu nằm ở vùng cần chinh phục không thể tự cấp cho lực lượng đang đi chinh phục vùng ấy. Người chỉ huy phải tính thời gian đánh chiếm, khôi phục, vận chuyển và bảo vệ, đồng thời dự kiến đối thủ phá hoại hoặc giữ được các địa điểm then chốt. Khi lợi ích tương lai được tính như thể đã nằm trong tay, chiến lược có nguy cơ tiêu trước năng lực mà nó chưa sở hữu.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Hồng quân đã làm cho bài toán Đức khó hơn
Nói quân Đức hết tiếp tế mà bỏ qua hành động của Hồng quân sẽ biến đối thủ thành phong cảnh. Trên đường tới Stalingrad và trong cuộc chiến thành phố, quân Liên Xô vừa chống đỡ, vừa học cách tổ chức lực lượng và chuẩn bị phản công. Họ gây tổn thất, buộc đối phương phải sử dụng đạn, điều quân và kéo dài thời gian chiến dịch. Những nhu cầu phát sinh ấy tác động trở lại hệ thống vận chuyển. Tiếp vận yếu và áp lực quân sự không phải hai nguyên nhân đứng riêng; chúng khuếch đại nhau.
Đây cũng là lý do không nên giải thích toàn bộ bằng một mệnh lệnh giữ đất. Vấn đề giữ hay rút là một lựa chọn quan trọng nhưng đến sau nhiều quyết định về phạm vi chiến dịch, phân bổ lực lượng và đánh giá đối thủ. Một quân đội có thể mất khả năng lựa chọn trước khi bộ chỉ huy công nhận điều đó. Nghiên cứu từng thời điểm cần hỏi phương án nào còn thực hiện được bằng phương tiện sẵn có, thay vì gán cho mọi thời điểm một cơ hội thoát hiểm giống hệt nhau.
Ardennes 1944: một cuộc đột kích không xóa được cán cân vật chất
Ngày 16 tháng 12 năm 1944, Đức mở cuộc tiến công Ardennes với tham vọng vươn tới Antwerp và chia cắt lực lượng Đồng minh. Hồ sơ giới thiệu của Bundesarchiv cho thấy một mục tiêu lớn được giao trong lúc tình thế quân sự của Đức đã xấu đi nghiêm trọng. Bất ngờ ban đầu và thời tiết hạn chế hoạt động đường không của Đồng minh có thể tạo thuận lợi tạm thời. Chúng không tương đương với khả năng bảo đảm tuyến tiếp tế cho cả một chiến dịch sâu và kéo dài.
Đối phương cũng không đứng yên trong khoảng thời gian thuận lợi ấy. Sự kháng cự, điều động quân dự bị và thay đổi điều kiện chiến trường làm các tính toán về tốc độ tiến khó thành hiện thực. Mỗi ngày chậm lại làm lực lượng tiến công tiêu dùng thêm nguồn lực trước khi tới đích. Nhìn như vậy, thất bại không phải một câu chuyện đơn tuyến về nhiên liệu hay thời tiết. Nó là sự va chạm giữa mục tiêu vượt sức, hạn chế duy trì chiến đấu và khả năng phản ứng của liên quân đối địch.
Đối chiếu tư liệu: [4]
Đo một kế hoạch bằng khả năng chịu đựng khi nó không diễn ra đúng ý
Bài học chung của ba trường hợp không phải mọi chiến dịch táo bạo đều sai. Rủi ro là thành phần của chiến tranh, và cơ hội đôi khi đòi hỏi tập trung nhanh. Điều cần phân biệt là một kế hoạch có dự trữ cho sự chống trả với một kế hoạch chỉ hoạt động nếu đối phương suy sụp đúng lịch. Ở trường hợp thứ hai, mọi chậm trễ dễ bị xem là trở ngại nhất thời cần vượt qua bằng mệnh lệnh, thay vì dấu hiệu phải thu hẹp mục tiêu. Việc điều chỉnh càng muộn, phương tiện còn lại càng ít.
Trách nhiệm của Hitler nằm ở các mục tiêu, ưu tiên và quyết định mà quyền lực của ông thúc đẩy hoặc duy trì. Nó không xóa trách nhiệm chuyên môn của những người cùng xây dựng kế hoạch, cũng không làm biến mất vai trò chiến đấu của đối phương. Một đánh giá lịch sử chặt chẽ phải nối ba tầng ấy: tham vọng chính trị, năng lực vật chất và phản ứng của kẻ bị tấn công. Khi chúng bị tách ra, hậu cần dễ bị kể như một cái cớ; khi đặt cạnh nhau, nó cho thấy chính xác vì sao chiến thắng chiến thuật không đủ nuôi một cuộc chinh phục.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Extracts from Directive 21, Operation Barbarossa, December 18, 1940 — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project; chỉ thị đương thời
- Stalingrad: Experimentation, Adaptation, Implementation, September 7, 2022 — The National WWII Museum
- The Eastern Front: The German War against the Soviet Union — United States Holocaust Memorial Museum
- Die Ardennenoffensive 1944/45 — Bundesarchiv