HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 69
Hội nghị quân sự của Hitler hoạt động ra sao trong chiến tranh?
Hội nghị quân sự của Hitler là nơi báo cáo từ các mặt trận được trình bày, các phương án bị chất vấn hoặc bác bỏ và quyết định của lãnh tụ được chuyển thành chỉ dẫn cho bộ máy chỉ huy. Nó không phải một hội đồng biểu quyết ngang quyền. Muốn hiểu hoạt động thực tế, cần theo dõi cả dòng thông tin trước cuộc họp, người được tiếp cận Hitler, cách ghi chép và việc truyền lệnh sau đó. Những mảnh biên bản còn lại cho phép nhìn vào quy trình ấy, nhưng không cung cấp một bản ghi đầy đủ của mọi cuộc họp trong toàn bộ chiến tranh.

Hitler, Brauchitsch và Keitel bên bản đồ trong toa tàu tổng hành dinh, tháng 4/1941. Cuộc họp liên quan chiến trường đông nam châu Âu.
Bundesarchiv, Bild 183-L18678 / CC-BY-SA 3.0; ảnh Walter Frentz Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 9/1942
- Hitler thiết lập hệ thống tốc ký các hội nghị quân sự.
- 27/1/1945
- Một hội nghị tình hình để lại hồ sơ về sau được dùng làm USA Exhibit 787.
- 5/1945
- Các mảnh hồ sơ bị đốt được thu hồi và phục dựng.
- 20/3/1946
- USA Exhibit 787 được đưa ra trong phiên tòa IMT.
- 6/1948
- Vụ án Bộ chỉ huy tối cao tiếp tục thu thập lời khai về hoạt động tổng hành dinh.
Trước khi trải bản đồ: tình hình đã đi qua nhiều tầng chọn lọc
Một hội nghị không bắt đầu ở thời điểm Hitler bước vào phòng. Thông tin từ đơn vị được tổng hợp qua các cấp, kèm đánh giá của cơ quan tham mưu và những vấn đề cần xin quyết định. Mỗi bước có thể bổ sung hiểu biết nhưng cũng làm mất chi tiết. Tình hình trên bản đồ là một cách biểu diễn chiến trường, không phải chiến trường tự xuất hiện đầy đủ trước người xem. Ký hiệu đơn vị còn tồn tại có thể che khuất mức hao hụt, thời gian hành quân hoặc khả năng tiếp tế thực tế của đơn vị đó.
Lời khai trong vụ án Bộ chỉ huy tối cao năm 1948 mô tả công việc tham mưu quanh Jodl, Keitel và Warlimont, trong đó chỉ dẫn có thể đến qua hội nghị, điện thoại hoặc tiếp xúc với chuyên viên. Những mô tả này giúp thấy cuộc họp là một nút trong mạng lưới công việc, không phải nguồn duy nhất của mọi mệnh lệnh. Tuy nhiên, đây là lời khai hậu chiến tại phiên tòa; cần phân biệt lời nhân chứng với kết luận tư pháp và đặt chúng cạnh những ghi chép hoặc văn bản đương thời còn lại.
Câu hỏi nghiên cứu quan trọng là vấn đề nào được đưa tới bàn Hitler và ở dạng nào. Một báo cáo về địa điểm chiếm giữ khác với một đánh giá khả năng giữ địa điểm ấy thêm hai tuần. Nếu hội nghị ưu tiên kết quả lãnh thổ mà thiếu sự kiểm tra điều kiện duy trì, quyết định có thể dựa trên một bản tóm tắt quá thuận lợi. Ngược lại, không thể chỉ từ việc thông tin qua nhiều tầng suy ra mọi báo cáo đều bị làm giả. Cần chứng minh sai lệch ở từng trường hợp thay vì dùng cấu trúc tổ chức như lời giải thích tự động.
Ai ngồi trong phòng và ai có thể đưa vấn đề tới lãnh tụ?
Thành phần họp thay đổi theo giai đoạn và nội dung, nên không nên dựng một danh sách bất biến cho mọi ngày từ năm 1939 đến năm 1945. Các đầu mối tham mưu, đại diện quân chủng và những người phụ trách vấn đề liên quan có thể tham gia hoặc cung cấp thông tin qua cấp khác. Vị trí của Keitel tại OKW cũng không nên bị hiểu như một tổng tư lệnh độc lập của toàn bộ lực lượng. Phán quyết Nuremberg mô tả OKW như bộ tham mưu quân sự của Hitler, trong khi các quân chủng có đường tiếp cận trực tiếp người đứng đầu.
Quyền được vào một khu vực an ninh và quyền ảnh hưởng tới quyết định không hoàn toàn giống nhau, nhưng có liên hệ. Lời khai tại vụ án Bộ chỉ huy tối cao mô tả các khu rào riêng và việc sử dụng giấy phép ra vào ở tổng hành dinh Đông Phổ. Các mô tả này cho thấy khoảng cách vật lý có thể tạo thêm khâu trung gian giữa chuyên viên với người quyết định. Chúng không chứng minh mọi người ngoài khu thân cận bị cắt khỏi thông tin; điện thoại, văn bản và người liên lạc vẫn hoạt động.
Từ đó có thể phân tích một cơ chế quyền lực: khi khả năng trình bày trực tiếp không phân bố đều, cách một vấn đề được người trung gian đặt ra có thể ảnh hưởng kết quả. Người đưa báo cáo còn phải lựa chọn thứ tự, mức nhấn mạnh và điều kiện xin quyết định. Nhưng không được biến cơ chế này thành câu chuyện rằng chỉ người có thiện cảm với Hitler mới được nói. Điều cần theo dõi là sự khác nhau giữa có mặt, phát biểu, phản đối và được chấp nhận. Bốn mức ấy không tự trùng nhau.
Báo cáo, tranh luận và quyết định không tạo một cuộc bỏ phiếu
Hội nghị có thể chứa các câu hỏi kỹ thuật và những phản đối thật. Một đề xuất phải đi qua tranh luận về nguồn lực, thời gian, địa hình hoặc phối hợp lực lượng. Tuy vậy, có tranh luận không có nghĩa người tham gia có quyền phủ quyết ngang với Hitler. Quyết định cuối cùng nằm trong quan hệ chỉ huy của chế độ. Một chuyên gia có thể chỉ ra khó khăn mà vẫn nhận lệnh thực hiện phương án họ cho là thiếu điều kiện. Giữ sự khác biệt ấy giúp hiểu vì sao hiện diện chuyên môn không tự bảo đảm một quyết định tốt.
Tốc độ chiến trường cũng tạo sức ép lên quy trình. Khi nhiều mặt trận cùng cần dự trữ hoặc phương tiện vận chuyển, một lựa chọn ở nơi này làm giảm lựa chọn nơi khác. Người đứng đầu phải điều hòa, nhưng cũng có thể giữ những mục tiêu không còn tương xứng với lực lượng. Nếu câu hỏi được đặt là làm thế nào thực hiện bằng được thay vì có nên đổi mục tiêu, hội nghị có thể trở thành nơi tìm cách hợp thức hóa một ý muốn đã có. Đây là cách đọc có điều kiện, cần được kiểm nghiệm qua từng biên bản.
Cũng không nên dựng mọi cuộc họp thành màn độc thoại và mọi tướng lĩnh thành người bị bịt miệng. Các cơ quan quân sự còn lập kế hoạch, đưa khuyến nghị và thi hành những quyết định có tác động lớn. Trách nhiệm không kết thúc ở việc một người đã phản đối trong phòng. Phán quyết đối với Keitel cho thấy tòa xem cả văn bản được ký và các biện pháp được hậu thuẫn, không chỉ lời biện hộ rằng ông từng không đồng ý. Quy trình họp là nơi phân bố ảnh hưởng, nhưng cũng là một phần của chuỗi hành động có trách nhiệm pháp lý và lịch sử.
Từ tháng 9/1942, Hitler muốn lưu lại ai đã nói và đã ra lệnh gì
Theo nghiên cứu lưu trữ của Greg Bradsher tại NARA, tháng 9/1942 Hitler quyết định sử dụng người tốc ký để có hồ sơ riêng về các hội nghị quân sự. Mục đích không chỉ hành chính: bản ghi còn có thể làm căn cứ về điều ông đã ra lệnh và tư liệu cho việc viết lịch sử chiến tranh. Như vậy, việc ghi chép cũng nằm trong tranh chấp về uy tín và trách nhiệm. Người kiểm soát quyết định đồng thời muốn kiểm soát dấu vết của quyết định ấy cho tương lai.
Hệ thống được mô tả gồm hai người tốc ký luân phiên theo cặp, sau đó đọc ghi chép cho nhân viên đánh máy. Các bản được phân phối và lưu trữ theo những mục đích riêng. Tuy nhiên, không nên từ đó suy ra tốc ký tồn tại từ đầu chiến tranh hoặc mọi cuộc gặp bên lề đều được ghi lại. Cũng không được sử dụng một bản chép lời như thể nó cho biết toàn bộ thông tin mà từng người đã nhận trước cuộc họp. Biên bản ghi những gì được nói trong một phạm vi, không đọc được mọi động cơ hay trao đổi ngoài phạm vi ấy.
Giá trị đặc biệt của hồ sơ là khả năng đối chiếu lời kể hậu chiến. Một người có thể nhớ mình đã cảnh báo rõ, nhưng bản ghi có thể cho thấy lời cảnh báo có điều kiện hoặc việc họ đồng ý với mục tiêu chung. Ngược lại, biên bản cũng có thể xác nhận một phản đối đã thực sự được đưa ra. Công việc sử học cần giữ cả khả năng xác nhận lẫn bác bỏ, thay vì tìm trong hồ sơ chỉ những câu phù hợp với hình ảnh một lãnh tụ toàn tri hoặc một giới tướng lĩnh hoàn toàn bất lực.
Những trang cháy và phần phục dựng đặt giới hạn cho cách trích dẫn
Tháng 5/1945, người Mỹ cùng những người tốc ký tìm lại các mảnh hồ sơ bị đốt ở khu vực Hintersee. NARA mô tả tài liệu thu hồi gồm phần còn lại của 51 cuộc họp hoặc trao đổi, với mức nguyên vẹn rất khác nhau. Khi phục dựng, người tốc ký có lúc so hai bản, dựa vào trí nhớ hoặc hoàn chỉnh phần câu bị mất; các chỗ bổ sung được đặt trong ngoặc. Vì vậy, không thể coi mọi câu trên một bản đánh máy phục dựng đều có cùng mức độ chắc chắn với mảnh gốc còn nguyên.
Đây không phải lý do gạt bỏ toàn bộ nguồn. Nó là yêu cầu đọc nguồn đúng cách: xác định ngày, tình trạng văn bản, khoảng trống và phần bổ sung trước khi sử dụng một phát biểu. Hồ sơ hội nghị ngày 27/1/1945, về sau được đưa vào vụ án Nuremberg dưới số USA Exhibit 787, cho thấy loại tư liệu này có giá trị chứng cứ quan trọng. Nhưng một hồ sơ nổi bật không đại diện hoàn toàn cho hàng nghìn trao đổi đã thất lạc.
Nếu bài viết muốn kể một cảnh họp, cách an toàn là trình bày người tham gia đang xử lý vấn đề gì và kết luận nào được nguồn xác nhận, thay vì dựng lời thoại cho sinh động. Trích dẫn dài, tiếng quát hoặc chi tiết nét mặt không có trong hồ sơ có thể làm người đọc tưởng đang thấy một bản tái hiện chính xác. Sức hấp dẫn của nghiên cứu nằm ở chỗ cho thấy bằng chứng tồn tại và mất đi ra sao. Một khoảng trống được thừa nhận có giá trị hơn một đoạn hội thoại nghe hợp lý nhưng do người viết sáng tạo.
Sau cuộc họp, quyền lực được đo bằng cách mệnh lệnh đi vào thực tế
Một kết luận trong phòng còn cần được chuyển thành chỉ thị, gửi tới đúng cơ quan và diễn giải thành nhiệm vụ cho đơn vị. Trong quá trình ấy, câu hỏi về thẩm quyền, ưu tiên và khả năng thi hành tiếp tục tồn tại. Vì vậy, chỉ đọc lời Hitler nói chưa đủ đánh giá một chiến dịch. Phải đối chiếu văn bản lệnh, thời gian truyền đạt, việc triển khai và phản ứng của cấp dưới. Sự chậm trễ hoặc điều chỉnh có thể làm điều xảy ra ở mặt trận khác với hình dung của người dự họp.
Quy trình này giải thích tại sao nghiên cứu hội nghị khác với hỏi Hitler có tự chỉ huy mọi trận hay không. Bài toán ở đây là cách một hệ thống biến thông tin phân tán thành quyết định tập trung, rồi phân tán quyết định trở lại để thi hành. Điểm yếu có thể xuất hiện ở bất kỳ bước nào: báo cáo không phản ánh sức chiến đấu, phương án không kiểm tra hậu cần, quyền bác bỏ quá tập trung hoặc mệnh lệnh không còn phù hợp khi tới nơi. Không có một nguyên nhân chung thay thế việc khảo sát từng trường hợp.
Hội nghị quân sự của Hitler vì thế vừa là công cụ quản lý một cuộc chiến rộng lớn, vừa là nơi thể hiện giới hạn của quyền lực lãnh tụ. Nó đưa nhiều chuyên môn tới gần người quyết định nhưng không tạo cơ chế độc lập buộc người đó sửa mục tiêu. Những biên bản còn lại cho phép nghiên cứu cơ chế ấy với độ chi tiết hiếm có, miễn là người viết không quên tình trạng nguồn và trách nhiệm của cả bộ máy. Một phòng họp không tự gây ra thảm họa; cách thông tin, thẩm quyền và hành động nối với nhau mới quyết định giá trị thực của nó.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- USA Exhibit 787: Stenographic Notes and Transcriptions of Hitler’s Military Conferences, Part I — U.S. National Archives, Greg Bradsher
- USA Exhibit 787: Stenographic Notes and Transcriptions of Hitler’s Military Conferences, Part II — U.S. National Archives, Greg Bradsher
- NMT 12: High Command Case — testimony on headquarters working procedures, 21 June 1948, pages 6284–6286 — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project
- Der Kommandant Führerhauptquartier — Bundesarchiv
- International Military Tribunal Judgment — Wilhelm Keitel — Yale Law School, Avalon Project