BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 57

Hitler có thực sự chỉ huy mọi trận đánh từ tổng hành dinh?

Hitler không trực tiếp chỉ huy mọi trận đánh. Ông giữ quyền quyết định tối cao, tăng dần mức can thiệp và có thể áp đặt những lựa chọn ảnh hưởng hàng triệu quân nhân, nhưng chiến tranh vẫn được tổ chức qua bộ chỉ huy quân chủng, chiến trường và đơn vị. Không thể từ quyền lực ở đỉnh suy ra mọi mệnh lệnh nhỏ đều do ông phát ra. Ngược lại, sự tồn tại của bộ máy chuyên nghiệp không làm giảm trách nhiệm của Hitler, cũng không biến những người vận hành bộ máy ấy thành công cụ hoàn toàn không có ý chí.

Hitler họp với Walther von Brauchitsch và Wilhelm Keitel, tháng 4/1941.

Hitler họp với Walther von Brauchitsch và Wilhelm Keitel, tháng 4/1941. Ảnh minh họa bộ máy chỉ huy cấp cao, không chứng minh mọi mệnh lệnh chiến trường do Hitler trực tiếp phát ra.

Bundesarchiv, Bild 183-L18678 / Walter Frentz / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

4/2/1938
Hitler trực tiếp nắm việc chỉ huy Wehrmacht; OKW được tổ chức lại trong cơ cấu mới.
31/8/1939
Chỉ thị số 1 đặt mục tiêu và giới hạn mở đầu chiến tranh.
18/12/1940
Chỉ thị số 21 xác định khung chiến lược Barbarossa.
12/1941
Hitler nhận thêm chức tư lệnh lục quân.

Ba cấp quyết định không thể gộp vào một bản đồ

Quyết định chiến lược trả lời những câu hỏi như đánh ai, nhằm đạt điều gì và phân bổ nguồn lực giữa các mặt trận ra sao. Quyết định chiến dịch tổ chức các lực lượng để thực hiện mục tiêu trong một không gian và khoảng thời gian cụ thể. Chiến thuật liên quan trực tiếp hơn tới cách đơn vị chiến đấu, chiếm vị trí hoặc sử dụng hỏa lực. Ranh giới có thể giao nhau, nhưng việc phân biệt giúp ta biết một chỉ thị thực sự làm gì.

Hitler có thể quyết định mở chiến tranh mà không tự viết đường hành quân cho mọi tiểu đoàn. Ông cũng có thể can thiệp xuống một vấn đề vốn thuộc cấp thấp hơn, khiến quyết định chiến thuật mang hệ quả chiến lược. Quyền tối cao không đòi hỏi quản lý mọi chi tiết; nó cho phép lựa chọn khi nào giữ quyết định lại ở đỉnh. Chính sự chọn lọc ấy có thể tạo bất định cho cấp dưới vì họ không luôn biết phạm vi chủ động sẽ bị thu hẹp lúc nào.

Vì vậy, hình ảnh người đứng bên bản đồ cần được đọc cẩn thận. Nó chứng minh một hình thức trình bày hoặc một hoạt động tham mưu đang diễn ra, không tự chứng minh ai đã nghĩ ra phương án hay ai điều khiển từng đơn vị ngoài chiến trường. Để trả lời câu hỏi chỉ huy, cần theo dấu văn bản, chuỗi thẩm quyền và việc triển khai chứ không chỉ dựa vào tư thế của một người trong ảnh.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Năm 1938: trực tiếp điều hành khác với lần đầu có quyền tối cao

Sau khủng hoảng Blomberg–Fritsch, sắc lệnh ngày 4/2/1938 nêu Hitler trực tiếp nắm việc chỉ huy Wehrmacht. Bản dự thảo và bản chính thức trong hồ sơ Bundesarchiv cho thấy đây là một thay đổi về cơ cấu điều hành. Bộ Chiến tranh bị thay thế trong tổ chức trên cao; OKW phục vụ Hitler trong việc thực thi quyền chỉ huy. Wilhelm Keitel giữ vai trò trọng yếu trong cơ quan mới, không chỉ là người xuất hiện tình cờ sau khi mọi quyết định đã xong.

Tuy nhiên, không được hiểu năm 1938 là lần đầu Hitler có bất kỳ địa vị tối cao nào đối với lực lượng vũ trang. Việc hợp nhất quyền lực nguyên thủ năm 1934 đã tạo địa vị ở cấp nhà nước. Thay đổi năm 1938 là tăng mức trực tiếp và tổ chức lại những lớp trung gian. Sự phân biệt này cần thiết để không biến hai bước khác nhau thành một sự kiện đơn lẻ theo câu chuyện quyền lực cá nhân tăng đột ngột.

Cũng không thể suy ra cơ quan mới tự tạo một chuỗi chỉ huy thống nhất hoàn hảo. Những quân chủng và bộ tham mưu vẫn tồn tại với chức năng, quyền lợi và quan hệ riêng. Hitler có thể khai thác hoặc làm trầm trọng sự phân mảnh ấy. Bộ máy vừa tập trung ở người quyết định cuối cùng vừa duy trì nhiều trung tâm chuẩn bị và thực hiện quyết định; hai đặc điểm này có thể cùng hiện diện.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

OKW, OKH và các quân chủng vẫn phải làm công việc của mình

OKW là Bộ Chỉ huy Tối cao Wehrmacht; OKH là Bộ Chỉ huy Lục quân. Bên cạnh đó còn có các hệ thống chỉ huy hải quân và không quân. Hồ sơ lưu trữ quân sự của Bundesarchiv được tổ chức theo những cơ quan như vậy, nhắc người đọc rằng chiến tranh không chỉ để lại một tập mệnh lệnh từ Hitler. Có cả mạng lưới đánh giá tình hình, tổ chức quân số, tiếp tế, huấn luyện và điều hành mà không cá nhân nào có thể tự làm thay.

Sự tồn tại của OKW không nên được hình dung như một bộ tổng tham mưu liên quân hiện đại kiểm soát đồng đều mọi hoạt động. Thẩm quyền thực tế thay đổi theo giai đoạn và chiến trường; quan hệ với OKH không đơn giản là mọi việc đi qua một đường thẳng. Đặc biệt trong chiến tranh kéo dài, sự phân chia công việc và các đầu mối tiếp cận Hitler tạo thêm xung đột về ưu tiên. Cơ cấu chính thức là điểm khởi đầu, không phải toàn bộ câu trả lời.

Bởi vậy, trách nhiệm phải được truy theo từng quyết định. Một kế hoạch có thể được cấp quân chủng đề xuất, được Hitler chấp thuận hoặc sửa, rồi do các cấp chỉ huy triển khai. Nói chỉ Hitler quyết định hoặc chỉ các tướng quyết định đều làm mất chuỗi ấy. Điều cần xác định là ai có thông tin, ai nêu phương án, ai có quyền từ chối và ai chuyển một lựa chọn thành hành động cụ thể.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [6]

Chỉ thị ngày 31/8/1939 cho thấy quyền đặt giới hạn

Chỉ thị số 1 về tiến hành chiến tranh, ban hành ngày 31/8/1939, xác định cuộc tiến công Ba Lan bắt đầu ngày hôm sau và đặt những giới hạn đối với hành động ở phía tây. Văn bản tại Yale cho thấy Hitler quyết định những vấn đề có nguy cơ làm chiến tranh mở rộng. Một số hành động đặc biệt, như tấn công London, được giữ lại cho quyết định riêng. Đây là quyền kiểm soát chính trị đối với cách sử dụng sức mạnh quân sự.

Nhưng chính văn bản cũng phân công nhiệm vụ cho các quân chủng. Điều ấy đòi hỏi bộ tham mưu và người chỉ huy chuyển mục tiêu thành kế hoạch triển khai. Chỉ thị không chứa mọi tính toán hậu cần, đội hình và tình huống mà đơn vị sẽ gặp. Khoảng cách giữa xác định mục tiêu với thực hiện không phải phần việc phụ. Trong chiến tranh, nó quyết định liệu một ý định ở cấp tối cao có thể trở thành năng lực thật hay không.

Trường hợp này làm rõ một dạng quyền lực quan trọng: Hitler không cần ra mọi lệnh để chịu trách nhiệm mở chiến tranh và đặt khung hành động. Đồng thời, người nhận nhiệm vụ vẫn có trách nhiệm đối với cách họ lập kế hoạch và thi hành. Thẩm quyền cuối cùng và hoạt động chuyên môn không loại trừ nhau; chúng nối tiếp nhau trong cùng một quá trình tạo ra kết quả.

Đối chiếu tư liệu: [4] [2]

Barbarossa: một quyết định lớn cần hàng loạt quyết định cấp dưới

Chỉ thị số 21 ngày 18/12/1940 đặt mục tiêu đánh bại Liên Xô trong một chiến dịch nhanh trước khi chiến tranh với Anh kết thúc. Bản trích được Harvard công bố cho thấy khung chiến lược rõ ràng, cùng nhiệm vụ chuẩn bị cho các lực lượng. Đây là bằng chứng về vai trò trung tâm của Hitler trong lựa chọn chiến tranh phía đông, không phải một kế hoạch tự phát do tướng lĩnh thực hiện rồi bắt nhà lãnh đạo chấp nhận.

Tuy nhiên, biến mục tiêu thành cuộc xâm lược tháng 6/1941 cần công việc quy mô lớn của các bộ chỉ huy: tập trung quân, tính toán vận chuyển, dự kiến tiến quân và phối hợp lực lượng. Những giả định về thời gian, sức kháng cự và khả năng duy trì chiến dịch được tạo ra và sử dụng trong bộ máy. Không thể để một chữ ký ở đỉnh che hết người góp phần khiến một chương trình xâm lược trở thành khả thi trên thực tế.

Khi chiến dịch không đạt mục tiêu nhanh, các bất đồng về hướng tiến công và phân bổ lực lượng càng làm lộ giới hạn của quyền lực tập trung. Người có quyền quyết định có thể ép chọn một hướng, nhưng không thể vì vậy tạo thêm đường sắt, nhiên liệu hay xóa sức chống trả của đối phương. Quyền ra lệnh là một thực tế thể chế; khả năng làm điều lệnh yêu cầu thành hiện thực là một thực tế quân sự khác.

Đối chiếu tư liệu: [5] [2] [3]

Cấp dưới chủ động: điều đó có nghĩa gì với trách nhiệm?

Trong cuộc trao đổi do British Academy công bố, Ian Kershaw giải thích cách hiểu quyền lực Hitler qua sự thống trị mang tính cá nhân và việc cấp dưới hành động theo hướng họ tin phù hợp ý lãnh tụ. Cách tiếp cận này không có nghĩa mọi người đều đoán mò như nhau. Nó nhấn mạnh rằng một mục tiêu rộng và phần thưởng chính trị có thể kích thích hành động chủ động mà không cần một mệnh lệnh chi tiết cho từng trường hợp.

Đối với quân đội, phải đối chiếu cơ chế ấy với hồ sơ cụ thể, không dùng nó thay cho bằng chứng. Nhưng nó giúp bác bỏ lối suy luận rằng không tìm được chữ ký Hitler trên một quyết định thì ông không có vai trò, hoặc có chữ ký ấy thì người dưới không còn trách nhiệm. Bộ chỉ huy có thể vừa thi hành ý định ở đỉnh vừa phát triển sáng kiến riêng. Các vai trò chồng nhau cần được phân tích, thay vì dùng để đẩy trách nhiệm qua lại.

USHMM nhấn mạnh sự tham gia của giới chỉ huy Wehrmacht vào chiến tranh xâm lược và tội ác. Vì thế, việc phân biệt phạm vi chỉ huy không phải một bài tập giảm nhẹ cho các tướng. Nó làm trách nhiệm cụ thể hơn: ai thiết kế, ai chấp thuận, ai tổ chức và ai tiếp tục thực hiện khi hậu quả đã rõ. Một cấu trúc nhiều cấp có thể phân tán công việc mà vẫn tập trung mục tiêu bạo lực.

Đối chiếu tư liệu: [6] [2]

Câu trả lời nằm ở chuỗi quyết định, không ở huyền thoại tổng hành dinh

Đến tháng 12/1941, Hitler nhận thêm chức tư lệnh lục quân. Quyền can dự của ông tăng nhưng không khiến mọi sở chỉ huy cấp dưới biến mất. Các sư đoàn vẫn cần chỉ huy; chiến trường vẫn tạo tình huống không thể chờ cấp cao nhất xử lý từng chi tiết. Câu nói Hitler chỉ huy mọi trận vì vậy sai nếu hiểu theo nghĩa trực tiếp. Câu nói ông chỉ là người ngoài chuyên môn đứng bên cạnh cuộc chiến cũng sai.

Một cách đọc đáng tin hơn là chọn một quyết định rồi lần theo cả chiều xuống và chiều lên: chỉ thị ban đầu quy định gì, bộ tham mưu đề xuất gì, thông tin nào đến được người đứng đầu, lệnh cuối cùng được thi hành ra sao. Phương pháp ấy cho phép nhìn thấy cả quyền áp đặt lẫn giới hạn thông tin và thực hiện. Nó cũng tránh việc lấy kết quả thắng hoặc thua để tự động xác định ai là tác giả duy nhất.

Hitler có trách nhiệm trung tâm đối với mục tiêu và những quyết định tối cao của chiến tranh Đức. Nhưng chiến tranh ấy được tiến hành bởi một bộ máy có năng lực và ý chí của nhiều người. Hiểu đúng phạm vi chỉ huy giúp ta không bị đánh lừa bởi hai huyền thoại đối nghịch: nhà lãnh đạo toàn năng tự làm mọi việc và tập thể chuyên nghiệp vô can chỉ biết vâng lời. Hồ sơ mệnh lệnh cho thấy một quan hệ phức tạp hơn, đồng thời cho phép đặt trách nhiệm chính xác hơn.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Draft and final decree on the command of the Wehrmacht (3–4 February 1938) — Bundesarchiv, Akten der Reichskanzlei
  2. German Armed Forces High Command — United States Holocaust Memorial Museum
  3. Digitalisierte Bestände der Abteilung Militärarchiv — Bundesarchiv
  4. Directive No. 1 for the Conduct of the War (31 August 1939) — Yale Law School, Avalon Project
  5. Directive No. 21: Case Barbarossa (18 December 1940), Document PS-446 — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project
  6. Ian Kershaw in Conversation — British Academy Review — British Academy