HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 56
Vì sao các tướng lĩnh Đức chấp nhận tuyên thệ trung thành với Hitler?
Các tướng lĩnh Đức chấp nhận lời thề cá nhân với Hitler vì nhiều người nhìn thấy ở ông một đối tác có thể bảo vệ địa vị quân đội, mở rộng tái vũ trang và chống những lực lượng họ coi là nguy hiểm. Lãnh đạo quân sự còn chủ động góp phần thiết lập lời thề năm 1934. Truyền thống phục tùng và sức ép về sau có tác dụng thật, nhưng không biến quân đội thành tập thể nạn nhân không có lựa chọn. Muốn hiểu lời thề, phải xem nó như một quyết định thể chế trước khi xem nó như lời giải thích cho hành vi cá nhân.

Quân nhân Reichswehr tuyên thệ với Hitler tại sân doanh trại ở Berlin, tháng 8/1934; họ mang băng tang Hindenburg. Bức ảnh không cho biết động cơ riêng của từng người tuyên thệ.
Bundesarchiv, Bild 102-16107 / Georg Pahl / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1/8/1934
- Luật chuẩn bị hợp nhất chức vụ; Blomberg dự tính lời thề ngay khi Hindenburg chết.
- 2/8/1934
- Reichswehr tuyên thệ cá nhân với Hitler sau khi Hindenburg qua đời.
- 20/8/1934
- Luật quy định công thức tuyên thệ của công chức và quân nhân.
- 30/1/1936
- Blomberg chỉ thị về giáo dục chính trị trong quân đội.
- 1938 và 12/1941
- Hitler tăng mức điều hành trực tiếp, rồi nhận thêm chức tư lệnh lục quân.
Ngày Hindenburg qua đời: thay người mà quân nhân phải trung thành
Ngày 2/8/1934, Tổng thống Paul von Hindenburg qua đời. Cùng thời điểm ấy, binh sĩ Reichswehr được yêu cầu tuyên thệ với Hitler. Cách gọi Reichswehr quan trọng vì đây là tên quân đội lúc đó; Wehrmacht thuộc quá trình tổ chức lại năm 1935. Hình ảnh và phần dẫn của GHDI cho thấy nghi lễ không phải một lời hứa chung chung với quốc gia. Đối tượng trung thành được đặt vào một cá nhân mang thẩm quyền đứng đầu nhà nước và quân đội.
Trước đó, luật ngày 1/8 đã chuẩn bị hợp nhất chức vụ nguyên thủ với thủ tướng khi Hindenburg chết. Lời thề diễn ra ngày 2/8, còn cuộc trưng cầu xác nhận quyền lực mới diễn ra ngày 19/8. Do vậy, không thể nói quân đội chỉ làm theo một sự phê chuẩn tự do của cử tri có trước. Các bước thiết chế và quân sự đã góp phần dựng tình thế mà cử tri được yêu cầu xác nhận sau đó.
Thay đổi này làm suy yếu một chỗ dựa mà giới bảo thủ từng hy vọng còn có thể giới hạn Hitler. Hindenburg không phải người bảo vệ dân chủ nhất quán, nhưng chức vụ và uy tín của ông tạo một trung tâm quyền lực khác. Khi lòng trung thành được chuyển trực tiếp sang Hitler, quân đội giúp cá nhân hóa quan hệ chỉ huy. Chính động tác của thiết chế tham gia làm quyền lực cá nhân mạnh hơn, chứ không chỉ phản ánh một quyền lực đã tự hoàn chỉnh từ trước.
Blomberg và sáng kiến từ bên trong quân đội
Nghiên cứu của USHMM nhấn mạnh lãnh đạo quân sự có sáng kiến trong việc đặt lời thề cá nhân, thay vì chỉ nhận một yêu cầu bất ngờ từ Hitler. Hồ sơ nội các ngày 1/8 do Bundesarchiv công bố ghi nhận Werner von Blomberg dự tính việc tuyên thệ ngay khi Hindenburg qua đời. Hai nguồn bổ sung nhau: một bên đặt sự việc trong lịch sử quan hệ quân đội và chế độ, bên kia cho thấy bước chuẩn bị cụ thể của người đứng đầu bộ máy quân sự.
Sáng kiến ấy có thể được hiểu như một cách bảo đảm mối quan hệ đặc biệt với người lãnh đạo mới. Một bộ trưởng quốc phòng muốn quân đội giữ vị trí trung tâm có lý do để tỏ mình là đối tác đáng tin. Lời thề hướng thẳng vào Hitler có thể được kỳ vọng bảo vệ quân đội khỏi sự cạnh tranh của các tổ chức đảng. Nhưng quan hệ cá nhân đó cũng làm quân đội phụ thuộc hơn vào chính người mà họ muốn dùng làm người bảo trợ.
Đây là sự bất đối xứng của một thỏa thuận quyền lực: giới quân sự cung cấp sự công nhận và tuân phục ngay lập tức, còn khả năng họ kiểm soát việc Hitler sử dụng sự tuân phục ấy rất hạn chế. Không cần giả định Blomberg nhìn trước mọi hậu quả để xác định trách nhiệm đối với lựa chọn ban đầu. Thất bại về tính toán không biến hành động chủ động thành hành động hoàn toàn bị cưỡng bức. Nó cho thấy một thiết chế có thể tự trao bớt quyền tự chủ để tìm lợi thế ngắn hạn.
Cái bóng của SA: đồng minh trong một cuộc thanh trừng
Mối lo của quân đội trước năm 1934 không chỉ là phe cánh tả. SA dưới Ernst Röhm có tham vọng về vai trò của lực lượng vũ trang trong nhà nước mới, đe dọa vị trí của quân đội chuyên nghiệp. Cuộc thanh trừng cuối tháng 6 và đầu tháng 7/1934 loại bỏ Röhm cùng nhiều nhân vật khác. Đối với những lãnh đạo quân sự coi SA là đối thủ, đây là dấu hiệu Hitler lựa chọn giữ quân đội chính quy như trụ cột quan trọng của chế độ.
Từ góc nhìn thương lượng, lời thề tháng 8 xuất hiện sau một hành động mà nhiều người trong giới quân sự đánh giá có lợi. Nhưng điều họ nhận được là lợi thế trước một đối thủ, không phải sự bảo đảm Hitler sẽ tự giới hạn về lâu dài. Việc chấp nhận giết người ngoài xét xử còn làm suy yếu chuẩn mực có thể bảo vệ chính quân đội và nhà nước trước quyền lực tùy tiện. Một đối thủ bị loại bỏ bằng ngoại lệ tạo tiền lệ mà người hưởng lợi không kiểm soát được.
Cần tránh biến mọi tướng lĩnh thành người có cùng động cơ hoặc cùng mức tham gia. Có khác biệt về vị trí, hiểu biết và thái độ. Tuy nhiên, khác biệt ấy không xóa sự hợp tác ở cấp lãnh đạo thể chế. Câu chuyện quân đội chuyên nghiệp chỉ bị đảng bạo lực cưỡng ép bỏ qua việc nhiều người coi bạo lực chống SA và đối thủ chính trị là hữu ích. Quyết định tháng 8 phải được đặt cạnh những lợi ích mà họ nhận ra, thay vì chỉ cạnh những mối nguy mà họ gặp về sau.
Tái vũ trang và thế giới quan chung tạo thêm chất kết dính
Hitler hứa mở rộng sức mạnh quân sự và phá bỏ những giới hạn mà nhiều sĩ quan gắn với sự suy yếu sau Thế chiến I. Các mục tiêu ấy không đòi hỏi mọi sĩ quan phải trở thành nhà tư tưởng Quốc xã mới tạo được sự hợp tác. Những người khác nhau có thể cùng hành động vì một phần chương trình chung: tăng quân số, tăng trang bị, phục hồi địa vị và chống cộng sản. Sự đồng thuận bộ phận đủ để cung cấp nguồn lực cho một chế độ có mục tiêu rộng hơn.
Lệnh của Blomberg ngày 30/1/1936 về giáo dục chính trị và huấn luyện, được GHDI công bố, cho thấy quan hệ không dừng ở kỹ thuật quân sự. Lãnh đạo quân đội yêu cầu việc giáo dục gắn với thế giới quan của chế độ. Đây là bằng chứng quan trọng chống lại hình ảnh một thiết chế hoàn toàn trung lập về chính trị chỉ vô tình mang một lời thề quá nặng. Việc tiếp nhận ý thức hệ diễn ra qua công việc tổ chức và chỉ thị của những người có chức trách.
Tuy vậy, từ một mệnh lệnh không thể suy ra từng người lính tiếp thu giống nhau. Phải phân biệt định hướng của cấp lãnh đạo, nội dung giáo dục và kết quả trong các đơn vị cụ thể. Điều có thể xác định là quân đội không đứng ngoài quá trình xây dựng nhà nước Quốc xã. Nó vừa bảo vệ những đặc quyền nghề nghiệp của mình vừa tham gia các mục tiêu chính trị. Lời thề trở nên bền hơn khi được đặt trong mạng lưới lợi ích, thăng tiến và niềm tin có những điểm giao nhau như vậy.
Văn bản ngày 20/8: lời thề không phải một câu chuyện truyền miệng
Đạo luật về lời tuyên thệ của công chức và quân nhân ngày 20/8/1934 được lưu trong bộ tài liệu Nuremberg tại Yale. Văn bản phân biệt công thức dành cho công chức với công thức quân nhân; ở phần quân sự, sự phục tùng vô điều kiện hướng tới Hitler với tư cách người chỉ huy tối cao. Không nên nhập ngày ban hành luật với ngày nghi lễ bắt đầu. Ngày 2/8 cho thấy việc thực hiện trên thực tế, còn ngày 20/8 cho thấy hình thức pháp lý được quy định thành văn.
Sự viện dẫn danh dự và tôn giáo làm lời thề có sức nặng đạo đức đối với nhiều người. Nó có thể khiến việc chống lệnh được cảm nhận không chỉ như vi phạm kỷ luật mà như phản bội chính lời cam kết của mình. Đây là một tác động cần được giải thích nghiêm túc, thay vì chế giễu như một câu nói rỗng. Nhưng sức nặng tâm lý không tự chứng minh mọi mệnh lệnh vì thế được tuân theo một cách bắt buộc không còn trách nhiệm.
Lời thề là một yếu tố trong quyết định, cùng với đồng thuận, lợi ích, sợ trừng phạt và quan hệ đồng đội. Nếu dùng nó như nguyên nhân duy nhất, ta sẽ không giải thích được vì sao những người cùng tuyên thệ lại có hành vi khác nhau ở những thời điểm khác nhau. Cũng không thể lấy lời thề để chuyển toàn bộ trách nhiệm tội ác từ người thực hiện và tổ chức thực hiện sang người nhận lời thề. Phân tích lịch sử cần tách sức ràng buộc được cảm nhận khỏi quyền bào chữa tuyệt đối.
Khi người bảo trợ trở thành người kiểm soát
Năm 1938, sau khủng hoảng Blomberg–Fritsch, Hitler trực tiếp nắm việc chỉ huy Wehrmacht và tổ chức lại bộ máy trên cao. Đến tháng 12/1941, ông còn nhận chức tư lệnh lục quân. Những bước ấy không có nghĩa trước năm 1938 ông chưa có địa vị tối cao về mặt nhà nước. Chúng cho thấy mức độ điều hành trực tiếp và những lớp trung gian giữa người đứng đầu với các quân chủng tiếp tục thay đổi sau lời thề năm 1934.
Thỏa thuận mà giới quân sự hy vọng bảo vệ địa vị của mình vì vậy không giữ được giới hạn mong muốn. Nhưng sự mất tự chủ tương đối không xóa hoạt động chủ động còn tồn tại trong quân đội: soạn kế hoạch, điều hành chiến dịch, tham gia chiến tranh xâm lược và thực hiện chính sách tội phạm. USHMM nhấn mạnh vai trò của bộ chỉ huy trong các tội ác. Thất bại trong việc kiểm soát Hitler không đồng nghĩa mọi hành vi về sau đều chỉ là phản ứng thụ động trước ông.
Lời thề năm 1934 giúp giải thích sự cá nhân hóa quyền lực, nhưng câu hỏi sắc nhất nằm ở thời điểm nó được lựa chọn. Những người lãnh đạo đã đặt kỳ vọng vào một người bảo trợ, nhận lợi thế trước đối thủ và giúp suy yếu những giới hạn độc lập của nhà nước. Đọc sự kiện từ phía quyết định ấy làm rõ điều mà các lời bào chữa hậu chiến thường làm mờ: sự phụ thuộc về sau có một lịch sử hình thành, trong đó chính những người kể mình bị trói buộc từng góp phần tạo ra sợi dây.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- German Military Oaths — United States Holocaust Memorial Museum
- The Reichswehr Swears an Oath of Allegiance to Hitler (2 August 1934) — German Historical Institute, German History in Documents and Images
- Law on the Attestation of Officials and Soldiers (20 August 1934), Document 2061-PS — Yale Law School, Avalon Project
- Akten der Reichskanzlei: Cabinet meeting of 1 August 1934 — Bundesarchiv
- Blomberg’s Decree on Political Education and Instruction (30 January 1936) — German Historical Institute, German History in Documents and Images
- German Armed Forces High Command — United States Holocaust Memorial Museum