HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 55
Quyền lực của Hitler dựa trên luật pháp hay tình trạng khẩn cấp?
Quyền lực của Hitler dựa vào sự kết hợp giữa luật lệ được sửa để phục vụ độc tài và khả năng gạt bỏ bảo vệ pháp lý bằng danh nghĩa khẩn cấp. Hai cơ chế bổ sung cho nhau: văn bản tạo hình thức thẩm quyền, còn ngoại lệ cho phép trấn áp người bị coi là kẻ thù. Vì thế, lựa chọn giữa luật pháp và tình trạng khẩn cấp dễ gây hiểu lầm. Vấn đề không phải nước Đức có còn văn bản luật hay không, mà là ai còn có thể dùng luật để ngăn người cầm quyền và ai bị đẩy ra ngoài sự bảo vệ ấy.

Hitler trình bày Đạo luật Trao quyền tại Kroll-Oper, Berlin, 23/3/1933. Văn bản pháp luật và bối cảnh cưỡng chế cùng là phần cần xem xét khi nghiên cứu quyền lực Quốc xã.
Bundesarchiv, Bild 102-14439 / Georg Pahl / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 28/2/1933
- Sắc lệnh sau vụ cháy Reichstag đình chỉ nhiều bảo đảm dân sự.
- 23–24/3/1933
- Đạo luật Trao quyền được thông qua rồi công bố.
- 3/7/1934
- Luật mới hợp thức hóa hồi tố những biện pháp trong cuộc thanh trừng.
- 10/2/1936
- Luật Gestapo của Phổ loại hoạt động Gestapo khỏi sự xem xét của tòa hành chính.
- 1941
- Ernst Fraenkel xuất bản The Dual State.
Phân biệt có luật với có nhà nước pháp quyền
Một hệ thống có thể giữ tòa án, công chức, hồ sơ và thủ tục mà vẫn phá bỏ những điều kiện nền tảng của pháp quyền. Luật pháp theo nghĩa hình thức là những quy định do cơ quan có thẩm quyền công bố. Nhà nước pháp quyền còn đòi hỏi quyền lực bị giới hạn, người dân có bảo đảm và có khả năng kiểm tra hành động của chính quyền. Nếu chính người bị kiện có thể xác định khi nào quyền của người kiện không còn hiệu lực, sự tồn tại của hồ sơ không bảo đảm công lý.
USHMM mô tả giới luật gia và tư pháp Đức không chỉ như những thiết chế bị đánh bại từ bên ngoài. Nhiều người hợp tác với sự chuyển đổi, diễn giải luật theo thế giới quan Quốc xã hoặc chấp nhận những giới hạn mới đối với bảo vệ pháp lý. Đó là một vấn đề về lựa chọn nghề nghiệp và thể chế. Việc phục tùng một quy định được ban hành không tự giải quyết câu hỏi quy định ấy làm gì với những người phải chịu nó.
Cách phân biệt này giúp tránh hình ảnh đơn giản rằng trước năm 1933 có luật, sau đó chỉ có những mệnh lệnh miệng. Bộ máy độc tài cần tính đều đặn để thu thuế, giao kết hợp đồng, vận hành sản xuất và điều động nhân lực. Nó đồng thời cần quyền xác định những nhóm không được hưởng sự đều đặn đó. Sự nguy hiểm nằm ở việc đời sống có vẻ bình thường của một số người có thể cùng tồn tại với sự tước quyền có hệ thống đối với người khác.
Ngày 28/2/1933: khẩn cấp trở thành nền tảng lâu dài
Sau vụ cháy Reichstag đêm 27/2/1933, Hindenburg ký sắc lệnh Bảo vệ Nhân dân và Nhà nước ngày 28/2. Văn bản đình chỉ nhiều bảo đảm như tự do cá nhân, báo chí, hội họp và bí mật liên lạc. Chính phủ dùng điều được trình bày là mối đe dọa khẩn cấp để mở rộng khả năng bắt giữ và trấn áp đối thủ. Việc phân tích hệ quả của sắc lệnh không cần biến một giả thuyết về người gây cháy thành sự thật đã được xác nhận.
Điểm quyết định là sự mất cân xứng giữa cách giải thích tạm thời và hiệu lực kéo dài. Những bảo đảm bị đình chỉ không được phục hồi qua một quá trình kiểm tra độc lập bình thường. Sắc lệnh trở thành căn cứ quan trọng cho quyền lực cảnh sát suốt chế độ. Một công cụ mang hình thức ứng phó nguy hiểm tức thời vì thế được sử dụng để tổ chức lại quan hệ giữa nhà nước với người dân trong thời gian không xác định.
Khả năng bắt đối thủ còn làm thay đổi những thủ tục chính trị tiếp theo. Đàn áp không đứng ngoài rồi mới xâm nhập một nền tranh luận vẫn nguyên vẹn; nó giúp quyết định ai có thể tham gia tranh luận. Khi các tổ chức bị phá và người đại diện bị loại, những lá phiếu hay đạo luật sau đó diễn ra trên một mặt bằng đã bị cưỡng ép làm lệch. Muốn đánh giá tính hợp pháp thực chất, cần nhìn chuỗi hành động này thay vì xem mỗi văn bản như một tờ giấy không có bối cảnh.
Đạo luật Trao quyền không xóa mọi thiết chế, mà đổi nơi làm ra luật
Đạo luật Trao quyền được thông qua ngày 23/3/1933 và công bố ngày 24/3. Nó cho phép chính phủ ban hành luật, kể cả những luật khác với hiến pháp trong phạm vi được văn bản quy định. Đây là bước khác với sắc lệnh ngày 28/2: một bên tước bảo đảm dân sự bằng cơ chế khẩn cấp, bên kia chuyển quyền lập pháp sang hành pháp. Nhập hai việc thành một sự kiện sẽ che khuất cách các công cụ quyền lực nối tiếp nhau.
Cuộc biểu quyết không diễn ra trong một nền cạnh tranh tự do. Đại biểu cộng sản bị loại; nhiều người đối lập đối diện bắt giữ, đe dọa hoặc hạn chế. Các đảng ủng hộ còn lại có trách nhiệm đối với lựa chọn của họ, nhưng không thể gọi hoàn cảnh ấy là toàn thể dân chủ bình thản tự giao quyền. Các điều bảo lưu viết trên giấy cũng không bảo đảm có một lực lượng độc lập đủ sức buộc chính phủ tôn trọng chúng khi công cụ kiểm soát tiếp tục bị phá bỏ.
Hệ quả không phải mọi luật về sau đều phải có chữ ký cá nhân Hitler trong từng trường hợp. Bộ máy bộ, đảng và hành chính có thể soạn thảo, tổ chức và thi hành trong khuôn khổ quyền lực mới. Sự tập trung thẩm quyền ở đỉnh kết hợp với hoạt động chủ động phía dưới. Đây là lý do không thể giải thích chế độ chỉ bằng tính cách một người: việc chuyển quyền làm luật tạo cả một không gian để nhiều cơ quan cùng tham gia biến mục tiêu chính trị thành quy định có hiệu lực.
Hợp thức hóa sau bạo lực: trường hợp tháng 7/1934
Cuộc thanh trừng cuối tháng 6 và đầu tháng 7/1934 đưa việc giết người theo quyết định chính trị ra khỏi khuôn khổ xét xử thông thường. Ngày 3/7, một đạo luật tuyên bố những biện pháp được thực hiện trong các ngày thanh trừng là hành động tự vệ của nhà nước. Tuyển tập tài liệu Nuremberg do Yale công bố cho thấy trình tự quan trọng: bạo lực xảy ra trước, văn bản pháp lý xuất hiện sau để che chở cho hành động ấy.
Trong cơ chế này, luật không chỉ cho phép làm một việc tương lai. Nó thay đổi cách nhà nước yêu cầu người khác đánh giá một việc đã làm. Nếu hành vi giết người được chính quyền tự xác nhận là tự vệ quốc gia, khả năng điều tra và truy cứu độc lập bị khóa lại ngay từ định nghĩa. Người cầm quyền đồng thời đứng ở vị trí ra lệnh, xác định nguy hiểm và tuyên bố hành động của mình không thể bị xử như tội phạm.
Tuy nhiên, tài liệu cáo buộc tại Nuremberg phải được nhận diện đúng là hồ sơ truy tố, không tự gọi mọi lời trình bày trong đó là kết luận cuối cùng của tòa. Với vấn đề này, giá trị trực tiếp nằm ở văn bản luật được dẫn và trình tự có thể đối chiếu với nghiên cứu sử học. Nó cho thấy tính linh hoạt của độc tài trong sử dụng pháp luật: khi cần, quy định đi trước mở đường; khi hành động đã vượt quy định, một văn bản mới có thể đi sau để đóng con đường chất vấn.
Gestapo và giới hạn của việc nhờ tòa án bảo vệ
Luật Gestapo của Phổ ngày 10/2/1936 nêu rằng các quyết định và công việc của Gestapo không chịu sự xem xét của tòa hành chính. Tài liệu tại Harvard Nuremberg Trials Project lưu lại việc công tố trình bày điều khoản ấy. Cần giữ đúng phạm vi: đây là quy định về Gestapo và tòa hành chính, không phải bằng chứng mọi tòa án trên toàn nước Đức cùng biến mất trong ngày đó. Chính sự cụ thể mới làm rõ cách vùng miễn kiểm soát được tạo ra.
Đối với người bị cảnh sát chính trị nhắm tới, câu hỏi không chỉ là có điều luật nào nói đến quyền của mình. Điều quan trọng là cơ quan nào có thể nhận đơn, kiểm tra chứng cứ và buộc cảnh sát tuân thủ một quyết định ngược ý. Khi con đường kiểm tra bị chặn, quyền trên giấy khó trở thành một phương tiện thực tế. Quyền lực không cần xóa toàn bộ hệ thống tư pháp nếu nó có thể khoanh vùng những việc mà tư pháp không được can thiệp.
Cũng không nên từ đó xem mọi luật gia đều có thái độ giống nhau hay mọi vụ kiện đều có cùng kết quả. Sự cộng tác, thỏa hiệp và những giới hạn cá biệt cần được nghiên cứu theo hồ sơ. Nhưng việc một số tranh chấp thông thường vẫn được giải quyết không chứng minh nền pháp lý còn bảo vệ bình đẳng. Chế độ có thể để sự đều đặn tiếp tục ở nơi thuận lợi cho mình, đồng thời dành quyền ngoại lệ cho những lĩnh vực được coi là chính trị và an ninh.
Nhà nước kép: một công cụ giải thích, không phải lời bào chữa
Trong The Dual State, xuất bản lần đầu năm 1941, Ernst Fraenkel phân tích sự cùng tồn tại của khu vực vận hành theo quy phạm và khu vực quyền lực đặc quyền có thể can thiệp vì mục tiêu chính trị. Công trình giúp giải thích vì sao một người kinh doanh có thể gặp thủ tục quen thuộc trong khi một người bị coi là kẻ thù không có bảo đảm tương tự. Hai mặt không cân bằng và không tách kín; quyền lực chính trị có thể đẩy một vấn đề ra khỏi vùng bảo vệ thông thường.
Đây là mô hình sử học và lý thuyết pháp lý, không phải tên chính thức của hai chính phủ riêng trong nước Đức. Nó cũng không xóa khác biệt giữa các giai đoạn hay cơ quan. Giá trị của nó là buộc người đọc hỏi một câu cụ thể: khi xung đột với mục tiêu chế độ, quy phạm còn có thể ràng buộc quyền lực tới đâu? Câu hỏi ấy có ích hơn việc đếm số luật ban hành rồi coi số lượng văn bản là thước đo của pháp quyền.
Vì thế, câu trả lời cho tiêu đề là cả luật pháp được biến đổi lẫn tình trạng khẩn cấp bị kéo dài. Chúng giúp chính quyền làm quyền lực có vẻ có căn cứ, phân công người thi hành và vô hiệu hóa con đường phản đối. Hệ quả không phải hỗn loạn hoàn toàn, mà là một trật tự có thể rất hiệu quả trong việc tước quyền. Khi luật không còn là giới hạn chung và ngoại lệ do chính người sử dụng quyền lực tự xác định, sự đều đặn của thủ tục có thể trở thành phương tiện của đàn áp.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Law and Justice in the Third Reich — United States Holocaust Memorial Museum
- Reichstag Fire Decree (28 February 1933) — United States Holocaust Memorial Museum
- The Enabling Act (1933) — United States Holocaust Memorial Museum
- International Military Tribunal transcript: Gestapo law and administrative judicial review — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project
- Ernst Fraenkel, The Dual State: A Contribution to the Theory of Dictatorship — Oxford University Press; Ernst Fraenkel, with an introduction by Jens Meierhenrich
- Nazi Conspiracy and Aggression, Volume II, Chapter XV, Part 2: Cabinet law of 3 July 1934 — Yale Law School, Avalon Project