BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 47

Sắc lệnh sau vụ cháy Reichstag đã thay đổi quyền lực thế nào?

Sắc lệnh ngày 28 tháng 2 năm 1933 biến vụ cháy Reichstag thành cơ hội đình chỉ hàng loạt quyền tự do và mở rộng khả năng can thiệp của chính quyền trung ương. Văn bản do Tổng thống Hindenburg ban hành giúp chính phủ Hitler đàn áp đối thủ dưới danh nghĩa bảo vệ nhà nước. Nó không phải Đạo luật Trao quyền được thông qua sau đó. Điểm quyết định là những giới hạn bảo vệ công dân trước quyền lực bị gỡ bỏ ngay trong lúc cuộc bầu cử mới đang đến gần, khiến cạnh tranh chính trị mất đi các điều kiện căn bản.

Cảnh sát và người xem trước tòa nhà Reichstag sau vụ cháy tháng 2/1933 tại Berlin.

Cảnh sát và người xem trước tòa nhà Reichstag sau vụ cháy tháng 2/1933 tại Berlin. Bức ảnh ghi nhận hậu quả vụ cháy, không xác định người gây cháy.

Bundesarchiv, Bild 146-1977-148-19A / Không rõ nhiếp ảnh gia / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

27/2/1933
Tòa nhà Reichstag bốc cháy; vấn đề thủ phạm tiếp tục có tranh luận sử học.
28/2/1933
Hindenburg ban hành sắc lệnh khẩn cấp đình chỉ các quyền tự do quan trọng.
5/3/1933
Bầu cử Reichstag diễn ra trong môi trường đàn áp đối thủ.
23–24/3/1933
Đạo luật Trao quyền được biểu quyết rồi công bố, khác với sắc lệnh tháng 2.

Từ đám cháy đến lời cáo buộc về một cuộc nổi dậy

Tòa nhà Reichstag bốc cháy tối 27 tháng 2 năm 1933, chưa đầy một tháng sau khi Hitler trở thành thủ tướng. Chính quyền Quốc xã nhanh chóng sử dụng sự kiện để nói về một mối đe dọa cộng sản và đòi hỏi biện pháp khẩn cấp. Việc có một vụ cháy thật không đồng nghĩa lời giải thích chính trị của chính quyền về một âm mưu rộng lớn đã được chứng minh.

Phải phân biệt hai câu hỏi: ai đã gây ra đám cháy và chính phủ đã dùng đám cháy để làm gì? Vai trò của Marinus van der Lubbe, khả năng hành động một mình hay sự tham gia của những người khác tiếp tục là vấn đề tranh luận sử học. Các giới thiệu của Bundestag và bpb không cho phép người viết khẳng định đơn giản rằng Hitler chắc chắn ra lệnh đốt tòa nhà hoặc rằng mọi nghi vấn về thủ phạm đã được giải quyết.

Ngược lại, quyết định chính trị sau đám cháy có chứng cứ văn bản rất rõ. Chính phủ không chờ một quá trình điều tra hoàn tất để đình chỉ quyền tự do của những người bị xem là đối thủ. Nghiên cứu sắc lệnh vì thế không cần dựa vào một giả thuyết về thủ phạm: có thể phân tích sự chuyển dịch quyền lực bằng nội dung văn bản và cách nó được sử dụng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Hindenburg đã ký một biện pháp dựa trên quyền khẩn cấp

Ngày 28 tháng 2, Hindenburg ban hành Sắc lệnh của Tổng thống Đế chế về bảo vệ nhân dân và nhà nước. Văn bản viện dẫn Điều 48 khoản 2 của Hiến pháp Weimar. Đây là một hành vi nhân danh quyền tổng thống trong trật tự hiến pháp đang tồn tại, không phải một đạo luật do Hitler tự mình thông qua với tư cách thủ tướng.

Hình thức pháp lý có ý nghĩa chính trị. Nó giúp những người bảo thủ và bộ máy hành chính tiếp nhận các biện pháp như một phản ứng có thẩm quyền trước tình trạng nguy hiểm. Nhưng có căn cứ thủ tục được viện dẫn không có nghĩa mọi hệ quả thực tế đều phù hợp với nguyên tắc bảo vệ công dân. Một chính quyền có thể dùng ngôn ngữ cứu nguy để làm suy yếu chính những điều kiện cần cho việc kiểm soát chính quyền.

Trách nhiệm vì thế không thể thu về một cá nhân. Hitler thúc đẩy việc mở rộng quyền lực; Hindenburg cung cấp thẩm quyền ban hành; các bộ trưởng và cơ quan nhà nước chuyển văn bản thành hành động. Sự phối hợp đó giúp giải thích vì sao một chính phủ mới, chưa độc quyền hoàn toàn mọi thiết chế, có thể nhanh chóng làm thay đổi cán cân đối với các đối thủ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Điều 1 đã tháo những giới hạn bảo vệ nào?

Điều 1 đình chỉ cho đến khi có thông báo khác các bảo đảm trong những điều hiến pháp được nêu cụ thể: 114, 115, 117, 118, 123, 124 và 153. Các phạm vi liên quan gồm tự do cá nhân, sự bất khả xâm phạm của nhà ở, bí mật thư tín và liên lạc, tự do biểu đạt và báo chí, hội họp, lập hội và quyền tài sản. Bản dịch và chú giải tại GHDI cho phép đọc trực tiếp cấu trúc ấy.

Những quyền này liên kết với nhau trong thực tiễn. Một đảng cần báo chí để phổ biến lập luận, hội trường để họp, liên lạc để tổ chức và sự bảo vệ trước bắt giữ tùy tiện để cán bộ có thể hoạt động. Gỡ từng giới hạn không chỉ làm tổn hại những cá nhân riêng lẻ; nó làm đối thủ khó duy trì năng lực cạnh tranh tập thể. Cuộc vận động tranh cử có thể vẫn còn tên gọi mà mất dần các phương tiện cần thiết.

Cụm thời gian không ấn định một ngày kết thúc rõ ràng cũng rất quan trọng. Quyền khẩn cấp được trình bày như phản ứng trước một biến cố nhưng không được gắn với một thời hạn ngắn tự động chấm dứt. Trong thực tế, sắc lệnh trở thành một cơ sở lâu dài của sự đàn áp dưới chế độ Quốc xã. Tính tạm thời trong lời biện minh không bảo đảm tính tạm thời của quyền lực đã được trao.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Điều 2 mở đường vượt qua chính quyền các bang

Hiến pháp Weimar tổ chức nước Đức theo cấu trúc liên bang. Các bang và cơ quan của họ không chỉ là chi nhánh vô nghĩa của chính phủ trung ương. Điều 2 của sắc lệnh cho phép chính quyền Đế chế tạm thời tiếp nhận quyền của cơ quan tối cao một bang khi bang ấy không thực hiện các biện pháp được coi là cần thiết để khôi phục an ninh và trật tự công cộng.

Quy định này làm thay đổi tương quan giữa trung tâm và địa phương. Chính phủ có thể đánh giá sự đáp ứng của bang rồi lấy chính sự đánh giá ấy làm lý do can thiệp. Danh nghĩa chống nguy hiểm tạo ra một con đường pháp lý để vượt qua những điểm quyền lực chưa nằm trong tay NSDAP. Nó bổ sung cho đình chỉ quyền cá nhân bằng khả năng giảm sức đề kháng về mặt thể chế.

Không nên từ một điều khoản suy ra rằng mọi bang đã bị kiểm soát hoàn toàn trong một ngày. Việc đồng bộ hóa bộ máy cần những hành động, bổ nhiệm và biện pháp tiếp theo. Tuy nhiên, sắc lệnh làm yếu đi khả năng một chính quyền địa phương viện dẫn sự tự chủ để bảo vệ một không gian chính trị khác. Tác động của nó nằm cả ở những gì được thực hiện ngay và ở những khả năng can thiệp được tạo ra.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Từ chữ ký đến cảnh sát: vì sao văn bản phát huy hiệu lực nhanh?

Một sắc lệnh không tự bắt giữ ai. Nó cần những người ra lệnh, lập danh sách, khám xét, đóng cửa cơ quan và quản lý người bị giam. Vai trò của Hermann Göring trong bộ máy cảnh sát Phổ cùng vai trò của Bộ Nội vụ và các lực lượng Quốc xã cần được đặt trong chuỗi thực thi ấy. Lực lượng SA và SS được sử dụng trong bối cảnh mới, gắn sức mạnh đường phố với thẩm quyền nhà nước.

Những người cộng sản là mục tiêu nổi bật, nhưng tác động không chỉ dừng ở một đảng. Khi việc bắt giữ và ngăn cản xuất bản trở nên dễ hơn, các tổ chức khác cũng phải tính lại rủi ro hoạt động. Sự sợ hãi có thể gây tự kiểm duyệt ngay cả trước khi mỗi cá nhân nhận một lệnh cấm cụ thể. Đó là cách một thay đổi pháp lý tác động rộng hơn số trường hợp cưỡng chế có thể đếm được tức thời.

Cần dùng tên cơ quan chính xác theo thời điểm. Không nên gọi mọi hoạt động cảnh sát tháng 2 năm 1933 bằng một hình ảnh Gestapo đã hoàn chỉnh của những năm sau. Các bộ máy và quan hệ quyền lực còn đang được tổ chức lại. Giữ được trình tự này giúp nhìn rõ sự hình thành chế độ, thay vì giả định chế độ đã tồn tại đầy đủ trước khi những quyết định xây dựng nó được đưa ra.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Bầu cử vẫn diễn ra, nhưng điều kiện bầu cử đã thay đổi

Ngày 5 tháng 3 năm 1933, cử tri tiếp tục đi bỏ phiếu. NSDAP đạt khoảng 43,9%, không giành đa số tuyệt đối một mình. Sự tồn tại của thùng phiếu không xóa được tác động của đàn áp: các đối thủ không có điều kiện tự do và an toàn như nhau để giải thích chương trình, phân phối tài liệu hay đưa người đến các cuộc họp.

Đây là điểm cần tách khỏi câu chuyện về mức độ ủng hộ xã hội. Quốc xã có những người ủng hộ thật, và sự ủng hộ ấy cần được giải thích. Nhưng kết quả trong một môi trường cưỡng chế không thể được sử dụng như phép đo trong sạch của ý chí tự do. Lập luận rằng chính phủ có phiếu nên mọi biện pháp sau đó đều được dân chúng cho phép là một bước suy diễn không hợp lệ.

Sắc lệnh cũng ảnh hưởng khả năng phản ứng của những người chưa bị nhắm trực tiếp. Nếu chấp nhận việc tước quyền một nhóm vì tin đó là trường hợp ngoại lệ, các nhóm khác góp phần làm yếu chuẩn mực bảo vệ chung. Điều đáng phân tích không phải một công dân riêng lẻ có đoán được toàn bộ tương lai hay không, mà là nhà nước đã tạo ra tiền lệ đình chỉ quyền dựa trên nhãn kẻ thù như thế nào.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Sắc lệnh cháy Reichstag khác Đạo luật Trao quyền ở đâu?

Sắc lệnh ngày 28 tháng 2 chủ yếu tháo các giới hạn bảo vệ quyền tự do và tạo quyền can thiệp khẩn cấp. Đạo luật Trao quyền được Reichstag biểu quyết ngày 23 tháng 3, công bố ngày 24 tháng 3, lại trao cho chính phủ khả năng ban hành luật theo một cơ chế khác. Hai văn bản hỗ trợ nhau nhưng không phải một sự kiện hoặc một loại quyền lực duy nhất.

Điều này giải thích trình tự hình thành độc tài. Việc làm yếu đối thủ và thay đổi môi trường hoạt động xảy ra trước khi nội các có công cụ lập pháp đặc biệt. Nếu gộp mọi thứ vào một lần bỏ phiếu tháng 3, người đọc sẽ bỏ qua những điều kiện cưỡng chế đã làm cho sự chống đối khó khăn hơn từ trước. Pháp lý và bạo lực không đi trên hai con đường tách biệt; chúng tương tác trong từng bước chuyển.

Dù vậy, sắc lệnh không tự giải thích toàn bộ sự sụp đổ của nền cộng hòa. Còn có các lựa chọn của giới bảo thủ, sự chia rẽ của đối thủ và những biện pháp sau đó. Giá trị của việc đọc từng văn bản là xác định một cơ chế cụ thể trong chuỗi nguyên nhân, thay vì trao cho nó khả năng giải thích mọi điều.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Điều chắc chắn và điều còn phải để ngỏ

Nghiên cứu về vụ cháy Reichstag chứa những tranh luận dai dẳng về thủ phạm, hồ sơ điều tra và cách ký ức hậu chiến được hình thành. Bài nghiên cứu của Benjamin Carter Hett đặt lại một số vấn đề trong lịch sử tranh luận đó. Không nên biến sự tồn tại của một công trình phản biện thành bằng chứng rằng mọi kết luận của nó đã trở thành đồng thuận sử học.

Trong khi câu hỏi về đám cháy cần giữ sự thận trọng, câu hỏi về sắc lệnh có một nền tảng chắc hơn nhiều: ngày ban hành, người ký, những điều hiến pháp bị đình chỉ và quyền can thiệp được ghi ngay trong văn bản. Phân biệt hai mức độ chắc chắn cho phép người đọc hiểu sự nguy hiểm của quyết định chính trị mà không cần dựa vào một câu chuyện bí mật chưa ngã ngũ.

Sắc lệnh cho thấy một bước chuyển đặc biệt: nhà nước không công bố xóa bỏ mọi quy tắc trong một lần, mà dùng thẩm quyền sẵn có để vô hiệu hóa các giới hạn quan trọng đối với chính mình. Từ đó, khả năng tự bảo vệ của xã hội và đối thủ bị thu hẹp. Đây là hệ quả có thể xác nhận, và là trọng tâm đáng giữ lại khi đọc về buổi đầu của chế độ Quốc xã.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Decree of the Reich President for the Protection of the People and State (February 28, 1933) — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  2. 27. Februar 1933: Reichstagsbrand in Berlin — Deutscher Bundestag
  3. Reichstagsbrand – auf dem Weg in die Diktatur — Bundeszentrale für politische Bildung
  4. “This Story Is about Something Fundamental”: Nazi Criminals, History, Memory, and the Reichstag Fire — Cambridge University Press, scholarly publication