HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 45
Ai đã đưa Hitler vào ghế thủ tướng năm 1933?
Paul von Hindenburg là người bổ nhiệm Hitler làm thủ tướng ngày 30/1/1933. Franz von Papen giữ vai trò môi giới then chốt trong thỏa thuận giữa Quốc xã và giới bảo thủ, còn Hitler kiên quyết đòi chức vụ đứng đầu chính phủ. Đây không phải một cuộc bầu cử trực tiếp trao quyền cho Hitler, cũng không phải kết quả do một cá nhân duy nhất áp đặt. Muốn xác định ai đưa ông vào chính quyền, cần tách lá phiếu, quyền bổ nhiệm, việc thương lượng và quyết định cuối cùng.

Nội các mới sau phiên họp đầu tiên ngày 30/1/1933 tại Berlin; hàng trước có Göring, Hitler và Phó thủ tướng Franz von Papen. Bức ảnh ghi lại liên minh cầm quyền lúc Hitler được bổ nhiệm.
Bundesarchiv, Bild 102-15348 / Không rõ nhiếp ảnh gia / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 7 và 11/1932
- Quốc xã đứng đầu hai cuộc bầu cử Quốc hội nhưng không có đa số tuyệt đối.
- 12/1932
- Schleicher thay Papen làm thủ tướng.
- 4/1/1933
- Papen và Hitler gặp tại nhà Schröder ở Cologne.
- 28/1/1933
- Schleicher từ chức.
- 30/1/1933
- Hindenburg bổ nhiệm Hitler; Papen làm phó thủ tướng.
- 1/2/1933
- Quốc hội bị giải tán, mở cuộc bầu cử mới.
Lá phiếu tạo sức nặng nhưng không trao chiếc ghế thủ tướng
Trong các cuộc bầu cử Quốc hội tháng 7 và tháng 11/1932, Quốc xã đứng đầu về số phiếu nhưng không đạt đa số tuyệt đối. Tỷ lệ ủng hộ thậm chí giảm từ khoảng 37% xuống khoảng 33%. Những con số này làm thay đổi cách đọc bước ngoặt tháng 1/1933: Hitler không tiến vào chính phủ sau một chuỗi thắng lợi bầu cử tăng liên tục không thể ngăn cản. Ông có tổ chức lớn và khả năng cản trở đối thủ, nhưng vẫn chưa có một đa số tự mình điều hành nghị viện.
Theo Điều 53 Hiến pháp Weimar, tổng thống bổ nhiệm và bãi nhiệm thủ tướng. Điều 54 đồng thời quy định chính phủ cần sự tín nhiệm của Quốc hội. Hai tầng thẩm quyền khiến việc lập nội các khác với một cuộc bầu thủ tướng trực tiếp trong toàn dân. Trong điều kiện các nội các tổng thống ngày càng dựa vào Hindenburg và sắc lệnh, quyền lựa chọn của nguyên thủ càng quan trọng. Đảng lớn nhất có thể dùng vị thế để mặc cả; tổng thống vẫn là người có thể chấp nhận hoặc từ chối đề nghị bổ nhiệm.
Từ Papen tới Schleicher: những phương án bảo thủ lần lượt mất chỗ dựa
Franz von Papen làm thủ tướng trong năm 1932 nhưng thiếu cơ sở nghị viện vững chắc. Kurt von Schleicher, người từng góp phần đưa Papen lên, sau đó thay ông vào đầu tháng 12. Sự thay đổi không đơn giản là luân chuyển chức vụ giữa các đồng minh thân thiết. Papen coi Schleicher như người đã đẩy mình khỏi quyền lực. Từ đây, ý muốn trở lại chính phủ và sự đối địch cá nhân trở thành một phần của quá trình tìm liên minh mới, bên cạnh chương trình chống nghị viện rộng hơn.
Schleicher tìm cách mở rộng nền tảng qua các lực lượng khác nhau, trong đó có hy vọng tranh thủ bộ phận Quốc xã quanh Gregor Strasser. Khi phương án ấy không đem lại một khối ủng hộ đủ sức vận hành chính phủ và Hindenburg giảm tin tưởng, vị trí thủ tướng trở nên mong manh. Nhưng sự thất bại của Schleicher không tự động chỉ định người kế nhiệm. Nó tạo ra một khoảng trống cần được lấp bằng quyết định chính trị; Papen và Hitler đã làm việc để phương án của họ trở thành lựa chọn được tổng thống chấp nhận.
Ngày 4/1/1933 ở Cologne: một cuộc gặp mở đường chứ chưa hoàn tất việc bổ nhiệm
Papen và Hitler gặp tại nhà ngân hàng Kurt von Schröder ở Cologne ngày 4/1. Một bản tường trình hậu chiến của chủ nhà, được German Historical Institute công bố, mô tả thương lượng về khả năng hợp tác giữa các lực lượng bảo thủ, dân tộc chủ nghĩa và Quốc xã. Cuộc gặp giúp tạo một kênh liên lạc ngoài chính phủ Schleicher. Tuy nhiên, ngay phần dẫn của cơ sở tư liệu này cũng lưu ý nó chưa đem lại một dàn xếp hoàn chỉnh. Không nên kể như chiếc ghế thủ tướng đã được trao trong một cuộc họp riêng duy nhất.
Tường trình của Schröder có giá trị vì người kể hiện diện, nhưng được hình thành sau chiến tranh trong bối cảnh điều tra. Nó không phải bản ghi âm độc lập cho từng câu nói ngày 4/1. Người nghiên cứu cần đối chiếu các quyết định và tài liệu khác thay vì dùng hồi tưởng như cửa sổ hoàn toàn trong suốt. Điều có thể xác định chắc hơn là thương lượng tiếp tục trong tháng 1, Papen thúc đẩy một nội các phối hợp và mối quan hệ với vòng thân cận của Hindenburg trở thành cầu nối quan trọng.
Hitler không nhận vai phụ trong một chính phủ do người khác điều khiển
Hitler từng không chấp nhận tham gia nội các với tư cách đối tác dưới quyền. Ông muốn chức thủ tướng để có vị trí đặt chương trình và khai thác công cụ hành pháp. Đây là điểm cần giữ khi hỏi ai đã đưa ông lên: sự vận động của Papen không xóa vai trò chủ động của Hitler. Ông lựa chọn chờ và tiếp tục gây sức ép thay vì nhận ngay mọi cơ hội tham gia chính phủ. Chiến lược ấy có rủi ro vì đảng đang chịu căng thẳng và số phiếu giảm, không phải một phép tính bảo đảm thành công.
Papen muốn dùng sự ủng hộ quần chúng của Quốc xã để tạo cơ sở mà giới bảo thủ không tự có. Hitler muốn dùng quan hệ với tổng thống và các thiết chế truyền thống để đi qua cánh cửa mà bầu cử chưa mở được. Thỏa thuận hình thành tại điểm hai nhu cầu gặp nhau. Nhưng hai bên không có cùng mục tiêu cuối cùng: việc cùng muốn loại Schleicher hoặc chấm dứt bế tắc không bảo đảm họ cùng chấp nhận giới hạn quyền lực sau khi chính phủ được thành lập.
Hindenburg thay đổi quyết định: trách nhiệm không thể chuyển hết cho người cố vấn
Hindenburg trước đó đã không đáp ứng yêu cầu của Hitler. Bởi vậy, việc bổ nhiệm cuối tháng 1 phải được giải thích như một thay đổi lựa chọn, không phải thủ tục tất yếu khi một đảng đứng đầu. Papen cùng những người quanh tổng thống thuyết phục ông rằng có thể đặt Hitler trong một nội các chủ yếu gồm các nhân vật ngoài Quốc xã. Các bản thuật hậu chiến về vai trò của Oskar von Hindenburg và Otto Meissner cần được đọc thận trọng, nhưng nhiều nguồn thống nhất rằng vòng cố vấn đã tạo sức ép theo hướng chấp nhận phương án mới.
Dẫu chịu sức ép, người giữ quyền hiến định vẫn là Hindenburg. Nói ông chỉ là một ông già bị điều khiển sẽ làm mờ trách nhiệm của nguyên thủ trong việc lựa chọn người đứng đầu chính phủ. Giới nghiên cứu có thể tranh luận trọng lượng của từng lời khuyên, lợi ích hay sự kiện trong những ngày cuối. Nhưng chính quyết định bổ nhiệm là điểm có thể xác nhận, và nó chuyển một phương án của các nhà môi giới thành quyền lực nhà nước. Không cố vấn nào tự mình có thể thay chữ ký và sự chấp thuận ấy.
Từ ngày 28 đến 30/1: bế tắc được giải bằng một nội các liên minh
Ngày 28/1, Schleicher từ chức sau khi không giữ được sự hỗ trợ cần thiết từ tổng thống. Hai ngày sau, Hindenburg bổ nhiệm Hitler. Papen làm phó thủ tướng; Wilhelm Frick nhận Bộ Nội vụ; Hermann Göring vào nội các với tư cách bộ trưởng không bộ. Cùng với Hitler, đó là ba thành viên Quốc xã trong một chính phủ mà phần lớn ghế thuộc về người ngoài đảng. Cấu trúc này là một phần của dàn xếp đã khiến phương án Hitler có vẻ chấp nhận được với những người bảo thủ.
Không nên từ cơ cấu ghế suy ra chính phủ đã có cơ chế chắc chắn kiềm chế Hitler. Cũng không nên viết ngay ngày 30/1 mọi thẩm quyền cá nhân tuyệt đối đã hoàn tất. Hiến pháp và các cơ quan còn tồn tại; Hindenburg vẫn giữ chức tổng thống. Bước ngoặt là quyền lãnh đạo hành pháp đã được giao cho một người muốn phá những ràng buộc ấy. Chính phủ mới mở một chuỗi cơ hội mà lực lượng ngoài nhà nước trước đó không có, từ tiếp cận công vụ tới việc sử dụng vị thế chính thức trong tuyên truyền và tranh cử.
Ai khác có phần trách nhiệm, và vì sao không thể gom thành một âm mưu đơn nhất?
Các nhà môi giới kinh tế, lãnh đạo đảng dân tộc chủ nghĩa và những người phục vụ quanh tổng thống góp phần làm phương án liên minh khả thi. Nhưng có ảnh hưởng không có nghĩa mỗi nhóm hành động như một khối thống nhất hay cùng viết một kịch bản hoàn hảo. Vai trò ngân hàng Schröder trong tổ chức cuộc gặp không đủ để kết luận toàn bộ giới kinh doanh quyết định thay nhà nước. Vai trò lá phiếu Quốc xã cũng không đủ để kết luận đa số cử tri đã đồng ý với toàn bộ chương trình độc tài về sau.
Trách nhiệm cần được phân theo hành động có thể xác định: người bỏ phiếu ủng hộ một đảng, người vận động một cuộc gặp, người đề xuất liên minh và người ký bổ nhiệm không làm cùng một việc. Sự phân biệt không nhằm giảm trách nhiệm mà để nó chính xác. Đặc biệt, những người bảo thủ không chỉ bị lừa bởi một lời hứa cá nhân; nhiều người vốn muốn giảm vai trò dân chủ nghị viện. Hitler được tiếp nhận vì ông có thể phục vụ một phần chương trình của họ, trước khi ông làm họ mất khả năng kiểm soát chương trình chung.
Ngày 30/1 là cửa vào nhà nước, không phải toàn bộ quá trình độc tài hóa
Ngày 1/2/1933, Quốc hội bị giải tán; cuộc bầu cử mới được ấn định vào ngày 5/3. Sau đó, bạo lực, sắc lệnh khẩn cấp và Đạo luật Trao quyền lần lượt làm biến đổi điều kiện cạnh tranh cùng các giới hạn hành pháp. Trình tự ấy giải thích vì sao phải phân biệt bổ nhiệm với củng cố độc tài. Nếu mọi thứ được kể như đã xong trong ngày 30/1, các quyết định cộng tác và chống đối sau đó sẽ bị xóa. Người có khả năng ngăn chặn không biến mất chỉ vì một chiếc ghế đã đổi chủ.
Câu trả lời ngắn nhất vì thế là Hindenburg bổ nhiệm, Papen dàn xếp và Hitler kiên quyết đặt điều kiện. Câu trả lời đầy đủ phải thêm một cơ chế: bế tắc nghị viện và mục tiêu bảo thủ làm một liên minh chống cộng hòa trở nên hấp dẫn; hệ thống bổ nhiệm cho phép đưa liên minh đó vào hành pháp; các đối tác tưởng mình vẫn nắm giới hạn. Đây là chuỗi lựa chọn có người chịu trách nhiệm, không phải ý chí trực tiếp không thể cưỡng lại của toàn dân hay một bước cuối đã được định trước từ lâu.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Adolf Hitler and the Nazi Rise to Power, 1918–1933 — United States Holocaust Memorial Museum
- 1930–1933: Die Zerstörung der demokratischen Republik — Deutscher Bundestag
- The Weimar Constitution, Articles 53–54 — German Historical Institute, German History in Documents and Images
- Kurt von Schröder’s report on the meeting of 4 January 1933: retrospective account — German Historical Institute, German History in Documents and Images
- Die Ernennung Hitlers zum Reichskanzler — Deutsches Historisches Museum
- 30. Januar 1933: Ernennung Adolf Hitlers zum Reichskanzler — Bundesarchiv