BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 44

Đảng Quốc xã dùng khủng hoảng kinh tế để vận động cử tri thế nào?

NSDAP khai thác khủng hoảng kinh tế bằng cách biến những thiệt hại khác nhau thành một câu chuyện chung về sự phản bội và nhu cầu cứu nguy quốc gia. Đảng hứa phục hồi việc làm, trật tự và phẩm giá, đồng thời đổ lỗi cho nền cộng hòa cùng những nhóm người bị kỳ thị. Nhưng thất nghiệp không tự động biến thành lá phiếu Quốc xã. Muốn hiểu bước đột phá của đảng, phải xem cách thông điệp được đưa đến từng nhóm cử tri, các đối thủ phản ứng ra sao và vì sao lời giải thích cực đoan trở nên có vẻ đáng thử.

Hai thành viên SA dán áp phích Hitler tại cổng một nông trại ở Mecklenburg, ngày 21/6/1932.

Thành viên SA dán áp phích Hitler tại một nông trại Mecklenburg, 21/6/1932, giữa thời kỳ khủng hoảng kinh tế. Ảnh cho thấy cách tiếp cận cử tri nông thôn, không đo trực tiếp động cơ bỏ phiếu của họ.

Bundesarchiv, Bild 146-1978-096-03 / Không rõ nhiếp ảnh gia / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1923
Siêu lạm phát là một cuộc khủng hoảng khác với suy thoái sau năm 1929.
1928
NSDAP đạt khoảng 2,6% phiếu Reichstag.
1929
Đại khủng hoảng làm sâu sắc bất an kinh tế và khủng hoảng lòng tin.
9/1930
NSDAP đạt khoảng 18,3% phiếu.
7/1932
Tỷ lệ phiếu của đảng lên khoảng 37,3%.
11/1932
Tỷ lệ giảm xuống khoảng 33,1%; đảng vẫn chưa có đa số tuyệt đối.

Hai cuộc khủng hoảng kinh tế không nên bị trộn làm một

Siêu lạm phát năm 1923 và Đại khủng hoảng bắt đầu năm 1929 là hai trải nghiệm khác nhau. Năm 1923, đồng tiền mất giá dữ dội; sau năm 1929, suy giảm sản xuất, thất nghiệp và sự bất an về tín dụng trở thành những vấn đề trọng yếu. Trộn chúng thành một cảnh nghèo đói kéo dài không thay đổi sẽ làm mất trình tự mà NSDAP thực sự phải hoạt động trong đó.

Năm 1928, đảng chỉ giành khoảng 2,6% phiếu Reichstag. Kết quả nhỏ bé này rất quan trọng: những ý tưởng bài Do Thái, chống cộng và dân tộc chủ nghĩa đã có trước Đại khủng hoảng, nhưng chưa đủ tạo một đảng đại chúng trên toàn quốc. Sau cú sốc kinh tế, những lời công kích hiện trạng tìm được công chúng rộng hơn. Hoàn cảnh tiếp nhận thay đổi, chứ không phải toàn bộ thông điệp được phát minh trong một đêm.

Người mất việc, chủ tiệm mất khách, nông dân lo nợ và người làm công sợ bị sa thải đều chịu sức ép, song lợi ích của họ không giống nhau. Một chính sách có lợi cho nhóm này có thể khiến nhóm khác lo ngại. Thách thức vận động của NSDAP là gom các trải nghiệm ấy vào một liên minh đủ rộng mà không để những mâu thuẫn bên trong phá vỡ nó.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Từ khó khăn cá nhân đến lời buộc tội chính trị

Một gia đình bị mất thu nhập cần biết ai sẽ sửa chữa tình hình và vì sao những người đang cầm quyền chưa làm được. NSDAP khai thác câu hỏi ấy bằng cách tấn công hệ thống đảng, trật tự Versailles và những kẻ thù mà họ tự dựng lên. Các lập luận bài Do Thái là hành vi quy tội tập thể và xuyên tạc, không phải lời giải thích kinh tế đáng tin cậy.

Về cơ chế huy động, lời buộc tội có ưu thế là tạo ra một tác nhân dễ hình dung. Suy giảm tín dụng quốc tế, sự yếu kém của hệ thống ngân hàng và giới hạn chính sách khó được kể trong một khẩu hiệu. Hình ảnh một cộng đồng bị những kẻ có ý đồ xấu làm hại đơn giản hơn nhiều. Nó giúp phong trào biến cảm giác bất lực trước kinh tế thành cảm giác có thể hành động chống một đối tượng chính trị.

Tuy nhiên, người nghe không nhất thiết tiếp nhận mọi phần của câu chuyện giống nhau. Có người chú ý đến chống cộng, có người đến lời hứa việc làm, có người muốn trừng phạt các đảng cũ. Điều đó không giảm trách nhiệm của tổ chức phát tán tư tưởng thù ghét. Nó chỉ nhắc rằng động cơ của từng cử tri không thể được suy ra đầy đủ từ nội dung cực đoan nhất trong chương trình đảng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Một thông điệp chung có thể chứa nhiều lời hứa khác nhau

NSDAP trình bày việc phục hồi quốc gia như lời giải cho những vấn đề xã hội vốn khác nhau. Tầng lớp trung lưu có thể nghe thấy lời bảo vệ địa vị và tài sản; người lo thất nghiệp có thể nghe lời hứa công việc; người sợ cách mạng có thể nghe sự bảo đảm trật tự. Sức hút nằm một phần ở khả năng để nhiều nhóm tưởng tượng tương lai của mình trong cùng một biểu tượng.

Sự linh hoạt đó đi cùng sự mơ hồ. Một liên minh chống hiện trạng dễ duy trì hơn một thỏa thuận chi tiết về phân bổ lợi ích sau khi cầm quyền. Lời hứa về một cộng đồng dân tộc thống nhất làm mờ xung đột giữa chủ và thợ, thành thị và nông thôn. Nhưng ranh giới cộng đồng lại mang tính loại trừ: những người bị đảng gán là không thuộc về dân tộc không được hưởng lời hứa đoàn kết ấy.

Không nên xem tất cả như một kỹ thuật quảng cáo tách khỏi tư tưởng. Các hình ảnh kẻ thù, chủ nghĩa dân tộc và quan điểm chủng tộc ảnh hưởng trực tiếp đến nội dung mà đảng muốn người nghe chấp nhận. Tuyên truyền không chỉ thay màu cho một chương trình trung tính; nó định nghĩa ai đáng được bảo vệ, ai bị nghi ngờ và ai có thể bị tước quyền trong tương lai.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Đảng phải có người biến khẩu hiệu thành quan hệ địa phương

Một tờ áp phích có thể gây chú ý, nhưng việc chuyển chú ý thành phiếu đòi hỏi nhiều công việc. Chi bộ và người vận động cần tìm địa điểm họp, phân phối tài liệu, duy trì sự hiện diện và tiếp cận những cộng đồng đang bất mãn. Cấu trúc đảng được xây dựng trong những năm trước khủng hoảng giúp NSDAP không phải bắt đầu lại khi cơ hội mở ra.

Các hoạt động công khai còn cho thấy đảng có năng lực tổ chức. Trong một thời kỳ chính phủ bị nhìn như bất lực, hình ảnh đoàn người có kỷ luật và chương trình dày đặc có thể được trình bày như bằng chứng của sức sống. Tuy vậy, sự biểu diễn trật tự đi cùng những hành vi SA gây rối và đe dọa. Không thể lấy vẻ ngoài ngăn nắp của một cuộc mít tinh để kết luận phong trào tôn trọng trật tự pháp luật.

Đối thủ cũng vận động và có mạng lưới riêng. Những truyền thống chính trị, tôn giáo và cộng đồng có thể tạo sức đề kháng với NSDAP; tác động của khủng hoảng vì thế không đồng đều trên toàn xã hội. Câu hỏi giải thích hợp lý là ở đâu tổ chức Quốc xã vượt được các rào cản ấy, chứ không phải tại sao mọi người Đức đồng loạt bị một khẩu hiệu thuyết phục. Tiền đề thứ hai vốn không đúng với kết quả bầu cử.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Bộ phim năm 1932 cho thấy cách dựng một lịch sử cứu nguy

Bộ phim tuyên truyền Germany’s Bloodletting, được GHDI giới thiệu trong bộ tư liệu về Cộng hòa Weimar, là một cửa sổ vào cách NSDAP kể về hiện tại. Phim không phải bản ghi trung lập của khủng hoảng. Nó sắp xếp hình ảnh và thông điệp để tạo ấn tượng rằng nước Đức bị làm suy yếu và chỉ một phong trào có ý chí thống nhất mới có thể giải cứu.

Cách kể ấy biến nhiều biến động thành một đường dây đạo đức đơn giản: quá khứ bị tổn thương, hiện tại hỗn loạn và tương lai được hứa hẹn dưới một lực lượng lãnh đạo mới. Những định kiến và sự quy tội trong phim phải được đọc như thông điệp tuyên truyền. Trích lại chúng mà không giải thích có nguy cơ tiếp tục truyền đi chính cách nhìn sai lệch mà tài liệu lịch sử cần giúp người đọc nhận diện.

Nguồn phim cho biết đảng muốn người xem nghĩ gì, nhưng chưa cho biết bao nhiêu người đã đổi lá phiếu vì xem. Muốn đánh giá hiệu quả cần thêm bằng chứng về phạm vi phát hành, đối tượng tiếp cận và hành vi chính trị. Ranh giới này rất cần thiết: sự tồn tại của một sản phẩm tuyên truyền tinh vi không tự chứng minh sản phẩm ấy là nguyên nhân quyết định của mọi thành công bầu cử.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Có thể đo ảnh hưởng của Hitler đến lá phiếu đến đâu?

Nghiên cứu của Peter Selb và Simon Munzert trên American Political Science Review khảo sát ảnh hưởng các cuộc xuất hiện vận động của Hitler trong giai đoạn 1927–1933. Theo phần tóm tắt công bố, tác động cận biên thường nhỏ hoặc không rõ trong các cuộc bầu cử được nghiên cứu; một ngoại lệ đáng chú ý là vòng hai bầu cử tổng thống năm 1932. Kết quả đặt giới hạn cho câu chuyện cho rằng cứ nơi nào Hitler đến nói thì nơi đó tất yếu chuyển sang Quốc xã.

Nghiên cứu ấy không chứng minh toàn bộ tuyên truyền vô dụng. Một diễn giả xuất hiện tại địa phương là một loại tiếp xúc cụ thể; hệ thống báo chí, tổ chức và những thông điệp lặp lại trong thời gian dài là những hiện tượng khác. Cũng không thể từ một kết quả thống kê suy ra rằng khả năng nói của Hitler không có giá trị trong việc gây quỹ, động viên cán bộ hoặc củng cố vị trí trong đảng.

Giá trị của góc nhìn định lượng là buộc người viết phân biệt danh tiếng với hiệu quả đã được đo. Một nhân vật có thể nổi bật trong ký ức lịch sử vì hình ảnh được lưu lại nhiều, trong khi sự thay đổi hành vi thực tế phụ thuộc hàng loạt yếu tố. Đối với cuộc khủng hoảng Weimar, giải thích bằng tổ chức, điều kiện kinh tế và cấu trúc cạnh tranh chính trị thuyết phục hơn việc gán mọi lá phiếu cho một giọng nói.

Đối chiếu tư liệu: [4] [1] [2]

Thắng lớn không đồng nghĩa nhận một tấm séc trắng

NSDAP tăng lên khoảng 18,3% phiếu năm 1930, đạt khoảng 37,3% tháng 7 năm 1932 rồi giảm xuống khoảng 33,1% tháng 11. Các con số thể hiện sức tăng mạnh nhưng cũng thể hiện giới hạn và sự đảo chiều. Đại khủng hoảng tạo điều kiện thuận lợi cho đảng cực đoan, song không xóa bỏ cạnh tranh hoặc làm mọi lựa chọn khác biến mất.

Đặc biệt, không nên đồng nhất người thất nghiệp với cử tri Quốc xã. Những người chịu khủng hoảng có thể lựa chọn các đảng khác, kể cả những lực lượng đối lập nhau. Nếu một khu vực có nhiều người mất việc và nhiều phiếu NSDAP, vẫn cần thận trọng trước khi suy ra chính những người mất việc đã bỏ tất cả những phiếu đó. Dữ kiện tổng hợp và hành vi cá nhân là hai cấp độ khác nhau.

Điều giúp NSDAP tiến gần quyền lực là khả năng chuyển bất mãn kinh tế thành sức mạnh chính trị đủ lớn để thay đổi tính toán của các nhóm khác. Quyết định bổ nhiệm Hitler sau đó vẫn thuộc về những người có quyền lựa chọn. Vì vậy, cuộc khủng hoảng là một điều kiện rất quan trọng, còn kết quả độc tài là sản phẩm của tổ chức, tư tưởng và những quyết định cụ thể trong điều kiện ấy. Giữ các tầng nguyên nhân riêng biệt giúp hiểu lịch sử mà không biến nó thành một công thức tất định.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Adolf Hitler and the Nazi Rise to Power, 1918–1933 — United States Holocaust Memorial Museum
  2. Die Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) — Deutsches Historisches Museum
  3. Nazi Propaganda Film: Germany’s Bloodletting (1932) — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  4. Peter Selb and Simon Munzert, Examining a Most Likely Case for Strong Campaign Effects: Hitler’s Speeches and the Rise of the Nazi Party, 1927–1933 (2018) — Cambridge University Press, scholarly publication